वर्णोच्चारण-शिक्षा २

आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं

आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति वा स्थानस्य समीपं याति, सः आभ्यन्तर-प्रयत्नः इति उच्यते। एषः पञ्चविधः भवति।

करणं यदा स्थानं स्पृष्ट

करणं यदा स्थानं स्पृष्ट-रूपेण स्पृशति, तदा स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति। अनेन स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पाद्यन्ते।

करणं यदा स्थानं स्वल्पम् एव स्पृशति

करणं यदा स्थानं स्वल्पम् एव स्पृशति, तदा ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति। अनेन अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि जायन्ते।

करणं यदा स्थानं न स्पृशति

करणं यदा स्थानं न स्पृशति, परन्तु बहु समीपं याति, तदा उभयोः मध्ये लघुः विवरः भवति। अनेन ऊष्म-व्यञ्जनानि तथा अनुस्वार-विसर्गौ अपि जायन्ते।

करणं यदा स्थानं न स्पृशति

करणं यदा स्थानं न स्पृशति, अपितु किञ्चित् समीपं याति, तदा स्फुटः विवरः भवति। अनेन अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः उच्चार्यन्ते।