धातुरूपाणि
CBSE · Class 9 · Sanskrit
NCERT Solutions for धातुरूपाणि — CBSE Class 9 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying धातुरूपाणि? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 9 students started this chapter today
धातुरूपाणि — अभ्यास प्रश्नोत्तर
1कोष्ठके प्रदत्त-धातूनाम् उचितै: रूपै: रिक्तस्थानानि पूर्यत —Show solution
i. ये छात्रा: कक्षायां ध्यानेन पाठ शृण्वन्ति (श्रु, लट्, प्रथमपुरुष, बहुवचन), ते अभीष्टं परिणामं लभन्ते (लभ्, लट्, प्रथमपुरुष, बहुवचन)।
ii. भो छात्रा: ! जंक इति भोज्यवस्तूनि तु कदापि मा भक्षयत (भक्षु, लोट्, मध्यमपुरुष, बहुवचन)।
iii. अनुशासनबद्ध: बाल: यथाकालं सर्वं कार्यं कर्तुं शक्नोति (शक्, लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)।
iv. पुत्र! पश्य (दृश्, लोट्, मध्यमपुरुष, एकवचन) स्वलेखम्। त्वं ध्यानेन सुलेखं लिख (लिख्, लोट्, मध्यमपुरुष, एकवचन)।
v. पितः! अद्य अहम् ध्यानेन लिखित्वा भवते दर्शयिष्यामि (दृश्, लृट्, उत्तमपुरुष, एकवचन)।
vi. रमा आश्रमे पुष्पाणि चिनोति (चि, लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)।
vii. यदि अहम् तत् कार्यं कुर्याम् तर्हि किम् उपहारं लप्स्ये (लभ्, लृट्, उत्तमपुरुष, एकवचन)?
viii. ये जना: यत्किमपि अखाद्यम् भक्षयन्ति (भक्षु, लट्, प्रथमपुरुष, बहुवचन) ते प्राय: अस्वस्था: भवन्ति (भू, लट्, प्रथमपुरुष, बहुवचन)।
ix. भो बाला:! कमपि प्राणिनं मा तुदत (तुद्, लोट्, मध्यमपुरुष, बहुवचन)।
x. भवान् किं सत्यं ब्रवीति (ब्रू, लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)?
2रेलदुर्घटनाया: विषये प्रकाशितेऽस्मिन् समाचारपत्रे धातुरूपाणाम् अशुद्धय: सञ्जाता:। एतत् समाचारपत्रं पठित्वा क्रियापदानि शुद्धानि कुरुत।Show solution
i. 'असेवन्' के स्थान पर शुद्ध रूप — असेवन्त (सेव्, लङ्, प्रथमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद)
ii. 'सन्ति' के स्थान पर शुद्ध रूप — अस्ति (अस्, लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन) अथवा आसीत् (लङ्, एकवचन) — (संदर्भानुसार)
iii. 'अचोरय:' के स्थान पर शुद्ध रूप — अचोरयन् (चुर्, लङ्, प्रथमपुरुष, बहुवचन)
iv. 'अमिलत्' के स्थान पर शुद्ध रूप — अमिलत् (मिल्, लङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन) — यह रूप शुद्ध है; यदि बहुवचन हो तो अमिलन्
v. 'संवेदनहीना:' — यहाँ क्रियापद 'आसन्' होना चाहिए — आसन् (अस्, लङ्, प्रथमपुरुष, बहुवचन)
vi. 'चलदूरभाषयन्त्रेण' के साथ क्रियापद — आसन् अथवा अभवन् (भू, लङ्, बहुवचन)
vii. 'निर्माणि' के स्थान पर शुद्ध रूप — निर्माणे अथवा क्रियापद संलग्ना: आसन् (अस्, लङ्, बहुवचन)
*(विशेष: समाचारपत्र का पूर्ण पाठ OCR में अस्पष्ट है, अतः प्रत्येक पंक्ति में अशुद्ध क्रियापद को उसके लकार, पुरुष एवं वचन के अनुसार शुद्ध किया गया है।)*
3उचित-धातुरूपेण रिक्तस्थानानि पूर्यत —Show solution
i. न कोऽपि जानाति श्व: किम् भविष्यति ?
(भू, लृट्, प्रथमपुरुष, एकवचन — 'श्व:' = कल, अतः भविष्यत्काल)
ii. ह्व: त्वम् आपणात् किं अक्रीणा: ?
(क्री, लङ्, मध्यमपुरुष, एकवचन — 'ह्व:' = कल/बीता हुआ कल, अतः भूतकाल)
iii. आगामिवर्षे अहम् विदेशम् गमिष्यामि ।
(गम्, लृट्, उत्तमपुरुष, एकवचन — 'आगामिवर्षे' = भविष्यत्काल)
iv. अधुना त्वं किं पचसि ?
(पच्, लट्, मध्यमपुरुष, एकवचन — 'अधुना' = वर्तमानकाल)
v. गतदिवसे अहम् एतत् पुस्तकम् ऐच्छम् ।
(इष्, लङ्, उत्तमपुरुष, एकवचन — 'गतदिवसे' = भूतकाल)
vi. परश्व: अहम् तव गृहे स्थास्यामि ।
(स्था, लृट्, उत्तमपुरुष, एकवचन — 'परश्व:' = परसों, अतः भविष्यत्काल)
4प्रदत्त: पद: वाक्यानि रचयत —Show solution
i. सिञ्चति (सिच्, लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)
वाक्य: माली उद्याने पुष्पाणि सिञ्चति।
(माली बगीचे में फूलों को सींचता है।)
ii. पठेयु: (पठ्, विधिलिङ्, प्रथमपुरुष, बहुवचन)
वाक्य: छात्रा: प्रतिदिनं ध्यानेन पठेयु:।
(छात्रों को प्रतिदिन ध्यान से पढ़ना चाहिए।)
iii. कथयानि (कथ्, लोट्, उत्तमपुरुष, एकवचन)
वाक्य: अहम् भवते सत्यं कथयानि।
(मैं आपको सत्य बताऊँ।)
iv. पिबाव (पा, लोट्, उत्तमपुरुष, द्विवचन)
वाक्य: आवाम् उष्णं दुग्धं पिबाव।
(हम दोनों गर्म दूध पिएँ।)
v. सेवामहे (सेव्, लट्, उत्तमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद)
वाक्य: वयम् प्रतिदिनं ईश्वरं सेवामहे।
(हम सब प्रतिदिन ईश्वर की सेवा करते हैं।)
vi. आसन् (अस्, लङ्, प्रथमपुरुष, बहुवचन)
वाक्य: ते सर्वे विद्यालये आसन्।
(वे सभी विद्यालय में थे।)
vii. लेखिष्यसि (लिख्, लृट्, मध्यमपुरुष, एकवचन)
वाक्य: त्वम् श्व: परीक्षायां सुन्दरं लेखिष्यसि।
(तुम कल परीक्षा में सुन्दर लिखोगे।)
viii. अपश्य: (दृश्, लङ्, मध्यमपुरुष, एकवचन)
वाक्य: त्वम् ह्य: किम् अपश्य:?
(तुमने कल क्या देखा?)
ix. लभन्ते (लभ्, लट्, प्रथमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद)
वाक्य: परिश्रमिण: जना: सफलतां लभन्ते।
(परिश्रमी लोग सफलता प्राप्त करते हैं।)
x. अस्ति (अस्, लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)
वाक्य: सत्यमेव जयते इति भारतस्य आदर्शवाक्यम् अस्ति।
('सत्यमेव जयते' भारत का आदर्शवाक्य है।)
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in धातुरूपाणि for CBSE Class 9 Sanskrit?
How to score full marks in धातुरूपाणि — CBSE Class 9 Sanskrit?
Where can I get free NCERT Solutions for धातुरूपाणि Class 9 Sanskrit?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for धातुरूपाणि
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full धातुरूपाणि chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.