Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 8 of 13
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

वर्णोच्चारण-शिक्षा २

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for वर्णोच्चारण-शिक्षा २ — CBSE Class 9 Sanskrit.

165 questions35 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying वर्णोच्चारण-शिक्षा २? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 9 students started this chapter today

38 Questions Solved · 1 Section

19 worked solutions below. Unlock all 38 free in Super Tutor

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

1(क)वर्णानाम् उत्पत्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति ?Show solution
वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति — स्थानम्, करणम्, आभ्यन्तर-प्रयत्नः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ख)कति स्थानानि सन्ति ?Show solution
पाठे स्पष्टं लिखितम् — षट् स्थानानि सन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ग)आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः ?Show solution
आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति — स्पृष्टः, ईषत्स्पृष्टः, ईषद्विवृतः, विवृतः, संवृतः इति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(घ)करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति ?Show solution
यदा करणं स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ङ)अवर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति ?Show solution
पाठे 'अ-वर्णस्य' त्रयः उपभेदाः उक्ताः — हस्वः, दीर्घः, प्लुतः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(च)संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति ?Show solution
संवृत-प्रयत्नः विशेषरूपेण कण्ठे भवति, अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) उच्चारणे।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(क)आभ्यन्तर-प्रयत्नः कः उच्यते ?Show solution
आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः आभ्यन्तर-प्रयत्नः इति उच्यते।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ख)ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः कदा भवति ?Show solution
यदा करणं स्थानं स्वल्पम् एव स्पृशति, तदा ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ग)करणस्य विवृत-प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते ?Show solution
करणस्य विवृत-प्रयत्नेन स्थाने स्वराः उच्चार्यन्ते; विशेषतः अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(घ)आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते ?Show solution
पाठे उक्तम् — कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य-ओष्ठ्येषु पञ्च-प्रकारेषु वर्णेषु आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ङ)आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति ?Show solution
आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशेषः स्वरः अ-कारः (ह्रस्वः) अस्ति; तस्यैव संवृत-प्रयत्नः भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3अधोलिखितानां वर्णानां क-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत —Show solution
मेलनम् एतत् भवति:
- विवृत-प्रयत्नः → (४) अ
- स्पृष्ट-प्रयत्नः → (५) ध्
- ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः → (१) व्
- ईषत्तिवृत-प्रयत्नः → पाठे ईषद्-विवृत-प्रयत्नः इति पदम् अस्ति; तस्य समुचितं विकल्पं (२) श् इति प्रदत्तम्
- संवृत-प्रयत्नः → (३) ऋ

अतः मेलनानुसारं क्रमः: (क)-४, (ख)-५, (ग)-१, (घ)-२, (ङ)-३।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(क)'ई' वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति।Show solution
पाठानुसार 'ई' वर्णः समानाक्षर-स्वरः अस्ति, सन्ध्यक्षरः न। अतः उत्तरम् न।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ख)'ऐ' वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति।Show solution
पाठे 'ऐ' वर्णः सन्ध्यक्षर-स्वरः इति स्पष्टम्। अतः उत्तरम् आम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ग)'झ' वर्णः सपर्शः अस्ति।Show solution
झ वर्णः व्यञ्जनम्; विशेषतः स्पर्श-व्यञ्जनम् इति वर्गे परिगण्यते। अतः उत्तरम् आम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(घ)'र' वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते।Show solution
र वर्णः स्पर्शः न; सः अन्तःस्थः अस्ति। अतः उत्तरम् न।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ङ)'य, र, ल, व' वर्णाः ऊष्माणः सन्ति।Show solution
य, र, ल, व वर्णाः अन्तःस्थाः सन्ति, ऊष्माणः न। अतः उत्तरम् न।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(क)स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति। ...Show solution
वाक्यं प्रश्नरूपेण: स्वराः इति पदं आधारं कृत्वा प्रश्नः — कः भेदः स्वरेषु अस्ति ?

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(ख)व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति। ...Show solution
वाक्यं प्रश्नरूपेण: व्यञ्जनानि इति पदं आधारं कृत्वा प्रश्नः — कथम् भवन्ति व्यञ्जनानि ?

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(ग)स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः। ...
5(घ)ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति। ...
5(ङ)व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति। ...
6(क)एकस्थानि-वर्णाः ...
6(ख)स्पर्श-व्यञ्जनानि ...
6(ग)अयोगवाह-व्यञ्जनानि ...
6(घ)ऊष्म-व्यञ्जनानि ...
6(ङ)द्विस्थानि-वर्णाः ...
5(क)स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति।
5(ख)व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति।
5(ग)स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः।
5(घ)ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति।
5(ङ)व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति।
6वर्णसमुच्चयं पाठात् चित्वा लिखत—
4(क)'ई' वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् / न) ...
4(ख)'ऐ' वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति। (आम् / न) ...
4(ग)'झ' वर्णः सपर्शः अस्ति। (आम् / न) ...
4(घ)'र' वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते। (आम् / न) ...
4(ङ)'य, र, ल, व' वर्णाः ऊष्माणः सन्ति। (आम् / न) ...

19 more solved questions in वर्णोच्चारण-शिक्षा २

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in वर्णोच्चारण-शिक्षा २ for CBSE Class 9 Sanskrit?
वर्णोच्चारण-शिक्षा २ covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in वर्णोच्चारण-शिक्षा २ — CBSE Class 9 Sanskrit?
Understand the core concepts first, then work through the 165 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for वर्णोच्चारण-शिक्षा २ Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in वर्णोच्चारण-शिक्षा २ (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for वर्णोच्चारण-शिक्षा २

All 13 chapters — CBSE Class 9 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full वर्णोच्चारण-शिक्षा २ chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free