वर्णोच्चारण-शिक्षा २ — NCERT Solutions

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for वर्णोच्चारण-शिक्षा २, CBSE Class 9 Sanskrit: 38 textbook questions solved step by step. Covers अभ्यासाद् जायते सिद्धिः.

165 questions35 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying वर्णोच्चारण-शिक्षा २? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

38 Questions Solved · 1 Section

The first 19 solutions are open to read. The other 19 are free with a Super Tutor account.

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

1(क)वर्णानाम् उत्पत्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति ?Show solution

वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति — स्थानम्, करणम्, आभ्यन्तर-प्रयत्नः।

1(ख)कति स्थानानि सन्ति ?Show solution

पाठे स्पष्टं लिखितम् — षट् स्थानानि सन्ति।

1(ग)आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः ?Show solution

आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति — स्पृष्टः, ईषत्स्पृष्टः, ईषद्विवृतः, विवृतः, संवृतः इति।

1(घ)करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति ?Show solution

यदा करणं स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति।

1(ङ)अवर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति ?Show solution

पाठे 'अ-वर्णस्य' त्रयः उपभेदाः उक्ताः — हस्वः, दीर्घः, प्लुतः।

1(च)संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति ?Show solution

संवृत-प्रयत्नः विशेषरूपेण कण्ठे भवति, अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) उच्चारणे।

2(क)आभ्यन्तर-प्रयत्नः कः उच्यते ?Show solution

आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः आभ्यन्तर-प्रयत्नः इति उच्यते।

2(ख)ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः कदा भवति ?Show solution

यदा करणं स्थानं स्वल्पम् एव स्पृशति, तदा ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति।

2(ग)करणस्य विवृत-प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते ?Show solution

करणस्य विवृत-प्रयत्नेन स्थाने स्वराः उच्चार्यन्ते; विशेषतः अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः।

2(घ)आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते ?Show solution

पाठे उक्तम् — कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य-ओष्ठ्येषु पञ्च-प्रकारेषु वर्णेषु आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते।

2(ङ)आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति ?Show solution

आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशेषः स्वरः अ-कारः (ह्रस्वः) अस्ति; तस्यैव संवृत-प्रयत्नः भवति।

3अधोलिखितानां वर्णानां क-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत —Show solution

मेलनम् एतत् भवति:

विवृत-प्रयत्नः → (४) अ
स्पृष्ट-प्रयत्नः → (५) ध्
ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः → (१) व्
ईषत्तिवृत-प्रयत्नः → पाठे ईषद्-विवृत-प्रयत्नः इति पदम् अस्ति; तस्य समुचितं विकल्पं (२) श् इति प्रदत्तम्
संवृत-प्रयत्नः → (३) ऋ

अतः मेलनानुसारं क्रमः: (क)-४, (ख)-५, (ग)-१, (घ)-२, (ङ)-३।

4(क)'ई' वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति।Show solution

पाठानुसार 'ई' वर्णः समानाक्षर-स्वरः अस्ति, सन्ध्यक्षरः न। अतः उत्तरम् न।

4(ख)'ऐ' वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति।Show solution

पाठे 'ऐ' वर्णः सन्ध्यक्षर-स्वरः इति स्पष्टम्। अतः उत्तरम् आम्।

4(ग)'झ' वर्णः सपर्शः अस्ति।Show solution

झ वर्णः व्यञ्जनम्; विशेषतः स्पर्श-व्यञ्जनम् इति वर्गे परिगण्यते। अतः उत्तरम् आम्।

4(घ)'र' वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते।Show solution

र वर्णः स्पर्शः न; सः अन्तःस्थः अस्ति। अतः उत्तरम् न।

4(ङ)'य, र, ल, व' वर्णाः ऊष्माणः सन्ति।Show solution

य, र, ल, व वर्णाः अन्तःस्थाः सन्ति, ऊष्माणः न। अतः उत्तरम् न।

5(क)स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति। ...Show solution

वाक्यं प्रश्नरूपेण: स्वराः इति पदं आधारं कृत्वा प्रश्नः — कः भेदः स्वरेषु अस्ति ?

5(ख)व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति। ...Show solution

वाक्यं प्रश्नरूपेण: व्यञ्जनानि इति पदं आधारं कृत्वा प्रश्नः — कथम् भवन्ति व्यञ्जनानि ?

5(ग)स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः। ...