वर्णोच्चारण-शिक्षा २

Answer

आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति वा स्थानस्य समीपं याति, सः प्रयत्नः आभ्यन्तर-प्रयत्नः इति उच्यते। एषः वर्णोच्चारणे अन्तःस्थितः मुख्यः प्रयत्नः, यस्य बलेन वर्णाः स्पष्टतया जायन्ते।…

Answer

आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति। तस्य भेदाः स्पृष्टः, ईषत्-स्पृष्टः, ईषद्-विवृतः, विवृतः, संवृतः च इति।…

Answer

करणं यदा स्थानं स्पृष्ट-रूपेण स्पृशति, तदा स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति। अनेन प्रयत्नेन स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पाद्यन्ते।…

Answer

करणं यदा स्थानं स्वल्पम् एव स्पृशति, तदा ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति। अनेन अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि जायन्ते।…

Answer

करणं यदा स्थानं न स्पृशति, परन्तु बहु समीपं याति, तदा उभयोः मध्ये लघुः विवरः इव स्वल्पः अन्तरालः जायते। एषः ईषद्-विवृत-प्रयत्नः। अनेन ऊष्म-व्यञ्जनानि तथा अनुस्वार-विसर्गौ अपि जायन्ते।…

Answer

करणं यदा स्थानं न स्पृशति, अपितु किञ्चित् समीपं याति, तदा उभयोः मध्ये स्फुटः विवरः इव अन्तरालः जायते। एषः विवृत-प्रयत्नः। अनेन (अ-कारं विहाय) अन्ये सर्वे स्वराः उच्चार्यन्ते।…

Answer

संवृत-प्रयत्नः केवलं ह्रस्व-अ-कारस्य उच्चारणे भवति। अत्र कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये संकोचः वा संकीर्णता भवति, अतः एषः विशेषः प्रयत्नः इति प्रसिद्धः।…

Answer

अ-वर्णस्य त्रयः उपभेदाः सन्ति — अ-कारः ह्रस्वः, आ-कारः दीर्घः, अ३-कारः प्लुतः। त्रयोऽपि स्वराः एव, कण्ठ्यवर्णाः च।…