Skip to main content
Chapter 1 of 13
NCERT Solutions

संगच्छध्वं संवदध्वम्

CBSE · Class 8 · Sanskrit

NCERT Solutions for संगच्छध्वं संवदध्वम् — CBSE Class 8 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying संगच्छध्वं संवदध्वम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 8 students started this chapter today

19 Questions Solved · 2 Sections

अभ्यासात् जायते सिद्धि:

1संज्ञानसूक्तं सस्वरं पठत स्मरत लिखत च।Show solution
यह अभ्यास-कार्य है। छात्र पाठ्यपुस्तक में दिए गए संज्ञानसूक्त के मन्त्रों को शुद्ध उच्चारण के साथ बार-बार पढ़ें, कण्ठस्थ करें तथा अभ्यास-पुस्तिका में लिखें।
2(क)सर्वेषां मन: कीदृशं भवेत् ?Show solution
उत्तरम् — सर्वेषां मनः समानं भवेत्। (सबका मन एक-समान होना चाहिए।)
2(ख)सङ्गच्छध्वं संवदध्वम् इत्यस्य कः अभिप्रायः ?Show solution
उत्तरम् — 'सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्' इत्यस्य अभिप्रायः अस्ति — यूयं सर्वे मिलित्वा चलत, एकस्वरेण वदत। अर्थात् समाजे एकता, सहयोगः तथा समभावः स्थापनीयः।
2(ग)सर्वे किं परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवेयुः ?Show solution
उत्तरम् — सर्वे स्वार्थभावं, भेदभावं च परित्यज्य ऐक्यभावेन जीवेयुः। (सभी स्वार्थ और भेदभाव को छोड़कर एकता के भाव से जीएँ।)
2(घ)अस्मिन् पाठे का प्रेरणा अस्ति ?Show solution
उत्तरम् — अस्मिन् पाठे एकतायाः, सहयोगस्य, समभावस्य च प्रेरणा अस्ति। अयं पाठः सर्वान् मिलित्वा चलितुं, समानमनसा विचारयितुं तथा समाजे शान्तिं स्थापयितुं प्रेरयति।
3(क)रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — परमेश्वरः सर्वत्र व्याप्तः अस्ति।Show solution
प्रश्नः — परमेश्वरः कुत्र व्याप्तः अस्ति ?
3(ख)रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — वयम् ईश्वरं नमामः।Show solution
प्रश्नः — के ईश्वरं नमामः ?
3(ग)रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — वयम् ऐक्यभावेन जीवामः।Show solution
प्रश्नः — वयं केन भावेन जीवामः ?
3(घ)रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — ईश्वरस्य प्रार्थनया शान्तिः प्राप्यते।Show solution
प्रश्नः — कया शान्तिः प्राप्यते ?
3(ङ)रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — अहं समाजाय श्रमं करोमि।Show solution
प्रश्नः — अहं कस्मै श्रमं करोमि ?
3(च)रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — अयं पाठः ऋग्वेदात् सङ्कलितः।Show solution
प्रश्नः — अयं पाठः कुतः सङ्कलितः ?
3(छ)रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — वेदस्य अपरं नाम श्रुतिःShow solution
प्रश्नः — वेदस्य अपरं नाम किम् ?
3(ज)रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — मन्त्राः वेदेषु भवन्ति।Show solution
प्रश्नः — मन्त्राः केषु भवन्ति ?
6उदाहरणानुसारेण लट्-लकारस्य वाक्यानि लोट्-लकारेण परिवर्तयत — यथा– बालिकाः नृत्यन्ति → बालिकाः नृत्यन्तु
(क) बालकाः हसन्ति
(ख) युवां तत्र गच्छथः
(ग) यूयं धावथ
(घ) आवां लिखावः
(ङ) वयं पठामः
Show solution
उदाहरणम् — बालिकाः नृत्यन्ति → बालिकाः नृत्यन्तु

नियमः — लट्-लकार (वर्तमानकाल) के रूपों को लोट्-लकार (आज्ञार्थ/प्रेरणार्थ) के रूपों में बदलना है।

(क) बालकाः हसन्ति → बालकाः हसन्तु

(ख) युवां तत्र गच्छथः → युवां तत्र गच्छतम्

(ग) यूयं धावथ → यूयं धावत

(घ) आवां लिखावः → आवां लिखाव

(ङ) वयं पठामः → वयं पठाम
8पट्टिकातः शब्दान् चित्वा अधोलिखितेषु मन्त्रेषु रिक्तस्थानानि पूर्यत —
शब्दाः: संवदध्वं, समितिः, आकृतिः, भागं, मनः, हृदयानि, जानाना, समानं, मनो, हविषा, सुसहासति, मनांसि

(क) सङ्गच्छध्वं ______ सं वो ______ जानताम्।
देवा ______ यथा पूर्व सं ______ उपासते।

(ख) समानो मन्त्रः ______ समानो समानं ______ सह चित्तमेषाम्।
______ मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो ______ जुहोमि।

(ग) समानी व ______ समाना ______ वः।
समानमस्तु वो ______ यथा वः ______
Show solution
पट्टिकातः उचितशब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यामः —

(क) सङ्गच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनः जानताम्।
देवा जानाना यथा पूर्व सं समितिः उपासते।

(ख) समानो मन्त्रः समानः समानो समानं मनो सह चित्तमेषाम्।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि।

(ग) समानी व आकृतिः समाना हृदयानि वः।
समानमस्तु वो मनांसि यथा वः सुसहासति
9पाठे प्रयुक्तान् शब्दान् भावानुसारं परस्परं योजयत —
(क) संगच्छध्वम् ... सेवन्ते
(ख) संवदध्वम् ... चित्तम्
(ग) मनः ... मिलित्वा चलत
(घ) उपासते ... सङ्कल्पः
(ङ) वसूनि ... समस्तानि
(च) विश्वानि ... एकस्वरेण वदत
(छ) आकृतिः ... धनानि
Show solution
उत्तरम् — भावानुसारं योजना —

| वामस्तम्भः | दक्षिणस्तम्भः |
|---|---|
|(क) संगच्छध्वम् | मिलित्वा चलत |
|(ख) संवदध्वम् | एकस्वरेण वदत |
|(ग) मनः | सङ्कल्पः |
|(घ) उपासते | सेवन्ते |
|(ङ) वसूनि | धनानि |
|(च) विश्वानि | समस्तानि |
|(छ) आकृतिः | चित्तम् |

परियोजनाकार्यम्

1अस्य सूक्तस्य भावार्थं मित्रैः सह मातृभाषया चर्चयत।Show solution
यह परियोजना-कार्य है। छात्र संज्ञानसूक्त के मन्त्रों का भावार्थ अपनी मातृभाषा (हिन्दी) में इस प्रकार समझें —

इस सूक्त का मुख्य भाव है — सब मिलकर चलें, एक स्वर में बोलें, सबके मन एक हों। जैसे देवता पहले मिलकर यज्ञ करते थे, वैसे ही हम भी एकता से रहें। सबकी आकृति, हृदय और मन एक-समान हों, जिससे समाज में शान्ति और समृद्धि आए। इस भाव को मित्रों के साथ चर्चा करें।
2संज्ञानसूक्तम् इव ऋग्वेदस्य पञ्चानां सूक्तानां नामानि लिखत।Show solution
ऋग्वेदस्य प्रसिद्धानां पञ्चसूक्तानां नामानि —

1. पुरुषसूक्तम् (ऋग्वेद १०.९०)
2. नासदीयसूक्तम् (ऋग्वेद १०.१२९)
3. श्रीसूक्तम् (ऋग्वेद परिशिष्ट)
4. अग्निसूक्तम् (ऋग्वेद १.१)
5. संज्ञानसूक्तम् / संघटनसूक्तम् (ऋग्वेद १०.१९१)
3संज्ञानसूक्तस्य आधारेण भवत्सु एकतां स्थापयितुं विविधान् उपायान् अध्यापकैः सह आलोचयत।Show solution
संज्ञानसूक्त के आधार पर एकता स्थापित करने के उपाय —

1. समानमनस्कता — सभी छात्र मिलकर विद्यालय के कार्यों में भाग लें।
2. सहयोग — एक-दूसरे की सहायता करें, प्रतिस्पर्धा के स्थान पर सहयोग को महत्त्व दें।
3. एकस्वर में बोलना — सामूहिक प्रार्थना, गान तथा संकल्प-पाठ करें।
4. भेदभाव का त्याग — जाति, धर्म, भाषा के भेद को भुलाकर मित्रता करें।
5. सामूहिक उत्सव — विद्यालय में सामूहिक कार्यक्रम आयोजित करें जिससे एकता बढ़े।

इन उपायों पर अध्यापकों के साथ विस्तार से चर्चा करें।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in संगच्छध्वं संवदध्वम् for CBSE Class 8 Sanskrit?
संगच्छध्वं संवदध्वम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 8 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in संगच्छध्वं संवदध्वम् — CBSE Class 8 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for संगच्छध्वं संवदध्वम् Class 8 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in संगच्छध्वं संवदध्वम् (CBSE Class 8 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full संगच्छध्वं संवदध्वम् chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 8 Sanskrit.