सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः)

आम्, राजः शूद्रकस्य नगर्याः नाम शोभावती आसीत्।

आम्, वीरवरः अनेकशास्त्राणां ज्ञाता आसीत्।

आम्, वीरवरः राजपुत्रः आसीत्।

न। "किं ते वर्तनम्" इति शूद्रकः न अपृच्छत्; अपितु "का ते सामग्री" इति अपृच्छत्। (अथवा पाठानुसारेण — दौवारिकः / राजा वीरवरं "किं ते वर्तनम्" इति न अपृच्छत्, अपितु "का ते सामग्री" इति अपृच्छत्।)

आम्, वीरवरं राजः समीपे दौवारिकः अनयत्।

न। राजा शूद्रकः राजपुत्रं वीरवरं साक्षात् दृष्ट्वा एव वृत्तिं न अयच्छत्; अपितु मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितः सः राजपुत्रः वीरवरः नरपतिना (वृत्तिं प्राप्तवान्)।

न। वीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं भागं पत्त्यै यच्छति स्म, न केवलं चतुर्थं भागम्।

आम्, करुणरोदनध्वनिं राजा श्रुतवान्।

न। करुणरोदनध्वनिः दिवसे न श्रुतः; अपितु कृष्णचतुर्दश्याम् अर्धरात्रे श्रुतः आसीत्।

आम्, राजलक्ष्म्या उक्तः उपायः अतीव दुःसाध्यः आसीत्।

न। भगवती सर्वमङ्गला उपायं संसूच्य शीर्षमेव अदृश्यां न अभवत्; अपितु उपायं संसूच्य सा अन्तर्धानं जाता।

शूद्रकः धर्मात्मा, प्रजावत्सलः, न्यायप्रिय: च राजा आसीत्। तस्य नगर्याः नाम शोभावती आसीत्।

वीरवरः राजः शूद्रकस्य समीपं गन्तुम् इच्छति स्म। सः वृत्त्यर्थं राजद्वारम् उपागच्छत्।

राजः शूद्रकस्य 'का ते सामग्री?' इति प्रश्नस्य उत्तरे वीरवरः अवदत् — "प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं देव!" अर्थात् प्रतिदिनं चतुःशतं सुवर्णमुद्राः तस्य वेतनम् आसीत्।

वीरवरः राजदर्शनानन्तरं स्वगृहं गच्छति स्म। सः प्रतिदिनं राजद्वारे सेवां कृत्वा गृहं प्रत्यागच्छति स्म।

वीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं भागं ब्राह्मणेभ्यः, अतिथिभ्यः, दीनेभ्यः च यच्छति स्म।

राजलक्ष्मीः वीरवरस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन अवसत्। सा अवदत् — "चिरम् एतस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन निवसामि।"

राजलक्ष्म्याः दुःखस्य कारणं श्रुत्वा बद्धाञ्जलिः वीरवरः अवदत् — "भगवति! यदि मम सर्वप्रियस्य त्यागेन भवती पुनः स्वामिनः शूद्रकस्य समीपे स्थास्यति, तर्हि अहं तत् करिष्यामि। सन्निमित्ते वरं त्यागः।"

अन्वयः — (अहं) राजपुत्रः वृत्त्यर्थम् आगतः अस्मि, तस्माद् मां स्वामिनः समीपं नय।

अन्वयः — शोभावती नाम काचन नगरी आसीत्।

अन्वयः — देव! (मम वेतनम्) प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं (अस्ति)।

अन्वयः — देव! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथमम् अस्य वेतनार्थिनः राजपुत्रस्य स्वरूपम् अवगम्यताम्, एतत् वेतनम् उपपन्नम् न वा इति (विचार्यताम्)।

अन्वयः — राजपुत्र! क्रन्दनम् अनुसर।

अन्वयः — अथ नरपतिना मन्त्रिणां वचनात् असौ राजपुत्रः वीरवरः ताम्बूलदानेन नियोजितः।

अन्वयः — एषः राजपुत्रः अस्मिन् सूचिभेद्ये तिमिरे एकाकी गन्तुम् न अर्हति।

अन्वयः — भगवति! अत्र कश्चित् उपायः अस्ति येन भगवत्याः पुनः इह चिरवासः भवति, स्वामी च सुचिरं जीवति?

अन्वयः — तदा राजा शूद्रकः वर्षाणां शतं पुनः जीविष्यति।

"भवतः" — युष्मद् (द्वितीयपुरुष, एकवचन) अर्थात् 'आपके' के लिए प्रयुक्तम्।

"असौ" — तृतीयपुरुष, एकवचन, पुंलिङ्ग — वीरवरस्य (राजपुत्रस्य) कृते प्रयुक्तम्।

"अस्य" — तृतीयपुरुष, एकवचन, षष्ठी विभक्ति — वीरवरस्य कृते प्रयुक्तम्।

"एतस्य" — तृतीयपुरुष, एकवचन, षष्ठी विभक्ति — वीरवरस्य कृते प्रयुक्तम्।

"सा" — तृतीयपुरुष, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग — प्रवृत्तेः (उपायस्य) कृते प्रयुक्तम्।

"ते" — युष्मद्, षष्ठी विभक्ति, एकवचन — वीरवरस्य कृते (तव) प्रयुक्तम्।

सम्बद्धः श्लोकः — सन्निमित्ते वरं त्यागः — अर्थात् उचित कारण होने पर त्याग श्रेष्ठ है। (पाठशीर्षकरूपेण प्रयुक्तः श्लोकांशः।) पाठगतः श्लोकः — "एकैवात्र प्रवृत्तिः सा चातीव दुःसाध्या" — इत्यादिः, यत्र राजलक्ष्मी उपायं कथयति।

सम्बद्धः पाठगतः भागः — "देव! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथमम् अवगम्यतां स्वरूपम् अस्य वेतनार्थिनः राजपुत्रस्य, किमुपपन्नम् एतत् वेतनं न वेति।" — इति मन्त्रिणां वचनम्, येन राजा प्रथमं वृत्तिं न अयच्छत्।

सम्बद्धः पाठगतः श्लोकः / वाक्यम् — "अथैकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मादपि देशाद् राजद्वारम् उपागच्छत्।"

सम्बद्धः पाठगतः भागः — "अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितः असौ राजपुत्रः वीरवरः नरपतिना" — तथा राजा स्वयं वीरवरस्य कर्तव्यनिष्ठां दृष्ट्वा प्रसन्नः अभवत्।

सम्बद्धः पाठगतः भागः — "अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितः असौ राजपुत्रः वीरवरः नरपतिना।"

$$\text{अथैकदा} = \text{अथ} + \text{एकदा}$$ (यथा-उदाहरणम्)

१. $\text{वृत्त्यर्थम्} = \text{वृत्ति} + \text{अर्थम्}$

२. $\text{कस्मादपि} = \text{कस्मात्} + \text{अपि}$

३. $\text{कोऽपि} = \text{कः} + \text{अपि}$

४. $\text{राजपुत्रोऽस्मि} = \text{राजपुत्रः} + \text{अस्मि}$

५. $\text{यथेष्टम्} = \text{यथा} + \text{इष्टम्}$

६. $\text{वेतनार्पणेन} = \text{वेतन} + \text{अर्पणेन}$

७. $\text{तदालोक्य} = \text{तद्} + \text{आलोक्य}$

८. $\text{ततोऽसौ} = \text{ततः} + \text{असौ}$

९. $\text{वर्तनार्थिनः} = \text{वर्तन} + \text{अर्थिनः}$

१०. $\text{तदवशिष्टम्} = \text{तद्} + \text{अवशिष्टम्}$

११. $\text{राजदर्शनादनन्तरम्} = \text{राजदर्शनात्} + \text{अनन्तरम्}$

१२. $\text{वेति} = \text{वा} + \text{इति}$

१३. $\text{राजलक्ष्मीरुवाच} = \text{राजलक्ष्मीः} + \text{उवाच}$

१४. $\text{चार्धम्} = \text{च} + \text{अर्धम्}$

१५. $\text{बहिर्नगरादालोकिता} = \text{बहिः} + \text{नगरात्} + \text{आलोकिता}$

१६. $\text{कापि} = \text{का} + \text{अपि}$

१७. $\text{प्रत्युवाच} = \text{प्रति} + \text{उवाच}$

१८. $\text{राजलक्ष्मीरस्मि} = \text{राजलक्ष्मीः} + \text{अस्मि}$

१९. $\text{स्थास्यामीति} = \text{स्थास्यामि} + \text{इति}$

२०. $\text{भुजच्छायायाम्} = \text{भुज} + \text{छायायाम्}$

२१. $\text{अस्त्यत्र} = \text{अस्ति} + \text{अत्र}$

२२. $\text{कश्चिदुपायः} = \text{कश्चित्} + \text{उपायः}$

पदच्छेदः — अथ एकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मात् अपि देशात् राजद्वारम् उपागच्छत्।

पदच्छेदः — वृत्त्यर्थम् आगतः राजपुत्रः अस्मि।

पदच्छेदः — अथ एकदा कृष्णचतुर्दश्याम् अर्धरात्रे सः राजा करुणरोदनध्वनिं कञ्चन श्रुतवान्।

पदच्छेदः — तद् अहम् अपि गच्छामि पृष्ठतः अस्य निरूपयामि च किम् एतद् इति।

पदच्छेदः — अस्ति अत्र कश्चित् उपायः येन भगवत्याः पुनः इह चिरवासः भवति।

पदच्छेदः — एका एव अत्र प्रवृत्तिः सा च अतीव दुःसाध्या।

श्लोक १ (यजुर्वेदः ४०.२):
$$\text{कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः।}$$
$$\text{एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे।।}$$
भावः — मनुष्यः इस लोक में कर्म करते हुए ही सौ वर्ष जीने की इच्छा करे। इस प्रकार तुम्हारे लिए इससे अन्य कोई मार्ग नहीं है; कर्म करने से मनुष्य (पाप से) लिप्त नहीं होता।

श्लोक २ (पञ्चतन्त्रम्):
$$\text{यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम्।}$$
$$\text{एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टावितरेतरम्।।}$$
भावः — जिस प्रकार छाया और धूप सदा परस्पर जुड़े रहते हैं, उसी प्रकार कर्म और कर्ता भी एक-दूसरे से अविभाज्य रूप से जुड़े हैं।

श्लोक ३ (वाल्मीकि-रामायणम्):
$$\text{कार्यं कर्माणि निर्वृत्ते यो बहून्यपि साधयेत्।}$$
$$\text{पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति।।}$$
भावः — जो व्यक्ति एक कार्य पूर्ण होने पर पूर्व कार्य के विरोध के बिना अनेक कार्य सिद्ध करे, वही कार्य करने योग्य है।

जीमूतवाहनः विदेहनगरस्य शुद्धकेतोः राज्ञः पुत्रः आसीत्। सः बाल्यकालाद् एव धर्मनिष्ठः, त्यागशीलः, परोपकाररतः, दीनानुकम्पी च आसीत्।

वृद्धः नागः दुःखितः आसीत् यतः प्रतिदिनं एकः नागः गरुडाय दातव्यः भवति स्म। अद्य तस्य पुत्रस्य शङ्खचूडस्य क्रमः आसीत्। अतः सः कुलविहीनः भविष्यति इति भयेन दुःखितः आसीत्।

जीमूतवाहनः नागपुत्रं शङ्खचूडं रक्षितुं स्वयं शङ्खचूडनागस्य रूपं धृत्वा गरुडस्य समीपं गतः। गरुडः तं (जीमूतवाहनम्) गृहीत्वा शिलाखण्डे क्षिप्त्वा भोक्तुम् आरब्धवान्। परन्तु जीमूतवाहनः किमपि कष्टं न दर्शितवान् — अतीव सहिष्णुतया निश्चलः स्थितवान्।

गरुडः निर्विकारचित्तं जीमूतवाहनं दृष्ट्वा अचिन्तयत् — 'एषः कोऽपि सामान्यः नागः नास्ति, यः स्वमृत्युसमयेऽपि ईदृशं धैर्यं धारयति।' अतः सः भोजनात् विरम्य तस्य वास्तविकं परिचयं ज्ञातुम् इष्टवान्।

सर्वं वृत्तान्तं ज्ञात्वा जीमूतवाहनस्य साहसं, कारुण्यं, परोपकारभावनां च दृष्ट्वा गरुडः तं साधुवादेन सह मुक्तवान् तथा 'नागवंशस्य हननात् विरंस्ये' इति प्रतिज्ञाम् अकरोत्।

कर्तव्यनिष्ठाविषयकाः दश सूक्तयः / श्लोकाः —

१. कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। (यजुर्वेदः)
— कर्म करते हुए ही सौ वर्ष जीने की इच्छा करनी चाहिए।

२. कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। (भगवद्गीता २.४७)
— कर्म करने में ही तुम्हारा अधिकार है, फल में नहीं।

३. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। (हितोपदेशः)
— परिश्रम से ही कार्य सिद्ध होते हैं, केवल इच्छा से नहीं।

४. श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात्। (भगवद्गीता ३.३५)
— अपना धर्म (कर्तव्य) गुणहीन होने पर भी दूसरे के सुनिष्पादित धर्म से श्रेष्ठ है।

५. अभ्यासात् जायते सिद्धिः।
— अभ्यास से ही सिद्धि प्राप्त होती है।

६. सन्निमित्ते वरं त्यागः।
— उचित कारण होने पर त्याग श्रेष्ठ है।

७. परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः।
— वृक्ष, नदियाँ, गायें — सभी परोपकार के लिए हैं; यह शरीर भी परोपकार के लिए है।

८. न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति। (भगवद्गीता ६.४०)
— कल्याण करने वाला कभी दुर्गति को नहीं प्राप्त होता।

९. आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः। (महाभारतम्)
— आलस्य मनुष्य के शरीर में रहने वाला सबसे बड़ा शत्रु है।

१०. यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम्। एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टावितरेतरम्।। (पञ्चतन्त्रम्)
— कर्म और कर्ता सदा एक-दूसरे से जुड़े हैं।

अस्य पाठस्य कृते नूतनानि शीर्षकाणि —

१. वीरवरस्य कर्तव्यनिष्ठा (वीरवर की कर्तव्यनिष्ठा)

२. त्यागस्य महिमा (त्याग की महिमा)

३. राजलक्ष्म्याः प्रत्यागमनम् (राजलक्ष्मी का पुनरागमन)

४. धर्मनिष्ठः राजपुत्रः (धर्मनिष्ठ राजपुत्र)

५. स्वामिभक्तः वीरवरः (स्वामिभक्त वीरवर)

६. परोपकारः एव धर्मः (परोपकार ही धर्म है)

७. सेवा परमो धर्मः (सेवा परम धर्म है)