कोऽरुक् १ कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?

उत्तरम्: शुकम् (शुकः) धन्वन्तरिः धृतवान्।

स्पष्टीकरणम्: पाठे वर्णितम् अस्ति यत् धन्वन्तरिः शुकम् अङ्के धृतवान् आसीत्।

उत्तरम्: वृक्षे (विशाले वृक्षे) उपविश्य शुकः ध्वनिम् अकरोत्।

स्पष्टीकरणम्: पाठानुसारेण शुकः विशाले वृक्षे उपविश्य 'कोऽरुक्? कोऽरुक्?' इति ध्वनिम् अकरोत्।

उत्तरम्: अन्ते शुकः वैद्यस्य वाग्भटस्य कुटीरसमीपं (आश्रमसमीपं) गतवान्।

स्पष्टीकरणम्: पाठे स्पष्टम् उक्तम् अस्ति यत् शुकः अन्ते वाग्भटस्य कुटीरसमीपं गतवान्।

उत्तरम्: ऋतवः षट् (६) सन्ति।

स्पष्टीकरणम्: भारतीयपरम्परायाम् षड् ऋतवः भवन्ति — वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, शरत्, हेमन्तः, शिशिरः च।

उत्तरम्: वाग्भटः शुकस्य रहस्यं स्वशिष्येभ्यः उक्तवान्।

स्पष्टीकरणम्: पाठानुसारेण वाग्भटः शुकस्य 'कोऽरुक्?' इति ध्वनेः रहस्यं स्वशिष्येभ्यः प्रकाशितवान्।

उत्तरम्: भारतवर्षे जनाः कथं निरामयाः भवन्ति?

स्पष्टीकरणम्: प्रश्नः भारतवर्षस्य जनानां स्वास्थ्यविषये अस्ति, अतः 'भारतवर्षे' इति पदं उचितम्।

उत्तरम्: अन्ते सः वैद्यस्य वाग्भटस्य कुटीरसमीपं गतवान्।

स्पष्टीकरणम्: पाठे वर्णितम् अस्ति यत् शुकः वाग्भटस्य कुटीरसमीपं गतवान्, अतः 'कुटीरसमीपं' इति पदं उचितम्।

उत्तरम्: तव उत्कृष्टेन आयुर्वेदज्ञानेन अहम् अतीव सन्तुष्टः अस्मि।

स्पष्टीकरणम्: वाग्भटः आयुर्वेदस्य महान् वैद्यः आसीत्, अतः 'आयुर्वेदज्ञानेन' इति पदं सन्दर्भानुकूलम्।

उत्तरम्: महर्षेः चरकस्य नाम भवन्तः श्रुतवन्तः स्युः।

स्पष्टीकरणम्: चरकः आयुर्वेदस्य प्रसिद्धः महर्षिः अस्ति, अतः 'चरकस्य' इति पदं उचितम्।

उत्तरम्: लघुद्रव्याणि अतिमात्रं सेवनेन हानिकराणि जायन्ते।

स्पष्टीकरणम्: आयुर्वेदसिद्धान्तानुसारेण लघुद्रव्याणि अपि अतिमात्रं सेवनेन हानिकराणि भवन्ति, अतः 'अतिमात्रं' इति पदम् उचितम्।

उत्तरम्: मधुरां वाणीं श्रुत्वा चिकित्सानिरतः वाग्भटः चिकित्साकार्यं विरम्य बहिः आगत्य वृक्षस्य समीपं गतवान् तथा च शुकस्य मधुरां वाणीं श्रोतुं तत्र स्थितवान्।

स्पष्टीकरणम्: वाग्भटः शुकस्य 'कोऽरुक्? कोऽरुक्?' इति मधुरध्वनिना आकृष्टः बहिः आगतवान्।

उत्तरम्: वाग्भटः झटिति शुकम् अङ्के गृहीत्वा तस्य मस्तके हस्तं स्थापितवान् तथा च तस्य मधुरां वाणीं श्रुत्वा अतीव प्रसन्नः अभवत्।

स्पष्टीकरणम्: पाठानुसारेण वाग्भटः शीघ्रमेव (झटिति) शुकम् अङ्के धृत्वा स्नेहेन तस्य मस्तके हस्तम् अस्थापयत्।

उत्तरम्: छात्रः पुनः जिज्ञासया आचार्यं वाग्भटम् अपृच्छत् — "भगवन्! अस्य शुकस्य 'कोऽरुक्? कोऽरुक्?' इति ध्वनेः किम् रहस्यम् अस्ति? अस्य अर्थः कः?"

स्पष्टीकरणम्: शिष्यः शुकस्य ध्वनेः अर्थं जिज्ञासया आचार्यात् ज्ञातुम् इच्छति स्म।

उत्तरम्: भगवान् धन्वन्तरिः अस्माकं कृते संक्षेपेण आयुर्वेदज्ञानं प्रदत्तवान् — यत् हितकरम् आहारं सेवनेन, ऋतुचर्यायाः पालनेन, व्यायामेन च मनुष्यः निरामयः स्वस्थः च भवति।

स्पष्टीकरणम्: धन्वन्तरिः आयुर्वेदस्य देवः मन्यते। तेन स्वास्थ्यरक्षणस्य सरलः उपायः उक्तः।

उत्तरम्: ऋषयः नित्यं प्रार्थनां कुर्वन्ति — "सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु, मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत्॥"

स्पष्टीकरणम्: ऋषयः केवलं स्वस्य नहि अपितु सर्वेषां जनानां स्वास्थ्यसुखयोः कृते प्रार्थनां कुर्वन्ति।

उत्तरम्: अस्मिन् वाक्ये दिनचर्यायाः वर्णनम् अस्ति। तेन सम्बद्धः श्लोकः —

$$\text{व्यायामः स्नानदन्तादिचर्या बुभुक्षिते भोजनम्।}$$
$$\text{एतत् स्वास्थ्यकरं नॄणां नित्यमेव समाचरेत्॥}$$

भावार्थः: मनुष्यैः नित्यं व्यायामः, स्नानं, दन्तधावनं च कर्तव्यम् तथा च बुभुक्षायां (क्षुधायां) एव भोजनं करणीयम् — एतत् सर्वं स्वास्थ्यकरम् अस्ति।

उत्तरम्: अस्मिन् वाक्ये हितकरस्य आहारस्य महत्त्वं वर्णितम् अस्ति। तेन सम्बद्धः श्लोकः —

$$\text{तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते।}$$
$$\text{अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्॥}$$

भावार्थः: यस्य आहारस्य सेवनेन स्वास्थ्यस्य रक्षणं भवेत् तथा च अनुत्पन्नानां विकाराणाम् उत्पत्तिः न भवेत्, तादृशः आहारः नित्यं सेवनीयः।

उत्तरम्: अस्मिन् वाक्ये ऋतुचर्यानुसारेण भोजनस्य महत्त्वं वर्णितम् अस्ति। तेन सम्बद्धः श्लोकः —

$$\text{हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्।}$$
$$\text{मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते॥}$$

भावार्थः: ऋतुचर्यानुसारेण उचितस्य आहारस्य सेवनेन शरीरस्य बलस्य वर्णस्य च अभिवृद्धिः भवति।

उत्तरम्:

प्रथमा पट्टिका:

| विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|
| विभिन्नानाम् | व्याधीनाम् |
| मनोहरम् | प्राङ्गणम् |
| विशाले | प्राङ्गणे |
| चिकित्सानिरतः | वाग्भटः |
| मधुराणि | वचनानि / पदानि |
| उत्तमस्य | वैद्यस्य |
| महर्षः | चरकः |

द्वितीया पट्टिका:

| विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|
| कुशलाः | वैद्याः |
| विशाले | वृक्षे |
| मधुराम् | वाणीम् |
| लौकिकः | ज्ञानम् |
| समुचितम् | उत्तरम् |
| जिज्ञासवः | शिष्याः |
| सात्विकम् | भोजनम् |

स्पष्टीकरणम्: विशेषणपदानि विशेष्यपदस्य गुणं, संख्यां वा प्रकारं सूचयन्ति। उभयोः लिङ्गवचनविभक्तयः समानाः भवन्ति।

उत्तरम्:

विशेषणपदानि:
$$\text{लौकिकः, विस्मितः, मधुरया, विशाले, पूज्यः, त्रीणि, उत्तमस्य}$$

विशेष्यपदानि:
$$\text{व्याधीनाम्, देवः, वृक्षे, वाणीम्, प्रश्नान्, खगः, शुकम्, वाग्भटः}$$

स्पष्टीकरणम्:
- विशेषणपदानि — यानि पदानि किसी संज्ञा की विशेषता बताते हैं: लौकिकः (ज्ञानम्), विस्मितः (वाग्भटः), मधुरया (वाण्या), विशाले (वृक्षे), पूज्यः (धन्वन्तरिः), त्रीणि (सूत्राणि), उत्तमस्य (वैद्यस्य)।
- विशेष्यपदानि — यानि पदानि संज्ञावाचकानि सन्ति: व्याधीनाम्, देवः, वृक्षे, वाणीम्, प्रश्नान्, खगः, शुकम्, वाग्भटः।

पदच्छेदः:
तत् + च + नित्यम् + प्रयुञ्जीत + स्वास्थ्यम् + येन + अनुवर्तते + अजातानाम् + विकाराणाम् + अनुत्पत्तिकरम् + च + यत्।

अन्वयः:
अजातानां विकाराणां च यत् अनुत्पत्तिकरं, येन स्वास्थ्यम् अनुवर्तते च, तत् नित्यं प्रयुञ्जीत।

शब्दार्थाः:
- तत् = वह (आहार/आचरण)
- नित्यम् = प्रतिदिन
- प्रयुञ्जीत = सेवन करना चाहिए
- येन = जिससे
- स्वास्थ्यम् अनुवर्तते = स्वास्थ्य की रक्षा होती है
- अजातानाम् विकाराणाम् = अनुत्पन्न रोगों की
- अनुत्पत्तिकरम् = उत्पन्न न होने देने वाला

भावार्थः:
जिस आहार/आचरण के सेवन से स्वास्थ्य की रक्षा होती है और अभी तक उत्पन्न न हुए रोग उत्पन्न न हों, उसे प्रतिदिन सेवन करना चाहिए।

उत्तरम्: (छात्राः स्वविद्यालयपरिसरम् अवलोक्य स्वयं लिखन्तु। नमूनारूपेण —)

| वृक्षस्य नाम | औषधीयः प्रयोगः |
|---|---|
| १. नीम (निम्बः) | दन्तधावनाय, त्वग्रोगनिवारणाय |
| २. तुलसी | ज्वरनाशाय, कासनिवारणाय |
| ३. आम्रः (आम्रवृक्षः) | अतिसारनिवारणाय, पत्राणि व्रणशोधनाय |
| ४. अश्वत्थः (पीपलः) | श्वासरोगनिवारणाय |
| ५. बिल्वः (बेलः) | पाचनशक्तिवर्धनाय, अतिसारनिवारणाय |

निर्देशः: छात्राः स्वविद्यालयपरिसरे विद्यमानान् वृक्षान् स्वयं पहचानित्वा तेषां नामानि औषधीयप्रयोगं च लिखन्तु।

उत्तरम्: (नमूनारूपेण दश श्लोकाः —)

$$\text{१. तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते।}$$
$$\text{अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्॥}$$

$$\text{२. सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।}$$
$$\text{सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत्॥}$$

$$\text{३. मिताहारो नरः सोढुं शक्तः कष्टशतं सुखम्।}$$
$$\text{अनभ्यस्तो हि कष्टानामध्यशनो विपद्यते॥}$$

$$\text{४. अशीतेनाम्भसा स्नानं कवोष्णदुग्धसेवनम्।}$$
$$\text{एतद् वो मानुषाः पथ्यं स्निग्धमुष्णं च भोजनम्॥}$$

$$\text{५. आहारः शुद्धे सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः।}$$

निर्देशः: छात्राः आयुर्वेदग्रन्थेभ्यः, चरकसंहितातः, अष्टाङ्गहृदयात् च अधिकान् श्लोकान् संगृह्य लिखन्तु।

उत्तरम्: (छात्राः स्वयं अभ्यासं कुर्वन्तु।)

निर्देशः: पाठे आगताः श्लोकाः —

$$\text{तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते।}$$
$$\text{अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्॥}$$

$$\text{मिताहारो नरः सोढुं शक्तः कष्टशतं सुखम्।}$$
$$\text{अनभ्यस्तो हि कष्टानामध्यशनो विपद्यते॥}$$

$$\text{अशीतेनाम्भसा स्नानं कवोष्णदुग्धसेवनम्।}$$
$$\text{एतद् वो मानुषाः पथ्यं स्निग्धमुष्णं च भोजनम्॥}$$

अभ्यासविधिः: प्रतिदिनं एकं श्लोकं पठित्वा, अर्थं बुद्ध्वा, पुनः पुनः उच्चारणं कृत्वा कण्ठस्थं कुर्वन्तु। तदनन्तरं कक्षायां सस्वरं श्रावयन्तु।