Chapter 3 of 13
NCERT Solutions
सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
CBSE · Class 8 · Sanskrit
NCERT Solutions for सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु — CBSE Class 8 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 8 students started this chapter today
23 Questions Solved · 1 Section
अभ्यासात् जायते सिद्धिः
१(क)गीतानि के गायन्ति ?Show solution
उत्तरम्: देवाः गीतानि गायन्ति।
१(ख)कः बलं न वेत्ति ?Show solution
उत्तरम्: मूषकः बलं न वेत्ति।
१(ग)कः वसन्तस्य गुणं वेत्ति ?Show solution
उत्तरम्: पिकः वसन्तस्य गुणं वेत्ति।
१(घ)मूषकः कस्य बलं न वेत्ति ?Show solution
उत्तरम्: मूषकः सिंहस्य (बलिनः) बलं न वेत्ति।
१(ङ)फलोद्रमैः के नम्राः भवन्ति ?Show solution
उत्तरम्: फलोद्रमैः तरवः नम्राः भवन्ति।
१(च)केन समं सख्यं न करणीयम् ?Show solution
उत्तरम्: दुर्जनेन समं सख्यं न करणीयम्।
१(छ)केन विना दैवं न सिध्यति ?Show solution
उत्तरम्: पुरुषकारेण (प्रयत्नेन) विना दैवं न सिध्यति।
२(क)तरवः कदा नम्राः भवन्ति ?Show solution
उत्तरम्: तरवः फलोद्रमैः (फलैः) नम्राः भवन्ति। यदा वृक्षाः फलैः परिपूर्णाः भवन्ति तदा ते नम्राः भवन्ति।
२(ख)समृद्धिभिः के अनुद्धताः भवन्ति ?Show solution
उत्तरम्: समृद्धिभिः सत्पुरुषाः अनुद्धताः भवन्ति। सज्जनाः सम्पत्तिं प्राप्य अपि अहङ्कारं न कुर्वन्ति।
२(ग)सत्पुरुषाणां स्वभावः कीदृशः भवति ?Show solution
उत्तरम्: सत्पुरुषाणां स्वभावः नम्रः, विनम्रः च भवति। यथा फलभारेण तरवः नम्राः भवन्ति, तथैव सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अपि अनुद्धताः (अहङ्काररहिताः) भवन्ति।
२(घ)सत्यम् कदा सत्यम् न भवति ?Show solution
उत्तरम्: यत् सत्यम् अप्रियम् अस्ति, तत् सत्यम् न भवति। अर्थात् यदा सत्यवचनं परस्य हृदयं पीडयति, तदा तत् सत्यं वक्तव्यं न भवति — 'सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्' इति नीतिः।
२(ङ)दैवं कदा न सिध्यति ?Show solution
उत्तरम्: पुरुषकारेण (स्वयं प्रयत्नेन) विना दैवं न सिध्यति। एकेन चक्रेण यथा रथस्य गतिः न भवति, तथैव केवलं दैवेन विना पुरुषार्थं कार्यसिद्धिः न भवति।
३स्तम्भयोः मेलनं कुरुत — (अ) उक्तिः ↔ (आ) भावार्थःShow solution
उत्तरम् — स्तम्भमेलनम्:
| (अ) उक्तिः | (आ) भावार्थः |
|---|---|
| गायन्ति देवाः किल गीतकानि | भारतभूमेः माहात्म्यवर्णनम् |
| गुणी गुणं वेत्ति | सज्जनः एव गुणानां मर्मज्ञः |
| भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः | सत्पुरुषाणां स्वाभाविकी नम्रता |
| यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते | सुवर्णं चतुर्भिः प्रकारैः परीक्ष्यते |
| अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति | प्रज्ञा, दमः, दानं, कृतज्ञता इत्यादयः |
| दुर्जनेन समं सख्यं न कारयेत् | दुष्टसङ्गः उष्णाङ्गारसदृशः |
| एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः | केवलं दैवं प्रयत्नं विना असिद्धम् |
| (अ) उक्तिः | (आ) भावार्थः |
|---|---|
| गायन्ति देवाः किल गीतकानि | भारतभूमेः माहात्म्यवर्णनम् |
| गुणी गुणं वेत्ति | सज्जनः एव गुणानां मर्मज्ञः |
| भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः | सत्पुरुषाणां स्वाभाविकी नम्रता |
| यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते | सुवर्णं चतुर्भिः प्रकारैः परीक्ष्यते |
| अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति | प्रज्ञा, दमः, दानं, कृतज्ञता इत्यादयः |
| दुर्जनेन समं सख्यं न कारयेत् | दुष्टसङ्गः उष्णाङ्गारसदृशः |
| एकेन चक्रेण न रथस्य गतिः | केवलं दैवं प्रयत्नं विना असिद्धम् |
४अधः प्रदत्तमञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत — मञ्जूषा: फलोद्रमैः, गुणं, कृतज्ञता, सिध्यति, श्रुतम्, शीलेनShow solution
उत्तरम्:
(क) गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः।
(ख) भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः।
(ग) पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन, शीलेन, गुणेन, कर्मणा।
(घ) गुणाः पुरुषं दीपयन्ति – प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, कृतज्ञता।
(ङ) दानं यथाशक्ति श्रुतम् च।
(च) एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।
(क) गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः।
(ख) भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः।
(ग) पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन, शीलेन, गुणेन, कर्मणा।
(घ) गुणाः पुरुषं दीपयन्ति – प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, कृतज्ञता।
(ङ) दानं यथाशक्ति श्रुतम् च।
(च) एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।
५(क)"गायन्ति देवाः किल गीतकानि" – इत्यस्य श्लोकस्य मुख्यविषयः कः ? (i) वसन्तस्य सौन्दर्यम् (ii) भारतभूमेः गौरवम् (iii) कर्मणां फलम् (iv) दानस्य प्रभावःShow solution
उत्तरम्: (ii) भारतभूमेः गौरवम्
युक्तिः: 'गायन्ति देवाः किल गीतकानि' इति श्लोके देवाः अपि भारतभूमौ जन्म प्राप्तुम् इच्छन्ति इति वर्णितम् अस्ति। अतः अस्य श्लोकस्य मुख्यविषयः भारतभूमेः गौरवम् एव अस्ति।
युक्तिः: 'गायन्ति देवाः किल गीतकानि' इति श्लोके देवाः अपि भारतभूमौ जन्म प्राप्तुम् इच्छन्ति इति वर्णितम् अस्ति। अतः अस्य श्लोकस्य मुख्यविषयः भारतभूमेः गौरवम् एव अस्ति।
५(ख)"गुणी गुणं वेत्ति" – इत्यत्र कः गुणं न जानाति ? (i) गुणी (ii) निर्गुणः (iii) पिकः (iv) बलीShow solution
उत्तरम्: (ii) निर्गुणः
युक्तिः: श्लोके स्पष्टम् उक्तम् — 'गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः।' अतः निर्गुणः गुणं न जानाति।
युक्तिः: श्लोके स्पष्टम् उक्तम् — 'गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः।' अतः निर्गुणः गुणं न जानाति।
५(ग)"पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः" – इत्यस्य तात्पर्यं किम् ? (i) पिकः मधुरं गायति न वायसः (ii) सुजन एव गुणं जानाति (iii) वायसः अपि सरसं गानं करोति (iv) वसन्तः निर्गुणः अस्तिShow solution
उत्तरम्: (ii) सुजन एव गुणं जानाति
युक्तिः: पिकः (कोकिलः) वसन्तस्य गुणं जानाति, वायसः (काकः) न जानाति। इयं उक्तिः प्रतीकात्मकरूपेण बोधयति यत् सुजनः (गुणी) एव गुणानां मर्मं जानाति, दुर्जनः न।
युक्तिः: पिकः (कोकिलः) वसन्तस्य गुणं जानाति, वायसः (काकः) न जानाति। इयं उक्तिः प्रतीकात्मकरूपेण बोधयति यत् सुजनः (गुणी) एव गुणानां मर्मं जानाति, दुर्जनः न।
५(घ)"भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः" – इत्यस्य अर्थः कः ? (i) वृक्षाणां कठोरता (ii) सत्पुरुषाणाम् उन्नतिः (iii) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति (iv) परोपकारिणां दुर्बलताShow solution
उत्तरम्: (iii) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति
युक्तिः: 'फलोद्रमैः' अर्थात् फलभारेण। यदा वृक्षाः फलैः परिपूर्णाः भवन्ति तदा ते नम्राः (झुके हुए) भवन्ति। इदम् सत्पुरुषाणां विनम्रतायाः प्रतीकम् अस्ति।
युक्तिः: 'फलोद्रमैः' अर्थात् फलभारेण। यदा वृक्षाः फलैः परिपूर्णाः भवन्ति तदा ते नम्राः (झुके हुए) भवन्ति। इदम् सत्पुरुषाणां विनम्रतायाः प्रतीकम् अस्ति।
५(ङ)"न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः" – इत्यत्र सभायाः महत्त्वं किम् ? (i) सभा मनोरञ्जनाय भवति (ii) सभा धनसम्पत्तिं प्रदातुं शक्नोति (iii) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः (iv) सभा केवलं राजकार्यार्थं भवतिShow solution
उत्तरम्: (iii) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः
युक्तिः: श्लोके उक्तम् — यत्र ज्ञानवृद्धाः सन्ति, सा एव सभा। वृद्धाः धर्मं, नीतिं, सत्यं च जानन्ति। अतः सभायाः सार्थकतायै ज्ञानवृद्धाः अनिवार्याः।
युक्तिः: श्लोके उक्तम् — यत्र ज्ञानवृद्धाः सन्ति, सा एव सभा। वृद्धाः धर्मं, नीतिं, सत्यं च जानन्ति। अतः सभायाः सार्थकतायै ज्ञानवृद्धाः अनिवार्याः।
५(च)दुर्जनेन सह सख्यं किमर्थं न कार्यम् ? (i) सः मित्रं भवति (ii) सः धनं ददाति (iii) सः शिक्षां ददाति (iv) सः उष्णाङ्गारवद् हानिकरः भवतिShow solution
उत्तरम्: (iv) सः उष्णाङ्गारवद् हानिकरः भवति
युक्तिः: दुर्जनः उष्णाङ्गारसदृशः भवति — स्पर्शे दहति, दूरे स्थिते धूमेन मलिनं करोति। अतः दुर्जनेन सह सख्यं सर्वथा हानिकरम् एव।
युक्तिः: दुर्जनः उष्णाङ्गारसदृशः भवति — स्पर्शे दहति, दूरे स्थिते धूमेन मलिनं करोति। अतः दुर्जनेन सह सख्यं सर्वथा हानिकरम् एव।
परियोजनाकार्यम् १अन्तर्जालात् पुस्तकेभ्यश्च विंशतिसुभाषितानां सङ्ग्रहं कुरुत।Show solution
निर्देशः: छात्राः अन्तर्जालात् (internet) तथा संस्कृतपुस्तकेभ्यः (यथा — नीतिशतकम्, हितोपदेशः, चाणक्यनीतिः, पञ्चतन्त्रम्) विंशतिसुभाषितानि सङ्गृह्य स्वपुस्तिकायां लिखन्तु। प्रत्येकस्य सुभाषितस्य अर्थः अपि लेखनीयः।
उदाहरणानि:
१. विद्या ददाति विनयम्।
२. परोपकाराय सतां विभूतयः।
३. सत्यमेव जयते।
४. अहिंसा परमो धर्मः।
५. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
उदाहरणानि:
१. विद्या ददाति विनयम्।
२. परोपकाराय सतां विभूतयः।
३. सत्यमेव जयते।
४. अहिंसा परमो धर्मः।
५. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
परियोजनाकार्यम् २किमपि नीतिवाक्यम् अधिकृत्य पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत।Show solution
नीतिवाक्यम्: 'विद्या ददाति विनयम्'
पञ्चवाक्यानि:
१. विद्या मानवस्य सर्वश्रेष्ठं धनम् अस्ति।
२. विद्यया मनुष्यः विनम्रः भवति।
३. विनयेन पात्रता प्राप्यते।
४. पात्रतया धनं, धनेन धर्मः, धर्मेण सुखं च लभ्यते।
५. अतः विद्यार्जनं सर्वेषां कर्तव्यम् अस्ति।
पञ्चवाक्यानि:
१. विद्या मानवस्य सर्वश्रेष्ठं धनम् अस्ति।
२. विद्यया मनुष्यः विनम्रः भवति।
३. विनयेन पात्रता प्राप्यते।
४. पात्रतया धनं, धनेन धर्मः, धर्मेण सुखं च लभ्यते।
५. अतः विद्यार्जनं सर्वेषां कर्तव्यम् अस्ति।
परियोजनाकार्यम् ३पाठे आगतानि सुभाषितानि कण्ठस्थीकृत्य कक्षायां श्रावयत।Show solution
निर्देशः: छात्राः पाठे आगतानि सर्वाणि सुभाषितानि (यथा — 'गायन्ति देवाः किल गीतकानि', 'गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः', 'भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः' इत्यादीनि) सस्वरं कण्ठस्थीकुर्वन्तु तथा कक्षायां सुन्दरस्वरेण श्रावयन्तु। एतेन स्मरणशक्तिः, उच्चारणशुद्धिः, आत्मविश्वासश्च वर्धते।
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु for CBSE Class 8 Sanskrit?
सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 8 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु — CBSE Class 8 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु Class 8 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु (CBSE Class 8 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 8 Sanskrit.