सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः)

(क) प्रश्न: — वीरवर: कां कं च प्राबोधयत्?
(वाक्ये 'पत्नी पुत्रं दुहितरञ्च' इति स्थूलपदानि। अत: 'कां कं च' इति प्रश्न: भवति।)

(ख) प्रश्न: — तत्स्ते सर्वे कुत्र गता:?
(वाक्ये 'सर्वमङ्गलाया आयतनं' इति स्थूलपदम्। अत: 'कुत्र' इति प्रश्न: भवति।)

(ग) प्रश्न: — वीरवर: वर्तनस्य निस्तारं केन अकरोत्?
(वाक्ये 'पुत्रोत्सर्गेण' इति स्थूलपदम्। अत: 'केन' इति प्रश्न: भवति।)

(घ) प्रश्न: — क: स्वप्रासादं प्राविशत्?
(वाक्ये 'राजा' इति स्थूलपदम्। अत: 'क:' इति प्रश्न: भवति।)

(ङ) प्रश्न: — महीपति: वीरवराय किम् अयच्छत्?
(वाक्ये 'समग्रकर्णाटप्रदेशम्' इति स्थूलपदम्। अत: 'किम्' इति प्रश्न: भवति।)

वीरवर: स्वामिभक्तेः महत्त्वम् अवर्णयत्। सः अकथयत् यत् स्वामिनः वर्तनं गृहीत्वा तस्य रक्षार्थं प्राणत्यागोऽपि कर्तव्य: एव।

प्राज्ञ: धनानि जीवितञ्च परोपकारार्थम् (परार्थे) उत्सृजेत्। यथा श्लोके उक्तम् —
$$\text{धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।}$$
अर्थात् बुद्धिमान् पुरुष: सत्कार्यार्थं धनं जीवनञ्च त्यक्तुं सदा सिद्ध: भवेत्।

वीरवरेण सदृश: लोके न भूत: न भविष्यति। यथा श्लोके उक्तम् —
$$\text{अनेन सदृश: लोके न भूतो न भविष्यति।}$$
वीरवर: इतः पूर्वं न जात: न च भविष्यति — एतादृश: स्वामिभक्त: वीर: सः आसीत्।

सा रोदनशीला नारी (या रात्रौ वनमध्ये क्रन्दन्ती आसीत्) अदृश्या अभवत्। वस्तुत: सा भगवती सर्वमङ्गला (देवी) एव आसीत्, या वीरवरस्य परीक्षार्थम् आगता आसीत्।

सपरिवार: वीरवर: सर्वमङ्गलाया: आयतनं (मन्दिरं) गतवान्। तत्र सर्वे देव्या: दर्शनं प्राप्य कृतार्था: अभवन्।

(क) 'भगवति' — देव्यै (सर्वमङ्गलायै) प्रयुक्तम्। राजा शूद्रक: देवीम् उद्दिश्य एतत् वदति।

(ख) 'वत्स' — शक्तिधराय प्रयुक्तम्। देवी शक्तिधरं सम्बोधयन्ती एतत् वदति।

(ग) 'अहम्' — शक्तिधरस्य दुहित्रे (भगिन्यै) प्रयुक्तम्। सा स्वयम् एतत् कथयति।

(घ) 'मम' — राज्ञे शूद्रकाय प्रयुक्तम्। राजा स्वयम् एतत् वदति।

(ङ) 'अयम्' — वीरवराय (सपरिवाराय) प्रयुक्तम्। देवी वीरवरं सपरिवारं जीवितुम् आशास्ते।

(क) अन्वय: — इदानीं ते राज्यभङ्ग: न भविष्यति।
(क्रियापदं 'भविष्यति', कर्ता 'राज्यभङ्ग:', सम्प्रदानम् 'ते'।)

(ख) अन्वय: — तेन स्वकरस्थखङ्गेन स्वशिर: पातितम्।
(कर्ता 'तेन', करणम् 'स्वकरस्थखङ्गेन', कर्म 'स्वशिर:', क्रिया 'पातितम्'।)

(ग) अन्वय: — तदा ममायु:शेषेणापि राजपुत्र: वीरवर: पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च सह जीवतु।
(कर्ता 'वीरवर:', करणम् 'ममायु:शेषेण', सहयोगिन: 'पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च', क्रिया 'जीवतु'।)

(घ) अन्वय: — तत्क्षणादेव देवी अदर्शनं गता।
(कर्ता 'देवी', क्रिया 'गता', विशेषणम् 'अदर्शनम्'।)

(ङ) अन्वय: — महीपति: राजपुत्राय वीरवराय तस्मै समग्रकर्णाटप्रदेशं प्रायच्छत्।
(कर्ता 'महीपति:', सम्प्रदानम् 'वीरवराय', कर्म 'समग्रकर्णाटप्रदेशम्', क्रिया 'प्रायच्छत्'।)

(च) अन्वय: — मादृशा: क्षुद्रजन्तव: जायन्ते च प्रियन्ते च।
(कर्ता 'क्षुद्रजन्तव:', विशेषणम् 'मादृशा:', क्रिये 'जायन्ते' 'प्रियन्ते'।)

(क) गृहीतस्वामिवर्तनस्य = गृहीत-स्वामि-वर्तनस्य

(ख) निस्तारोपाय: = निस्तार-उपाय:

(ग) गृह्यतामेष = गृह्यताम्-एष

(घ) स्वपुत्रोत्सर्गेण = स्व-पुत्र-उत्सर्गेण

(ङ) स्वकरस्थखड्गेन = स्व-कर-स्थ-खड्गेन

(च) तदेतत्परित्यक्तेन = तत्-एतत्-परि-त्यक्तेन

(छ) स्वशिरश्छेदनार्थमुत्क्षिप्त: = स्व-शिर:-छेदन-अर्थम्-उत्क्षिप्त:

(ज) महर्षणाद्दृश्यताम् = महर्षणात्-दृश्यताम्

(झ) तत्क्षणादेव = तत्-क्षणात्-एव

(ञ) लब्धजीवित: = लब्ध-जीवित:

(i) तत् + श्रुत्वा = तच्छ्रुत्वा
(व्यञ्जनसन्धि: — त् + श् → च्छ्)

(ii) दुहितरम् + च = दुहितरञ्च
(अनुस्वारसन्धि: — म् + च → ञ्च)

(iii) धन्य: + अहम् = धन्योऽहम्
(विसर्गसन्धि: — य: + अ → यो + ऽ)

(iv) जीवितम् + च + एव = जीवितञ्चैव
(अनुस्वारसन्धि: + वृद्धिसन्धि: — म् + च → ञ्च; च + ए → चै)

(v) विलम्ब: + तात = विलम्बस्तात
(विसर्गसन्धि: — ब: + त → बस्त)

(vi) क: + अधुना = कोऽधुना
(विसर्गसन्धि: — क: + अ → को + ऽ)

(vii) न + आचरितव्यम् = नाचरितव्यम्
(दीर्घसन्धि: — अ + आ → आ)

(viii) धन्या + अहम् = धन्याहम्
(दीर्घसन्धि: — आ + अ → आ)

(ix) निस्तार: + उपाय: = निस्तारोपाय:
(विसर्गसन्धि: — र: + उ → रो)

(x) वीरवर: + अवदत् = वीरवरोऽवदत्
(विसर्गसन्धि: — र: + अ → रो + ऽ)

(xi) तत: + असौ = ततोऽसौ
(विसर्गसन्धि: — त: + अ → तो + ऽ)

(xii) तत: + ते = ततस्ते
(विसर्गसन्धि: — त: + त → तस्त)

कथाया: घटनानुसारं सम्यक् क्रम: एवम् अस्ति —

१. (घ) वीरवर: गृहं गत्वा पत्नी पुत्रं पुत्रीञ्च प्राबोधयत्, सर्वां च वार्ताम् अकथयत्।

२. (ख) पितु: वार्ता श्रुत्वा शक्तिधर: प्रसन्नतया स्वस्य समर्पणार्थं सिद्ध: अभवत्।

३. (छ) वीरवर: परिवारेण सह सर्वस्वसमर्पणम् अकरोत्।

४. (च) भगवती प्रसन्ना अभवत्। भगवत्या: कृपया सर्वे जीवितवन्त:।

५. (ग) प्रात: राजा वीरवरम् अपृच्छत् 'ह्व: रात्रौ किम् अभवत्'?

६. (ङ) वीरवरेण उक्तम् — स्वामिन्! न कापि वार्ता। सा नारी अदृश्या अभवत्।

७. (क) सर्वं दृष्ट्वा राजा शूद्रक: अपि सर्वस्वसमर्पणार्थं सिद्ध: अभवत्।

पदच्छेद:
धनानि जीवितम् च एव परार्थे प्राज्ञ: उत्सृजेत् सन्निमित्ते वरम् त्याग: विनाशे नियते सति।

अन्वय:
प्राज्ञ: धनानि जीवितम् च एव परार्थे उत्सृजेत्। विनाशे नियते सति सन्निमित्ते त्याग: वरम् (श्रेष्ठ:)।

भावार्थ:
बुद्धिमान् पुरुष: परोपकारार्थं धनं तथा जीवनञ्च त्यक्तुं सदा सिद्ध: भवेत्। यतः शरीरस्य नाश: तु अवश्यम्भावी एव अस्ति। अत: यदि नाश: निश्चित: एव अस्ति तर्हि किसी सत्कार्यार्थं (सन्निमित्ते) त्याग: करणीय:, एतदेव श्रेष्ठम्।

पदच्छेद:
जायन्ते च प्रियन्ते च मादृशा: क्षुद्रजन्तव: अनेन सदृश: लोके न भूत: न भविष्यति।

अन्वय:
मादृशा: क्षुद्रजन्तव: जायन्ते च प्रियन्ते च। लोके अनेन सदृश: न भूत: न भविष्यति च।

भावार्थ:
मत्सदृशा: (वक्तु: सदृशा:) तुच्छा: प्राणिन: जन्म मृत्युञ्च प्राप्नुवन्ति — एतत् तु सामान्यम् एव। परन्तु एतादृश: (वीरवरसदृश:) महापुरुष: लोके न पूर्वं जात: न च भविष्यति। अर्थात् वीरवर: अद्वितीय: स्वामिभक्त: वीर: आसीत्।

(i) भावार्थ: यथा सुवर्णं चतुर्भि: उपायै: — घर्षणेन, छेदनेन, तापेन, ताडनेन च परीक्ष्यते, तथैव पुरुष: अपि चतुर्भि: — कुलेन, शीलेन, गुणेन, कर्मणा च परीक्ष्यते। अर्थात् मनुष्यस्य परीक्षा तस्य कुलात् शीलात् गुणात् कर्मणश्च भवति।

(ii) भावार्थ: (गीतावचनम्) हे अर्जुन! तव अधिकार: केवलं कर्मणि एव अस्ति, फले कदापि न। कर्मफलस्य हेतु: मा भव, अकर्मणि च तव आसक्ति: मा भवतु। अर्थात् निष्कामभावेन कर्म करणीयम्।

(iii) भावार्थ: य: पुरुष: स्वधर्मे निरत: (तत्पर:) भवति स: इह लोके तेजस्वी भवति। स्वधर्मं विना सुखं नास्ति। स्वधर्म: एव परमं तप: अस्ति।