प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामना:

(क) समाज-दिनपत्रिकायाः प्रतिष्ठाता गोपबन्धुः आसीत्।

(ख) गोपबन्धुः भिक्षुकाय स्वभोजनं दत्तवान्।

(ग) मरणासन्नः भिक्षुकः आसीत्।

(घ) गोपबन्धुः उत्कलमणिः इति उपाधिना सम्मानितः अभवत्।

(ङ) गोपबन्धुः अनेकानि वर्षाणि कारावासं प्रासवान्। (पाठानुसारेण कारावासं सोढवान् इति उल्लेखः अस्ति।)

(क) भिक्षुकस्य दुःखावस्थां दृष्ट्वा तस्य प्रति करुणां अनुभवन् गोपबन्धुः अश्रुपूर्णनयनः अभवत्।

(ख) मरणासन्नं (अतीव रुग्णं) पुत्रं विहाय गोपबन्धुः समाजसेवाम् अकरोत्।

(ग) गोपबन्धुः उत्कलप्रदेशस्य (ओडिशायाः) जनानां कृते अपूर्वं समाजसेवाकार्यं कृतवान्, स्वतन्त्रतान्दोलने च योगदानं दत्तवान्, अतः तस्मै उत्कलमणिः इति उपाधिः प्रदत्तः।

(घ) गोपबन्धुः सुआण्डो-ग्रामे, पुरी-जनपदे, ओडिशाराज्ये जन्म लब्धवान्।

(ङ) गोपबन्धुः सर्वदा स्वदेशलोकानाम् (समाजस्य दीनजनानाम्) उपयोगं कृतवान्, अर्थात् स्वशरीरं धनं च देशसेवायै विनियुक्तवान्।

(क) सेवाम् — गोपबन्धुः आजीवनं देशस्य सेवाम् अकरोत्।

(ख) सुस्वादूनि — गृहे सुस्वादूनि व्यञ्जनानि निर्मितानि आसन्।

(ग) सहायताम् — सः निर्धनेभ्यः सर्वदा सहायताम् अयच्छत्।

(घ) स्वदेशवध्वाणि — स्वदेशवध्वाणि (स्वदेशस्य स्त्रियः) स्वाधीनतान्दोलने भागम् अवहन्।

(ङ) अन्यतमः — गोपबन्धुः भारतस्य महान् देशभक्तेषु अन्यतमः आसीत्।

(टिप्पणी: चित्रं दृश्यते न, अतः गोपबन्धुदासस्य जीवनसम्बद्धं सामान्यचित्रं कल्पयित्वा वाक्यानि लिख्यन्ते।)

(क) चित्रे गोपबन्धुदासस्य प्रतिमूर्तिः दृश्यते।

(ख) सः सरलवेशधारी महापुरुषः प्रतीयते।

(ग) तस्य मुखे करुणा दयालुता च स्पष्टा भवति।

(घ) सः स्वहस्तेन दीनजनेभ्यः सहायताम् यच्छति इव दृश्यते।

(ङ) एतादृशः महामना देशभक्तः सर्वेषां प्रणम्यः अस्ति।

(क) ममास्थिमांसैः मम लीयतां तनुः
(अर्थात् — मेरी हड्डियों और मांस से मेरा शरीर लीन हो जाए।)

(ख) उत्कलमणिरित्याख्यः प्रसिद्धो गोपबन्धुः
(अर्थात् — उत्कलमणि इस नाम से प्रसिद्ध गोपबन्धु।)

(ग) स्वदेशलोकास्तदनु तृप्यन्तु नु
(अर्थात् — तत्पश्चात् स्वदेश के लोग तृप्त हों।)

(घ) स्वराज्यमार्गं यदि प्राप्नुयुः
(अर्थात् — यदि स्वराज्य का मार्ग प्राप्त हो।)

(ङ) सुस्वादुभिः व्यञ्जनैः परिपूरितास्तु सा
(अर्थात् — सुस्वादु व्यंजनों से वह परिपूर्ण हो।)

क्तवतु-प्रत्ययान्त क्रियापदानां पुंलिङ्गरूपं (वान्) स्त्रीलिङ्गे (वती) भवति।

(क) प्रासवान् → प्रासवती

(ख) उपविष्टवान् → उपविष्टवती

(ग) भुक्तवान् → भुक्तवती

(घ) कृतवान् → कृतवती

(ङ) गृहीतवान् → गृहीतवती

मिलानम् —

$$\begin{array}{ll}$$
\textbf{अ-स्तम्भः} & \textbf{इ-स्तम्भः} \\
1.\; समाजः & \rightarrow दिनपत्रिका \\
2.\; ममास्थिमांसैः & \rightarrow परिपूरितास्तु \\
3.\; उत्कलमणिः & \rightarrow गोपबन्धुः \\
4.\; आँ\; आँ\; \ldots\; इति & \rightarrow क्रन्दनध्वनिः \\
5.\; सुस्वादूनि & \rightarrow व्यञ्जनानि \\
\end{array}

स्पष्टीकरणम्:
- समाजः = गोपबन्धुना प्रतिष्ठापिता दिनपत्रिका।
- ममास्थिमांसैः = परिपूरितास्तु (श्लोकांशः — मेरी हड्डियों-मांस से परिपूर्ण हो)।
- उत्कलमणिः = गोपबन्धुः (उपाधिः)।
- आँ आँ ... इति = क्रन्दनध्वनिः (रोने की आवाज़)।
- सुस्वादूनि = व्यञ्जनानि (स्वादिष्ट व्यंजन)।

घटनाक्रमः निम्नलिखितः —

(क) दिनत्रयात् किमपि न भुक्तम्।
(सर्वप्रथम भिक्षुक तीन दिनों से भूखा था।)

(ख) गोपबन्धुः अश्रुपूर्णनयनोऽभवत्।
(भिक्षुक की दुर्दशा देखकर गोपबन्धु की आँखें भर आईं।)

(ग) अतिथयो हस्तपादं क्षालयित्वा आसनेषु उपविष्टवन्तः।
(अतिथियों ने हाथ-पैर धोकर आसन ग्रहण किया।)

(घ) भिक्षुकञ्च तद्द्वोजितवान्।
(गोपबन्धु ने भिक्षुक को भोजन कराया।)

(ङ) प्रफुल्लचन्द्ररायः गोपबन्धुम् उत्कलमणिः इति उपाधिना सम्मानितवान्।
(अन्त में प्रफुल्लचन्द्र राय ने गोपबन्धु को 'उत्कलमणि' उपाधि से सम्मानित किया।)

निर्देशः — छात्राः स्वप्रदेशस्य (यथा — उत्तरप्रदेशः, राजस्थानः, महाराष्ट्रः इत्यादेः) स्वतन्त्रतासंग्रामिणां नामानि संकलयन्तु। उदाहरणार्थम् —

नाम — चन्द्रशेखरः आज़ादः (उत्तरप्रदेशः)

संक्षिप्तजीवनी —
- जन्म — २३ जुलाई १९०६, भाबरा-ग्रामः, मध्यप्रदेशः।
- बाल्यकालादेव देशभक्तिः तस्मिन् आसीत्।
- असहयोगान्दोलने भागं गृहीतवान्।
- काकोरी-काण्डे (१९२५) प्रमुखभूमिका।
- "मैं जीते जी अंग्रेज़ों के हाथ नहीं आऊँगा" — इति प्रतिज्ञां कृत्वा २७ फरवरी १९३१ दिनाङ्के इलाहाबादे आत्मबलिदानं दत्तवान्।
- सः सर्वेषां प्रेरणास्रोतः अस्ति।

*(छात्राः स्वप्रदेशानुसारं नाम परिवर्त्य सचित्रां जीवनीं लिखन्तु।)*

जलप्लावपीडितसाहाय्यार्थं कार्ययोजना

उद्देश्यम् — जलप्लावेन (बाढ़ से) पीडितानां जनानां यथाशीघ्रं सहायता करणीया।

कार्यक्रमः —

१. सूचनासंग्रहः — प्रथमं पीडितक्षेत्राणां सूचनां संगृह्य तत्र गन्तव्यम्।

२. भोजनव्यवस्था — पीडितेभ्यः शुद्धपेयजलं, पाकितभोजनं (खिचड़ी, रोटी) च वितरणीयम्।

३. वस्त्रवितरणम् — शीतकाले विशेषतः उष्णवस्त्राणि वितरणीयानि।

४. चिकित्साशिबिरम् — रुग्णानां कृते निःशुल्कचिकित्साशिबिरस्य आयोजनं करणीयम्।

५. बालकानां शिक्षा — पीडितबालकानां पठनपाठनस्य व्यवस्था करणीया।

६. धनसंग्रहः — विद्यालये, समाजे च धनसंग्रहं कृत्वा पीडितेभ्यः प्रदातव्यम्।

निष्कर्षः — एवं मिलित्वा कार्यं कुर्मश्चेत् पीडितजनाः शीघ्रं सामान्यजीवनं प्राप्नुयुः।