मज्जुलमज्जूषा सुन्दरसुरभाषा

(क) सुन्दरसुरभाषा मातुः (तव) वचनातीता अस्ति।

उत्तरम् — तव (मातुः पोषणक्षमता वचनातीता)

(ख) संस्कृतभाषा धरायाम् विजयते।

(ग) संस्कृतभाषा पौराणिक-सामान्यजनानाम् जीवनस्य आशा अस्ति।

(घ) संस्कृते नव रसाः सन्ति।

(ङ) संस्कृतभाषायाः (श्रुतिसुखनिनदस्य) ध्वनिश्रवणेन सुखं वर्धते।

(क) संस्कृतभाषा पौराणिक-सामान्यजनानाम् जीवनस्य आशा अस्ति।

(ख) वेदव्यास-वाल्मीकि-मुनीनां तथा कालिदास-बाण-आदि-कवीनाम् विचाराः जनान् अभिप्रेरयन्ति।

(ग) नवरसैः समृद्धा साहित्यपरम्परा विराजते। (नवरस-रुचिरालङ्कृतिधारा संस्कृतसाहित्यपरम्परा विराजते।)

(घ) संस्कृतभाषा वैद्य-व्योम-शास्त्रादि-विविधेषु शास्त्रेषु विहरति।

(ङ) संस्कृतभाषायाः अत्र प्रयुक्तानि सम्बोधनपदानि — मातः, अयि मातः इति।

(क) रेखाङ्कितपदम् — मुनिगणाः
प्रश्नः — के संस्कृतभाषायाः विकासं कृतवन्तः ?

(ख) रेखाङ्कितपदम् — काव्यैः
प्रश्नः — सामान्यजनानां जीवनं कैः प्रभावितम् अस्ति ?

(ग) रेखाङ्कितपदम् — उपादेयानि
प्रश्नः — कवयः अपि कीदृशानि काव्यानि रचितवन्तः ?

(घ) रेखाङ्कितपदम् — पृथिव्यां
प्रश्नः — संस्कृतभाषा कुत्र विहरति ?

(ङ) रेखाङ्कितपदम् — विविधभाषाः
प्रश्नः — संस्कृतभाषा काः परिपोषयति ?

(च) रेखाङ्कितपदम् — गभीराणि
प्रश्नः — वेद-वेदाङ्गादीनि कीदृशानि शास्त्राणि सन्ति ?

| पदम् | विभक्तिः | वचनम् |
|---|---|---|
| यथा – मातः | सम्बोधनम् | एकवचनम् |
| तव | षष्ठी | एकवचनम् |
| मञ्जूषा | प्रथमा | एकवचनम् |
| संस्कृतिः | प्रथमा | एकवचनम् |
| जनानाम् | षष्ठी | बहुवचनम् |
| जीवनस्य | षष्ठी | एकवचनम् |
| धरायाम् | सप्तमी | एकवचनम् |
| शास्त्रेषु | सप्तमी | बहुवचनम् |

मेलनम् —

(क) अयि मातस्तव पोषणक्षमता → मम वचनातीता, सुन्दरसुरभाषा

(ख) वेदव्यास-वाल्मीकि-मुनीनां → कालिदासबाणादिकवीनाम्

(ग) पौराणिक-सामान्यजनानाम् → जीवनस्य आशा, सुन्दरसुरभाषा

(घ) श्रुतिसुखनिनदे सकलप्रमोदे → स्मृतिहितवरदे सरसविनोदे

(ङ) वैद्यव्योम-शास्त्रादिविहारा → विजयते धरायाम्

(क) सुराणां भाषा = सुरभाषा

(ख) सुन्दरी सुरभाषा = सुन्दरसुरभाषा

(ग) नवरसैः रुचिरा = नवरसरुचिरा

(घ) पोषणस्य क्षमता = पोषणक्षमता

(ङ) मञ्जुला भाषा = मञ्जुलभाषा (अथवा मञ्जुलमञ्जूषा)

(क) अयि मातः तव पोषणक्षमता मम वचनातीता ।

(ख) वेदव्यास-वाल्मीकि-मुनीनां कालिदासबाणादि कवीनाम् ।

(ग) पौराणिक-सामान्य-जनानां जीवनस्य आशा ।

(घ) श्रुतिसुखनिनदे स्मृतिहितवरदे सरसविनोदे सकलप्रमोदे ।

(ङ) गति-मति-प्रेरक-काव्य-विशारदे, तव एषा मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा ।

(च) नवरस-रुचिरालङ्कृतिधारा वेदविषय वेदान्तविचारा ।

(छ) वैद्य-व्योम-शास्त्रादि-विहारा विजयते धरायाम्, सुन्दरसुरभाषा ।

(क) उत्तरम् — (iii) मनोहररूपेण संकलिता
कारणम् — 'मञ्जुल' इत्यस्य अर्थः मनोहरः, 'मञ्जूषा' इत्यस्य अर्थः पेटिका/संकलनम्। अतः 'मञ्जुलमञ्जूषा' = मनोहररूपेण संकलिता (भाषा)।

(ख) उत्तरम् — (iii) पौराणिक-सामान्यजनानाम्
कारणम् — काव्यांशे स्पष्टमुक्तम् — 'पौराणिक-सामान्यजनानां जीवनस्य आशा, सुन्दरसुरभाषा।'

(ग) उत्तरम् — (iii) धरायाम्
कारणम् — काव्यांशे उक्तम् — 'वैद्यव्योम-शास्त्रादिविहारा विजयते धरायाम्।'

(घ) उत्तरम् — (iv) अशुद्धिः
कारणम् — संस्कृतभाषायां शास्त्रज्ञानम्, संस्कृतिः, वेदान्तचिन्तनम् — सर्वाणि सन्ति। अशुद्धिः तु नास्ति, यतः संस्कृतभाषा अत्यन्तं परिष्कृता शुद्धा च अस्ति।

(ङ) उत्तरम् — (ii) मातः
कारणम् — काव्यांशे कविः संस्कृतभाषां 'अयि मातः' इति सम्बोधयति।