पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्

उत्तरम्: अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः (28) राज्यानि सन्ति।

उत्तरम्: प्राचीनेतिहासे सम्भगिन्यः (पूर्वोत्तरराज्यानि) स्वाधीनाः आसन्।

उत्तरम्: सप्तभगिनीनां (सप्त भगिनीराज्यानां) समवायः 'सम्प्रभगिन्यः' इति कथ्यते।

उत्तरम्: अस्माकं देशे अष्ट (8) केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति।

उत्तरम्: समभागिनी-प्रदेशे हस्तशिल्पम् उद्योगः सर्वप्रमुखः अस्ति।

उत्तरम्: भ्रातृसहित-भागिनीसमके इमानि राज्यानि सन्ति — असमः, अरुणाचलप्रदेशः, मणिपुरं, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डं, त्रिपुरा इति सप्त भगिन्यः तथा सिक्किमः इति एकः भ्राता च।

उत्तरम्: इमानि राज्यानि सामाजिक-सांस्कृतिकपरिदृश्यानां साम्यात् तथा परस्परं घनिष्ठसम्बन्धात् 'समभागिन्यः' इति कथ्यन्ते। यथा सहोदरभगिन्यः परस्परं सम्बद्धाः भवन्ति, तथैव एतानि राज्यानि अपि परस्परं सम्बद्धानि सन्ति।

उत्तरम्: ऐशान्यकोणप्रदेशेषु विविधाः जनजातयः निवसन्ति। एते जनाः स्वकीयां संस्कृतिं, परम्पराः, भाषाः च रक्षन्ति।

उत्तरम्: पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः हस्तशिल्पेषु निष्णाताः सन्ति। ते वस्त्रनिर्माणे, बाँसकार्ये, काष्ठकार्ये च विशेषदक्षाः सन्ति।

उत्तरम्: वंशवृक्षवस्तूनाम् उपयोगः गृहनिर्माणे, गृहोपकरणनिर्माणे तथा हस्तशिल्पनिर्माणे क्रियते।

प्रकृति-प्रत्ययविभागः निम्नलिखितः —

(क) ज्ञातुम् = ज्ञा + तुमुन्

(ज्ञा = जानना, तुमुन् = तुम् प्रत्यय, अर्थः = जानने के लिए)

(ख) विश्रुतः = वि + श्रु + क्त

(श्रु = सुनना, क्त = भूतकालिक कृदन्त प्रत्यय, अर्थः = प्रसिद्ध)

(ग) अतिरिक्तः = अति + रिच् + क्त

(रिच् = अधिक होना, क्त = भूतकालिक कृदन्त प्रत्यय, अर्थः = अतिरिक्त)

(घ) पठनीयम् = पठ् + अनीयर्

(पठ् = पढ़ना, अनीयर् = योग्यता वाचक कृदन्त प्रत्यय, अर्थः = पढ़ने योग्य)

प्रश्नः: वयं कस्य विषये ज्ञातुमिच्छामः?

(रेखाङ्कितपदम् 'स्वदेशस्य राज्यानाम्' — षष्ठीविभक्तौ अस्ति, अतः 'कस्य' इति प्रश्नः)

प्रश्नः: सम्भगिन्यः कस्मिन् प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः?

(रेखाङ्कितपदम् 'प्राचीनेतिहासे' — सप्तमीविभक्तौ अस्ति, अतः 'कस्मिन्' इति प्रश्नः)

प्रश्नः: प्रदेशेऽस्मिन् केषां बाहुल्यं वर्तते?

(रेखाङ्कितपदम् 'हस्तशिल्पानाम्' — षष्ठीविभक्तौ बहुवचने अस्ति, अतः 'केषाम्' इति प्रश्नः)

प्रश्नः: एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं कीदृशानि सन्ति?

(रेखाङ्कितपदम् 'स्वर्गसदृशानि' — विशेषणपदम् अस्ति, अतः 'कीदृशानि' इति प्रश्नः)

उत्तरम्: अत्र 'मम्' इति सर्वनामपदं वक्त्रे (वक्तुः स्वयं के लिए) प्रयुक्तम् अस्ति। 'मम्' इति उत्तमपुरुषस्य षष्ठीविभक्तिरूपम् अस्ति, अर्थः 'मेरी' इति।

उत्तरम्: अस्मिन् वाक्ये 'प्रथितानि' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं 'इमानि' (अर्थात् इमानि राज्यानि) अस्ति।

उत्तरम्: अत्र 'सङ्घटनम्' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं 'विहितम्' अस्ति।

(विहितम् = किया गया / व्यवस्थित किया गया)

उत्तरम्: 'अल्पता' इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं 'प्राचुर्यम्' अस्ति।

(अल्पता = कमी/न्यूनता; प्राचुर्यम् = बहुलता/प्रचुरता)

उत्तरम्: अस्मिन् वाक्ये 'सन्ति' इति क्रियापदस्य समानार्थकं पदं 'वर्तन्ते' प्रयुक्तम् अस्ति।

(वर्तन्ते = हैं/होते हैं — 'सन्ति' का पर्यायवाची)

उत्तरम्: (शब्दजाले निम्नलिखिताः सार्थकशब्दाः रेखाङ्कनीयाः —)

पाठस्य सन्दर्भे शब्दजाले ये सार्थकशब्दाः सम्भवन्ति ते निम्नलिखिताः —

उपरितः अधः (Top to Bottom):
- असमः
- मणिपुरम्
- सिक्किमः
- त्रिपुरा
- मेघालयः

वामतः दक्षिणम् (Left to Right):
- नागालैण्डम्
- मिजोरमः
- अरुणाचलः
- भारतम्
- जनजातिः

*(शब्दजालस्य चित्रम् उपलब्धं नास्ति, अतः पाठसम्बद्धाः सम्भाव्याः शब्दाः प्रदर्शिताः।)*

रिक्तस्थानपूर्तिः —

(क) छात्राः अद्य स्वदेशस्य राज्यानाम् विषये ज्ञातुमिच्छन्ति।

(ख) अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि तथा अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति।

(ग) सम्भगिन्यः एकः भ्राता च इति पूर्वोत्तरराज्यानि कथ्यन्ते।

(घ) सम्भगिन्यः इत्युक्तानि राज्यानि — असमः, अरुणाचलप्रदेशः, मणिपुरं, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डं, त्रिपुरा (तथा भ्राता सिक्किमः)।

(ङ) प्रदेशेऽस्मिन् जनजातिः बाहुल्यम् अस्ति।

(छ) पूर्वोत्तरराज्येषु वंशवृक्षाणां प्राचुर्यम् विद्यते।

भिन्नप्रकृतिकं पदम्: अहसत्

कारणम्: गच्छति, पठति, धावति, क्रीडति — एतानि सर्वाणि वर्तमानकालस्य (लट्लकारस्य) क्रियापदानि सन्ति। परन्तु 'अहसत्' भूतकालस्य (लङ्लकारस्य) क्रियापदम् अस्ति।

भिन्नप्रकृतिकं पदम्: लेखिका

कारणम्: छात्रः, सेवकः, शिक्षकः, क्रीडकः — एतानि सर्वाणि पुल्लिङ्गपदानि सन्ति। परन्तु 'लेखिका' स्त्रीलिङ्गपदम् अस्ति।

भिन्नप्रकृतिकं पदम्: आम्रः

कारणम्: पत्रम्, मित्रम्, पुष्पम्, फलम् — एतानि सर्वाणि नपुंसकलिङ्गपदानि सन्ति। परन्तु 'आम्रः' पुल्लिङ्गपदम् अस्ति।

भिन्नप्रकृतिकं पदम्: शाखा

कारणम्: व्याघ्रः, भल्लूकः, गजः, कपोतः, वृषभः, सिंहः — एतानि सर्वाणि प्राणिवाचकपदानि (जन्तुनामानि) सन्ति। परन्तु 'शाखा' वृक्षस्य अवयवः (निर्जीवपदार्थः) अस्ति।

भिन्नप्रकृतिकं पदम्: यानम्

कारणम्: पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, वसुधा — एतानि सर्वाणि 'पृथ्वी' इत्यस्य पर्यायवाचिपदानि सन्ति। परन्तु 'यानम्' वाहनवाचकपदम् अस्ति, न पृथ्वीवाचकम्।

विशेषण-विशेष्यमेलनम् —

| विशेषणपदानि | विशेष्यपदानि |
|---|---|
| अयम् | प्रदेशः |
| संस्कृतिविशिष्टायाम् | भारतभूमौ |
| महत्त्वाधायिनी | संस्कृतिः |
| प्राचीने | इतिहासे |
| एकः | समवायः |

स्पष्टीकरणम्:
- अयम् प्रदेशः — 'अयम्' पुल्लिङ्गनिर्देशकम्, 'प्रदेशः' पुल्लिङ्गम्।
- संस्कृतिविशिष्टायाम् भारतभूमौ — सप्तमीविभक्तिः, स्त्रीलिङ्गम्।
- महत्त्वाधायिनी संस्कृतिः — स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमाविभक्तिः।
- प्राचीने इतिहासे — सप्तमीविभक्तिः, पुल्लिङ्गम्।
- एकः समवायः — पुल्लिङ्गम्, प्रथमाविभक्तिः।

उदाहरणम् — असमराज्यस्य विवरणम्:

१. असमराज्यस्य राजधानी दिसपुरम् अस्ति।

२. अस्मिन् राज्ये ब्रह्मपुत्रनदी वहति।

३. काजीरङ्गा-राष्ट्रियम् अभयारण्यम् अत्र विश्वप्रसिद्धम् अस्ति।

४. अत्र एकश्रृङ्ग-गण्डकाः (एकशृङ्गी गैंडे) दृश्यन्ते।

५. असमे माजुली इति विश्वस्य बृहत्तमः नदीद्वीपः अस्ति।

*(भित्तिपत्रे मानचित्रं स्वयं निर्मातव्यम्।)*

पूर्वोत्तरराज्यानां पर्यटनस्थलानां विवरणम् —

| राज्यम् | पर्यटनस्थलम् | संक्षिप्तवर्णनम् |
|---|---|---|
| असमः | काजीरङ्गा राष्ट्रियम् अभयारण्यम् | अत्र एकश्रृङ्ग-गण्डकाः दृश्यन्ते। एतत् यूनेस्को-विश्वप्रत्नकीर्तिस्थलम् अस्ति। |
| मणिपुरम् | लोकटक-सरोवरम् | अत्र विश्वस्य एकमात्रं प्लवमानम् उद्यानम् अस्ति। |
| मेघालयः | चेरापुञ्जी | अत्र विश्वे सर्वाधिकवर्षा भवति। |
| सिक्किमः | कञ्चनजङ्घा-पर्वतः | एषः भारतस्य उच्चतमः पर्वतः अस्ति। |
| नागालैण्डम् | होर्न्बिल्-महोत्सवः | एषः प्रसिद्धः सांस्कृतिकमहोत्सवः अस्ति। |

उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसस्य कार्यक्रमयोजना (संस्कृते) —

संचालकः: आदरणीयाः शिक्षकाः, प्रिय-सहपाठिनः! अद्य वयं 'उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसम्' आचरामः।

कार्यक्रमाः:

१. परिधानप्रदर्शनम् — छात्राः असमस्य मेखला-चादर, मणिपुरस्य फानेक्, नागालैण्डस्य शाल् इत्यादीनि परिधानानि धारयन्तु।

२. नृत्यप्रदर्शनम् — असमस्य बिहू-नृत्यम्, मणिपुरस्य रासलीला-नृत्यम्, मेघालयस्य नोंगक्रेम-नृत्यम् च प्रस्तूयताम्।

३. भोजनप्रदर्शनम् — विविधराज्यानां पारम्परिकभोजनानि प्रदर्श्यन्ताम्।

४. संस्कृतसंवादः — सर्वे छात्राः संस्कृतभाषया स्वराज्यस्य परिचयं ददतु।

उदाहरणसंवादः:
- छात्रः: 'अहम् असमराज्यस्य प्रतिनिधिः अस्मि। अस्माकं राज्ये ब्रह्मपुत्रनदी वहति।'
- छात्रा: 'अहम् मणिपुरराज्यस्य प्रतिनिधिनी अस्मि। अस्माकं राज्ये लोकटक-सरोवरम् अस्ति।'