समास

Answer

समसनं समासः भवति। समसनं नाम सङ्क्षेपणम् इत्यर्थः। अर्थयुक्तं पदद्वयं, पदत्रयम् अथवा अनेकपदं मिलित्वा एकं पदं भवति; एषा समासस्य मूलप्रक्रिया। उदाहरणम्—महापुरुषः।…

Answer

वृत्त्यर्थस्य अवबोधकं वाक्यं विग्रहः। समासस्य अर्थं स्पष्टं यत् वाक्यं करोति तत् विग्रहवाक्यम् इति कथ्यते। उदाहरणम्—राष्ट्रस्य नायकः।…

Answer

समासः सामान्यतः परस्परं सुबन्तानां मध्ये भवति। सामान्यतः द्वयोः द्वयोः सुबन्तयोः मध्ये समासः भवति। द्वन्द्वसमासे तु एकस्मिन् काले बहूनां सुबन्तानां मध्ये समासः भवति।…

Answer

परस्परम् अन्वितयोः एव सुबन्तयोः समासः भवति। यदि पदयोः मध्ये सम्बन्धः नास्ति, तर्हि समासः अपि न भवति। केवलं पदसामीप्यं समासस्य कारणं न भवति।…

Answer

अत्र राज्ञः इत्यस्य सम्बन्धः दर्शनम् इत्यनेन सह भवति, पुत्रः इत्यस्य सम्बन्धः कृषकस्य इत्यनेन सह भवति। अतः राज्ञः पुत्रः एतयोः मध्ये परस्परम् अन्वयः नास्ति, तस्मात् समासः न भवति।…

Answer

समासे पूर्वपदम् उत्तरपदं च प्रातिपदिकरूपेण स्थितं भवतः। ततः समस्तपदात् विभक्तिः योज्यते। सीतापतिः इत्यत्र एषा प्रक्रिया स्पष्टा भवति।…

Answer

सीतायाः पतिः = सीता + डस् + पति + सु = सीतापति (डस् तथा सु एतयोः लोपः); सीतापति + सु = सीतापतिः। अत्र मध्यवर्ती विभक्तिप्रत्ययौ लुप्येते, पश्चात् समस्तपदात् नूतना विभक्तिः युज्यते।…

Answer

यदि समासस्य अर्थः समासे विद्यमानैः पदैः एव वर्ण्यते, तर्हि सः स्वपदविग्रहः। उदाहरणम्—कृष्णस्य सखा कृष्णसखा। अत्र समासघटकपदैः एव वाक्यं निर्मीयते।…