समास — NCERT Solutions

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for समास, CBSE Class 9 Sanskrit: 22 textbook questions solved step by step. Covers Exercises. Part of the CBSE Class 9 Sanskrit syllabus.

84 questions35 flashcards2 formulas & key relations5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying समास? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

22 Questions Solved · 1 Section

The first 11 solutions are open to read. The other 11 are free with a Super Tutor account.

Exercises

1समसनं नाम किम् ?Show solution

समसनम् नाम सङ्क्षेपणम्। अर्थात् पदानां मिलित्वा एकपदत्वम्।

2समासः सामान्यतः केषां मध्ये भवति ?Show solution

समासः सामान्यतः परस्परं सुबन्तानां मध्ये भवति।

3द्वन्द्वसमासे कयोः मध्ये समासः भवति ?Show solution

द्वन्द्वसमासे तु युगपत् बहूनां सुबन्तानां मध्ये समासः भवति।

4परस्परम् अन्वितयोः (सम्बद्धयोः) सुबन्तयोः एव समासः भवति । यदि पदानां मध्ये परस्परम् अन्वयः (सम्बन्धः) न भवति तर्हि समासः अपि न भवति।Show solution

समासः परस्परम् अन्वितयोः (सम्बद्धयोः) सुबन्तयोः एव भवति। यदि पदानां मध्ये अन्वयः (सम्बन्धः) न भवति, तर्हि समासः अपि न भवति।

5समासे पूर्वपदम् उत्तरपदम् इति द्विविधं भवति । पूर्वपदम् किम् ? उत्तरपदम् किम् ?Show solution

समासे पूर्वपदम् इति पूर्वं प्रयुक्तं पदम्; उत्तरपदम् इति अनन्तरं प्रयुक्तं पदम्।

6समासे कृते पूर्वपदम् उत्तरपदं च कस्य रूपेण स्थितं भवति ?Show solution

समासे कृते पूर्वपदम् उत्तरपदं च प्रातिपदिकरूपेण स्थितं भवति।

7विग्रहवाक्यम् किम् ?Show solution

विग्रहवाक्यम् — वृत्त्यर्थस्य अवबोधकं वाक्यम्।

8स्वपदविग्रहः कः ?Show solution

यदि समासस्य अर्थः समस्तपदे विद्यमानैः पदैः एव वर्णितः भवति, तर्हि तद् स्वपदविग्रहः। अर्थात् समासघटकपदसहितं वाक्यम् स्वपदविग्रहः।

9अस्वपदविग्रहः कः ?Show solution

यदि समासस्य अर्थः समस्तपदे विद्यमानानि पदानि विहाय अन्यैः पदैः वर्णितः भवति, तर्हि तद् अस्वपदविग्रहः। अर्थात् समासघटकपदरहितं वाक्यम्।

10मुख्यतया समासः द्विविधः । तौ कौ ?Show solution

मुख्यतया समासः द्विविधः — केवलसमासः तथा विशेषसमासः।

11केवलसमासः कः ?Show solution

केवलसमासः — तत्पुरुषादिसंज्ञाभिः विनिर्मुक्तः समाससंज्ञामात्रयुक्तः समासः।

13पदेषु कः समासः अस्ति इति ज्ञातुं किम् कर्तव्यम् ?

पदेषु कः समासः अस्ति इति ज्ञातुम् पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च ज्ञानं सम्यक् भवेत्। ततः तेन सह किञ्चन क्रियापदं योजयेत्। अनन्तरं क्रियापदेन सह पूर्वपदस्य सम्बन्धः अस्ति वा उत्तरपदस्य वा इति द्रष्टव्यम्।