Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 10 of 16
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः)

CBSE · Class 8 · Sanskrit-Book (दीपकम्)

NCERT Solutions for सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः) — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्).

100 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः)? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 8 students started this chapter today

53 Questions Solved · 10 Sections

27 worked solutions below. Unlock all 53 free in Super Tutor

अभ्यासः — प्रश्न १ (आम् / न)

यथा-1किं राजः शूद्रकस्य नगर्याः नाम शोभावती आसीत्?Show solution
आम्, राजः शूद्रकस्य नगर्याः नाम शोभावती आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

यथा-2किं वीरवरः अनेकशास्त्राणां ज्ञाता आसीत्?Show solution
आम्, वीरवरः अनेकशास्त्राणां ज्ञाता आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

ककिं वीरवरः राजपुत्रः आसीत्?Show solution
आम्, वीरवरः राजपुत्रः आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

ख"किं ते वर्तनम्"? इति किं शूद्रकः अपृच्छत्?Show solution
न। "किं ते वर्तनम्" इति शूद्रकः न अपृच्छत्; अपितु "का ते सामग्री" इति अपृच्छत्। (अथवा पाठानुसारेण — दौवारिकः / राजा वीरवरं "किं ते वर्तनम्" इति न अपृच्छत्, अपितु "का ते सामग्री" इति अपृच्छत्।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

गकिं वीरवरं राजः समीपे दौवारिकः अनयत्?Show solution
आम्, वीरवरं राजः समीपे दौवारिकः अनयत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

घकिं राजा शूद्रकः राजपुत्रं वीरवरं साक्षात् दृष्ट्वा एव वृत्तिम् अयच्छत्?Show solution
न। राजा शूद्रकः राजपुत्रं वीरवरं साक्षात् दृष्ट्वा एव वृत्तिं न अयच्छत्; अपितु मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितः सः राजपुत्रः वीरवरः नरपतिना (वृत्तिं प्राप्तवान्)।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

डकिं वीरवरः स्ववेतनस्य चतुर्थं भागम् एव पत्त्यै यच्छति स्म?Show solution
न। वीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं भागं पत्त्यै यच्छति स्म, न केवलं चतुर्थं भागम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

चकिं करुण-रोदन-ध्वनिं राजा श्रुतवान्?Show solution
आम्, करुणरोदनध्वनिं राजा श्रुतवान्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

छकिं करुणरोदनध्वनिः दिवसे श्रुतः आसीत्?Show solution
न। करुणरोदनध्वनिः दिवसे न श्रुतः; अपितु कृष्णचतुर्दश्याम् अर्धरात्रे श्रुतः आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

जकिं राजलक्ष्म्या उक्तः उपायः अतीव दुःसाध्यः आसीत्?Show solution
आम्, राजलक्ष्म्या उक्तः उपायः अतीव दुःसाध्यः आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

झकिं भगवती सर्वमङ्गला उपायं संसूच्य शीर्षमेव अदृश्यां अभवत्?Show solution
न। भगवती सर्वमङ्गला उपायं संसूच्य शीर्षमेव अदृश्यां न अभवत्; अपितु उपायं संसूच्य सा अन्तर्धानं जाता।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

अभ्यासः — प्रश्न २ (पूर्णवाक्येन उत्तरम्)

कशूद्रकः कीदृशः राजा आसीत्?Show solution
शूद्रकः धर्मात्मा, प्रजावत्सलः, न्यायप्रिय: च राजा आसीत्। तस्य नगर्याः नाम शोभावती आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

खवीरवरः कस्य समीपं गन्तुम् इच्छति स्म?Show solution
वीरवरः राजः शूद्रकस्य समीपं गन्तुम् इच्छति स्म। सः वृत्त्यर्थं राजद्वारम् उपागच्छत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

गराजः शूद्रकस्य 'का ते सामग्री?' इति प्रश्नस्य उत्तरं वीरवरः किम् अयच्छत्?Show solution
राजः शूद्रकस्य 'का ते सामग्री?' इति प्रश्नस्य उत्तरे वीरवरः अवदत् — "प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं देव!" अर्थात् प्रतिदिनं चतुःशतं सुवर्णमुद्राः तस्य वेतनम् आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

घवीरवरः स्वगृहं कदा गच्छति स्म?Show solution
वीरवरः राजदर्शनानन्तरं स्वगृहं गच्छति स्म। सः प्रतिदिनं राजद्वारे सेवां कृत्वा गृहं प्रत्यागच्छति स्म।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

डवीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं केभ्यः यच्छति स्म?Show solution
वीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं भागं ब्राह्मणेभ्यः, अतिथिभ्यः, दीनेभ्यः च यच्छति स्म।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

चराजलक्ष्मीः कुत्र सुखेन अवसत्?Show solution
राजलक्ष्मीः वीरवरस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन अवसत्। सा अवदत् — "चिरम् एतस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन निवसामि।"

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

छराजलक्ष्म्याः दुःखस्य कारणं श्रुत्वा बद्धाञ्जलिः वीरवरः किम् अवदत्?Show solution
राजलक्ष्म्याः दुःखस्य कारणं श्रुत्वा बद्धाञ्जलिः वीरवरः अवदत् — "भगवति! यदि मम सर्वप्रियस्य त्यागेन भवती पुनः स्वामिनः शूद्रकस्य समीपे स्थास्यति, तर्हि अहं तत् करिष्यामि। सन्निमित्ते वरं त्यागः।"

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

अभ्यासः — प्रश्न ३ (अन्वयरूपेण लेखनम्)

यथावृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि, तस्मान्नय मां स्वामिनः समीपम्।Show solution
अन्वयः — (अहं) राजपुत्रः वृत्त्यर्थम् आगतः अस्मि, तस्माद् मां स्वामिनः समीपं नय।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

कआसीत् शोभावती नाम काचन नगरी।Show solution
अन्वयः — शोभावती नाम काचन नगरी आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

खप्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं देव!Show solution
अन्वयः — देव! (मम वेतनम्) प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं (अस्ति)।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

गदेव! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथममवगम्यतां स्वरूपमस्य वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य, किमुपपन्नमेतत् वेतनं न वेति।Show solution
अन्वयः — देव! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथमम् अस्य वेतनार्थिनः राजपुत्रस्य स्वरूपम् अवगम्यताम्, एतत् वेतनम् उपपन्नम् न वा इति (विचार्यताम्)।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

घक्रन्दनमनुसर राजपुत्र!Show solution
अन्वयः — राजपुत्र! क्रन्दनम् अनुसर।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

ङअथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितोऽसौ राजपुत्रो वीरवरो नरपतिना।Show solution
अन्वयः — अथ नरपतिना मन्त्रिणां वचनात् असौ राजपुत्रः वीरवरः ताम्बूलदानेन नियोजितः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

चनैष गन्तुमर्हति राजपुत्र एकाकी सूचिभेद्ये तिमिरेऽस्मिन्।Show solution
अन्वयः — एषः राजपुत्रः अस्मिन् सूचिभेद्ये तिमिरे एकाकी गन्तुम् न अर्हति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

छभगवति! अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति, सुचिरं जीवति च स्वामी?Show solution
अन्वयः — भगवति! अत्र कश्चित् उपायः अस्ति येन भगवत्याः पुनः इह चिरवासः भवति, स्वामी च सुचिरं जीवति?

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

जतदा पुनर्जीविष्यति राजा शूद्रको वर्षाणां शतम्।Show solution
अन्वयः — तदा राजा शूद्रकः वर्षाणां शतं पुनः जीविष्यति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

अभ्यासः — प्रश्न ४ (रक्तवर्णीयपदानि केभ्यः प्रयुक्तानि)

यथाअहं भवतः सेवायां नियोजितः।
कततः असौ तद्रोदनस्वरानुसरणक्रमेण प्रचलितः।
खतत् अहम् अपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य।
गचिरम् एतस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन निवसामि।
घसा चातीव दुःसाध्या।
ङकिं ते वर्तनम्?

अभ्यासः — प्रश्न ५ (वाक्यसम्बद्धः श्लोकः)

कराजलक्ष्मीः वदति यत् यदि वीरवरः स्वस्य सर्वप्रियं वस्तु त्यजति तदा सा पुनः शूद्रकस्य समीपे स्थास्यति।
खराजा शूद्रकः प्रथमं वीरवरस्य वृत्त्यर्थं प्रार्थनां न स्वीकरोति।
गएकदा कोऽपि वीरवरः नाम राजपुत्रः वृत्तिं प्राप्तुं राजः शूद्रकस्य समीपं गच्छति।
घसः तस्य कर्तव्यनिष्ठां साक्षात् पश्यति।
ङराजा मन्त्रिणां मन्त्रणया वीरवराय वृत्तिं यच्छति।

अभ्यासः — प्रश्न ८ (सन्धिविच्छेदः — रिक्तस्थानपूर्तिः)

8उदाहरणानुगुणां पाठगतानि पदानि अधिकृत्य रिक्तस्थानानि पूर्यत।

अभ्यासः — प्रश्न ९ (पदच्छेदः)

यथाअथैकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मादपि देशाद् राजद्वारमुपागच्छत्।
कवृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि।
खअथैकदा कृष्णचतुर्दश्यामर्धरात्रे स राजा श्रुतवान् करुणरोदनध्वनिं कञ्चन।
गतदहमपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य निरूपयामि च किमेतदिति।
घअस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति।
ङएकैवात्र प्रवृत्तिः सा चातीव दुःसाध्या।

योग्यताविस्तारः — श्लोकपठनम्

1पाठस्य भावानुगुणम् प्रदत्तान् श्लोकान् पठत तथा तेषां भावं लिखत।

पठत बोधत — जीमूतवाहनस्य कथा (बोधप्रश्नाः)

1जीमूतवाहनः कस्य पुत्रः आसीत्? तस्य स्वभावः कीदृशः आसीत्?
2वृद्धः नागः किमर्थं दुःखितः आसीत्?
3जीमूतवाहनः किं साहसकार्यम् अकरोत्?
4गरुडः किमर्थं भोजनात् विरतः अभवत्?
5गरुडः अन्ते किं प्रतिज्ञाम् अकरोत्?

परियोजनाकार्यम्

1कर्तव्यनिष्ठाम् अधिकृत्य दश सूक्तीनां श्लोकानां वा सङ्ग्रहणं कुरुत।
2अस्य पाठस्य कृते कानिचन नूतनानि शीर्षकाणि लिखत।

26 more solved questions in सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः)

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः) for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः) covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 8 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः) — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
Understand the core concepts first, then work through the 100 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः) Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः) (CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः)

All 16 chapters — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्) NCERT Solutions

For serious students

Get the full सन्निमित्ते वरं त्याग: (क-भागः) chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्).

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free