कोऽरुक् १ कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? — NCERT Solutions

उत्तरम्: छात्रः पुनः जिज्ञासया आचार्यं वाग्भटम् अपृच्छत् — "भगवन्! अस्य शुकस्य 'कोऽरुक्? कोऽरुक्?' इति ध्वनेः किम् रहस्यम् अस्ति? अस्य अर्थः कः?"

स्पष्टीकरणम्: शिष्यः शुकस्य ध्वनेः अर्थं जिज्ञासया आचार्यात् ज्ञातुम् इच्छति स्म।

उत्तरम्: भगवान् धन्वन्तरिः अस्माकं कृते संक्षेपेण आयुर्वेदज्ञानं प्रदत्तवान् — यत् हितकरम् आहारं सेवनेन, ऋतुचर्यायाः पालनेन, व्यायामेन च मनुष्यः निरामयः स्वस्थः च भवति।

स्पष्टीकरणम्: धन्वन्तरिः आयुर्वेदस्य देवः मन्यते। तेन स्वास्थ्यरक्षणस्य सरलः उपायः उक्तः।

उत्तरम्: ऋषयः नित्यं प्रार्थनां कुर्वन्ति — "सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु, मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत्॥"

स्पष्टीकरणम्: ऋषयः केवलं स्वस्य नहि अपितु सर्वेषां जनानां स्वास्थ्यसुखयोः कृते प्रार्थनां कुर्वन्ति।

उत्तरम्: अस्मिन् वाक्ये दिनचर्यायाः वर्णनम् अस्ति। तेन सम्बद्धः श्लोकः —

$$\text{व्यायामः स्नानदन्तादिचर्या बुभुक्षिते भोजनम्।}$$
$$\text{एतत् स्वास्थ्यकरं नॄणां नित्यमेव समाचरेत्॥}$$

भावार्थः: मनुष्यैः नित्यं व्यायामः, स्नानं, दन्तधावनं च कर्तव्यम् तथा च बुभुक्षायां (क्षुधायां) एव भोजनं करणीयम् — एतत् सर्वं स्वास्थ्यकरम् अस्ति।

उत्तरम्: अस्मिन् वाक्ये हितकरस्य आहारस्य महत्त्वं वर्णितम् अस्ति। तेन सम्बद्धः श्लोकः —

$$\text{तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते।}$$
$$\text{अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्॥}$$

भावार्थः: यस्य आहारस्य सेवनेन स्वास्थ्यस्य रक्षणं भवेत् तथा च अनुत्पन्नानां विकाराणाम् उत्पत्तिः न भवेत्, तादृशः आहारः नित्यं सेवनीयः।

उत्तरम्: अस्मिन् वाक्ये ऋतुचर्यानुसारेण भोजनस्य महत्त्वं वर्णितम् अस्ति। तेन सम्बद्धः श्लोकः —

$$\text{हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्।}$$
$$\text{मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते॥}$$

भावार्थः: ऋतुचर्यानुसारेण उचितस्य आहारस्य सेवनेन शरीरस्य बलस्य वर्णस्य च अभिवृद्धिः भवति।

उत्तरम्:

प्रथमा पट्टिका:

द्वितीया पट्टिका:

स्पष्टीकरणम्: विशेषणपदानि विशेष्यपदस्य गुणं, संख्यां वा प्रकारं सूचयन्ति। उभयोः लिङ्गवचनविभक्तयः समानाः भवन्ति।

उत्तरम्:

विशेषणपदानि:
$$\text{लौकिकः, विस्मितः, मधुरया, विशाले, पूज्यः, त्रीणि, उत्तमस्य}$$

विशेष्यपदानि:
$$\text{व्याधीनाम्, देवः, वृक्षे, वाणीम्, प्रश्नान्, खगः, शुकम्, वाग्भटः}$$

स्पष्टीकरणम्:

• विशेषणपदानि — यानि पदानि किसी संज्ञा की विशेषता बताते हैं: लौकिकः (ज्ञानम्), विस्मितः (वाग्भटः), मधुरया (वाण्या), विशाले (वृक्षे), पूज्यः (धन्वन्तरिः), त्रीणि (सूत्राणि), उत्तमस्य (वैद्यस्य)।
• विशेष्यपदानि — यानि पदानि संज्ञावाचकानि सन्ति: व्याधीनाम्, देवः, वृक्षे, वाणीम्, प्रश्नान्, खगः, शुकम्, वाग्भटः।

पदच्छेदः:
तत् + च + नित्यम् + प्रयुञ्जीत + स्वास्थ्यम् + येन + अनुवर्तते + अजातानाम् + विकाराणाम् + अनुत्पत्तिकरम् + च + यत्।

अन्वयः:
अजातानां विकाराणां च यत् अनुत्पत्तिकरं, येन स्वास्थ्यम् अनुवर्तते च, तत् नित्यं प्रयुञ्जीत।

शब्दार्थाः:

• तत् = वह (आहार/आचरण)
• नित्यम् = प्रतिदिन
• प्रयुञ्जीत = सेवन करना चाहिए
• येन = जिससे
• स्वास्थ्यम् अनुवर्तते = स्वास्थ्य की रक्षा होती है
• अजातानाम् विकाराणाम् = अनुत्पन्न रोगों की
• अनुत्पत्तिकरम् = उत्पन्न न होने देने वाला

भावार्थः:
जिस आहार/आचरण के सेवन से स्वास्थ्य की रक्षा होती है और अभी तक उत्पन्न न हुए रोग उत्पन्न न हों, उसे प्रतिदिन सेवन करना चाहिए।

उत्तरम्: (छात्राः स्वविद्यालयपरिसरम् अवलोक्य स्वयं लिखन्तु। नमूनारूपेण —)

निर्देशः: छात्राः स्वविद्यालयपरिसरे विद्यमानान् वृक्षान् स्वयं पहचानित्वा तेषां नामानि औषधीयप्रयोगं च लिखन्तु।

उत्तरम्: (नमूनारूपेण दश श्लोकाः —)

$$\text{१. तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते।}$$
$$\text{अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्॥}$$

$$\text{२. सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।}$$
$$\text{सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत्॥}$$

$$\text{३. मिताहारो नरः सोढुं शक्तः कष्टशतं सुखम्।}$$
$$\text{अनभ्यस्तो हि कष्टानामध्यशनो विपद्यते॥}$$

$$\text{४. अशीतेनाम्भसा स्नानं कवोष्णदुग्धसेवनम्।}$$
$$\text{एतद् वो मानुषाः पथ्यं स्निग्धमुष्णं च भोजनम्॥}$$

$$\text{५. आहारः शुद्धे सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः।}$$

निर्देशः: छात्राः आयुर्वेदग्रन्थेभ्यः, चरकसंहितातः, अष्टाङ्गहृदयात् च अधिकान् श्लोकान् संगृह्य लिखन्तु।

उत्तरम्: (छात्राः स्वयं अभ्यासं कुर्वन्तु।)

निर्देशः: पाठे आगताः श्लोकाः —

$$\text{तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते।}$$
$$\text{अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्॥}$$

$$\text{मिताहारो नरः सोढुं शक्तः कष्टशतं सुखम्।}$$
$$\text{अनभ्यस्तो हि कष्टानामध्यशनो विपद्यते॥}$$

$$\text{अशीतेनाम्भसा स्नानं कवोष्णदुग्धसेवनम्।}$$
$$\text{एतद् वो मानुषाः पथ्यं स्निग्धमुष्णं च भोजनम्॥}$$

अभ्यासविधिः: प्रतिदिनं एकं श्लोकं पठित्वा, अर्थं बुद्ध्वा, पुनः पुनः उच्चारणं कृत्वा कण्ठस्थं कुर्वन्तु। तदनन्तरं कक्षायां सस्वरं श्रावयन्तु।