Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 2 of 16
NCERT Solutions

अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका — NCERT Solutions

CBSE · Class 8 · Sanskrit-Book (दीपकम्)

NCERT Solutions for अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका, CBSE Class 8 Sanskrit-Book: 55 textbook questions solved step by step.

95 questions38 flashcards2 formulas & key relations5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

55 Questions Solved · 10 Sections

The first 28 solutions are open to read. The other 27 are free with a Super Tutor account.

अभ्यासात् जायते सिद्धि: — प्रश्न १: एकपदेन उत्तरम्

1(क)मित्राणि ग्रीष्मावकाशे कुत्र गच्छन्ति?Show solution

उत्तरम्: केदारक्षेत्रम्।

1(ख)सर्वत्र क: प्रसूत: ?Show solution

उत्तरम्: उत्साह:।

1(ग)क: सर्वान् प्रेरयन् अवदत्?Show solution

उत्तरम्: नायक:।

1(घ)क: हितोपदेशस्य कथां श्रावयति ?Show solution

उत्तरम्: शिक्षक: (अथवा पितामह:)।

1(ड)कपोतराजस्य नाम किम्?Show solution

उत्तरम्: चित्रग्रीव:।

1(च)व्याध: कान् विकीर्य जालं प्रसारितवान्?Show solution

उत्तरम्: तण्डुलकणान्।

1(छ)विपत्काले विस्मय: कस्य लक्षणम्?Show solution

उत्तरम्: कापुरुषस्य।

1(ज)चित्रग्रीवस्य मित्रं हिरण्यक: कुत्र निवसति ?Show solution

उत्तरम्: गण्डकीतीरि (चित्रवने)।

1(झ)चित्रग्रीव: हिरण्यकं कथं सम्बोधयति?Show solution

उत्तरम्: मित्र इति।

1(ञ)पूर्वं केषां पाशान् छिनन्तु इति चित्रग्रीव: वदति ?Show solution

उत्तरम्: अनुचराणाम् (सेवकानाम्)।

अभ्यासात् जायते सिद्धि: — प्रश्न २: पूर्णवाक्येन उत्तरम्

2(क)यदा केदारक्षेत्रम् आरोहन्त: आसन् किम् अभवत्?Show solution

उत्तरम्: यदा मित्राणि केदारक्षेत्रम् आरोहन्त: आसन् तदा मार्गे अत्यधिकं हिमं दृष्ट्वा ते भयभीता: अभवन् तथा च अग्रे गन्तुम् असमर्था: अभवन्।

2(ख)सर्वे उच्चस्वरेण किं प्रार्थयन्त?Show solution

उत्तरम्: सर्वे उच्चस्वरेण देवं प्रार्थयन्त यत् — 'हे भगवन्! अस्माकं रक्षां कुरु, अस्माभि: सुरक्षितं गन्तव्यम्' इति।

2(ग)असम्भवं कार्यं कथं कर्तुं शक्यते इति नायक: उक्तवान्?Show solution

उत्तरम्: नायक: उक्तवान् यत् — सर्वे एकचित्तीभूय, संहत्य, परस्परं सहायतां कृत्वा असम्भवम् अपि कार्यं कर्तुं शक्यते। अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका भवति।

2(घ)निर्जने वने तण्डुलकणान् दृष्ट्वा चित्रग्रीव: किं निरूपयति ?Show solution

उत्तरम्: निर्जने वने तण्डुलकणान् दृष्ट्वा चित्रग्रीव: निरूपयति — 'अत्र निर्जने वने तण्डुलकणाः कुत: आगताः? अवश्यम् अत्र कोऽपि व्याध: जालं विस्तार्य प्रच्छन्न: तिष्ठति। अत: अत्र न अवतरणीयम्।'

2(ङ)किं नीतिवचनं प्रसिद्धम् ?Show solution

उत्तरम्: 'अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका। तृणैर्गुणत्वमापन्नैर्वध्यन्ते मतदन्तिन:।।' इति नीतिवचनं प्रसिद्धम्।

2(च)व्याधात् रक्षां प्राप्तुं चित्रग्रीव: कम् आदेशं दत्तवान् ?Show solution

उत्तरम्: व्याधात् रक्षां प्राप्तुं चित्रग्रीव: सर्वान् कपोतान् आदेशं दत्तवान् — 'सर्वे एकचित्तीभूय जालं गृहीत्वा उड्डीयताम्। आकाशमार्गेण गण्डकीतीरं गच्छामः, तत्र मित्रं हिरण्यकः पाशान् छेत्स्यति।'

2(छ)हिरण्यक: किमर्थं तूष्णीं स्थित:?Show solution

उत्तरम्: हिरण्यक: कपोतानां शब्दं श्रुत्वा चकित: अभवत्। सः व्याधस्य आगमनं शङ्कमान: भयभीत: तूष्णीं स्थित:।

2(ज)पुलकित: हिरण्यक: चित्रग्रीवं कथं प्रशंसति ?Show solution

उत्तरम्: पुलकित: हिरण्यक: चित्रग्रीवं प्रशंसति — 'मित्र! त्वं धन्य: असि। विपत्काले त्वया धैर्यम् अवलम्ब्य सर्वेषां कपोतानां रक्षा कृता। सत्यमेव उक्तम् — विपदि धैर्यम् एव महात्मनां लक्षणम्।'

2(झ)कपोता: कथम् आत्मरक्षणं कृतवन्त:?Show solution

उत्तरम्: कपोता: चित्रग्रीवस्य आदेशानुसारं सर्वे एकचित्तीभूय जालं गृहीत्वा एकसाकम् उड्डीय आकाशमार्गेण गण्डकीतीरं गताः। तत्र हिरण्यकेन पाशाः छिन्नाः। एवं संहत्य कार्यं कृत्वा कपोताः आत्मरक्षणं कृतवन्तः।

2(ञ)नायकस्य प्रेरकवचनैः सर्वेऽपि किम् अकुर्वन् ?Show solution

उत्तरम्: नायकस्य प्रेरकवचनैः प्रेरिताः सर्वेऽपि मित्राणि उत्साहेन एकजुटतां प्राप्य केदारक्षेत्रम् आरोहन्तः सफलतया गन्तव्यस्थानं प्राप्तवन्तः।

अभ्यासात् जायते सिद्धि: — प्रश्न ३: ल्यप्-प्रत्ययान्तपरिवर्तनम्

3(क)छात्र: कक्षां प्रविशति। संस्कृतं पठति। — ल्यप्-प्रत्ययान्तेन परिवर्त्यत।Show solution

उत्तरम्: छात्र: कक्षां प्रविश्य संस्कृतं पठति।

(प्र + विश् + ल्यप् = प्रविश्य)

3(ख)भक्त: मन्दिरम् आगच्छति। पूजां करोति। — ल्यप्-प्रत्ययान्तेन परिवर्त्यत।Show solution

उत्तरम्: भक्त: मन्दिरम् आगत्य पूजां करोति।

(आ + गम् + ल्यप् = आगत्य)

3(ग)माता भोजनं निर्माति। पुत्राय ददाति। — ल्यप्-प्रत्ययान्तेन परिवर्त्यत।Show solution

उत्तरम्: माता भोजनं निर्माय पुत्राय ददाति।

(निर् + मा + ल्यप् = निर्माय)

3(घ)सुरेश: प्रात: उत्तिष्ठति। देवं नमति। — ल्यप्-प्रत्ययान्तेन परिवर्त्यत।Show solution

उत्तरम्: सुरेश: प्रात: उत्थाय देवं नमति।

(उत् + स्था + ल्यप् = उत्थाय)

3(ङ)रमा पुस्तकं स्वीकरोति। विद्यालयं गच्छति। — ल्यप्-प्रत्ययान्तेन परिवर्त्यत।Show solution

उत्तरम्: रमा पुस्तकं स्वीकृत्य विद्यालयं गच्छति।

(स्वी + कृ + ल्यप् = स्वीकृत्य — यहाँ उपसर्गवत् 'स्वी' है, अत: ल्यप् = स्वीकृत्य)

3(च)अहं गृहम् आगच्छामि। भोजनं करोमि। — ल्यप्-प्रत्ययान्तेन परिवर्त्यत।Show solution

उत्तरम्: अहं गृहम् आगत्य भोजनं करोमि।

(आ + गम् + ल्यप् = आगत्य)

3(छ)तण्डुलकणान् विकिरति। जालं विस्तारयति। — ल्यप्-प्रत्ययान्तेन परिवर्त्यत।Show solution

उत्तरम्: तण्डुलकणान् विकीर्य जालं विस्तारयति।

(वि + कृ + ल्यप् = विकीर्य)

3(ज)व्याध: तण्डुलकणान् अवलोकते। भूमौ अवतरति। — ल्यप्-प्रत्ययान्तेन परिवर्त्यत।Show solution

उत्तरम्: व्याध: तण्डुलकणान् अवलोक्य भूमौ अवतरति।

(अव + लोकु + ल्यप् = अवलोक्य)

अभ्यासात् जायते सिद्धि: — प्रश्न ४: उपसर्गयोजनेन क्त्वा-स्थाने ल्यप्-प्रत्ययप्रयोगः

4(क)छात्र: गृहं गत्वा भोजनं करोति। — उपसर्गयोजनेन ल्यप्-प्रत्ययेन परिवर्त्यत।

Free with a Super Tutor account

4(ख)माता वस्त्राणि धालयित्वा पचति। — उपसर्गयोजनेन ल्यप्-प्रत्ययेन परिवर्त्यत।

Free with a Super Tutor account

4(ग)शिक्षक: श्लोकं लिखित्वा पाठयति। — उपसर्गयोजनेन ल्यप्-प्रत्ययेन परिवर्त्यत।

Free with a Super Tutor account

4(घ)रमा स्थित्वा गीतं गायति। — उपसर्गयोजनेन ल्यप्-प्रत्ययेन परिवर्त्यत।

Free with a Super Tutor account

4(ङ)शिष्य: सर्वदा गुरुं नत्वा पठति। — उपसर्गयोजनेन ल्यप्-प्रत्ययेन परिवर्त्यत।

Free with a Super Tutor account

4(च)लेखक: आलोचनं कृत्वा लिखति। — उपसर्गयोजनेन ल्यप्-प्रत्ययेन परिवर्त्यत।

Free with a Super Tutor account

पूरक अभ्यास: — प्रश्न १: रिक्तस्थानपूर्तिः (पाठप्रयुक्तपदैः)

1(क)सर्वैः एकचित्तीभूय _______ उड्डीयताम्।

Free with a Super Tutor account

1(ख)जालापहारकान् तान् _______ पश्चाद् अधावत्।

Free with a Super Tutor account

1(ग)अस्माकं मित्रं _______ नाम मुष्कराज: गण्डकीतीरि चित्रवने निवसति।

Free with a Super Tutor account

1(घ)हिरण्यक: कपोतानाम् _______ चकित: तूष्णीं स्थित:।

Free with a Super Tutor account

1(ङ)यतोहि विपत्काले _______ एव कापुरुषलक्षणम्।

Free with a Super Tutor account

पूरक अभ्यास: — प्रश्न २: ल्यप्-प्रत्ययान्तपदेन सह उपयुक्तपदयोजनम्

2ल्यप्-प्रत्ययान्तपदेन सह उपयुक्तं पदं योजयत — (क) विकीर्य, (ख) विस्तीर्य, (ग) अवतीर्य, (घ) अवलोक्य, (ङ) एकचित्तीभूय, (च) प्रत्यभिज्ञाय

Free with a Super Tutor account

पूरक अभ्यास: — प्रश्न ३: समासयुक्तपदेन रिक्तस्थानपूर्तिः

3समासयुक्तपदेन रिक्तस्थानं पूर्यत — (क) गण्डक्याः तीरम्, (ख) तण्डुलानां कणाः, (ग) जालस्य अपहारकाः, (घ) अवपाताद् भयम्, (ङ) कापुरुषाणां लक्षणम्

Free with a Super Tutor account

पूरक अभ्यास: — प्रश्न ४: सन्धिविच्छेदः

4(क)इत्याकर्ण्य = ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(ख)चित्रग्रीवोऽवदत् = ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(ग)बालकोऽत्र = ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(घ)धैर्यमथाभ्युदये = ? + ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(ङ)भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् = ? + ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(च)नमस्ते = ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(छ)उपायश्चिन्तनीय: = ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(ज)व्याधस्तत्र = ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(झ)हिरण्यकोऽप्याह = ? + ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(ञ)मूषकराजो गण्डकीतीरि = ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(ट)अतस्त्वाम् = ? + ?

Free with a Super Tutor account

4(ठ)कश्चित् = ? + ?

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम् — प्रश्न १: क्रियापदप्रयोगकौशलम्

1पाठात् अधोलिखितानां क्रियापदानां प्रयोगकौशलं ज्ञात्वा तत्समानानि अन्यानि वाक्यानि रचयत — तिरस्कुर्वन्ति, क्रियताम्, निवसति, आह, छेत्स्यति, सम्भाषसे, अन्नवीत्, उपसर्पति, युज्यते

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम् — प्रश्न २: कक्षापरिचर्चा

2अन्या कथया वयं स्वजीवने कां शिक्षां स्वीकर्तुं शक्नुमः इति अधिकृत्य कक्षायां परिचर्चा कुर्वन्तु।

Free with a Super Tutor account

27 more solved questions in अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
Key topics in अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका include कथासारः, चित्रग्रीवहिरण्यककथा, पाठस्थः श्लोकः, द्वितीयः श्लोकः. Study these first, then practise questions on each for Class 8 exams.
Are these NCERT Solutions for अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका free?
The first 28 of the 55 solutions on this page are open to read. The other 27 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका for Class 8 exams?
Learn the core ideas first, then work through the 95 practice questions on अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका

All CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्) NCERT Solutions

For serious students

Get the full अल्पानामपि वस्तूनां संहति: कार्यसाधिका chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्). Free to start, no card needed.

Try Super Tutor Free
Try this chapter free