Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 12 of 16
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते

CBSE · Class 8 · Sanskrit-Book (दीपकम्)

NCERT Solutions for सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्).

138 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 8 students started this chapter today

26 Questions Solved · 5 Sections

13 worked solutions below. Unlock all 26 free in Super Tutor

अभ्यासान् जायते सिद्धिः

1पाठे विद्यमानानां श्लोकानाम् उच्चारणं स्मरणं लेखनं च कुरुत।Show solution
यह प्रश्न अभ्यास-परक (Activity-based) है। छात्राः पाठे विद्यमानान् श्लोकान् कण्ठस्थं कृत्वा स्पष्टस्वरेण उच्चारयेयुः, स्मरेयुः च, तथा पुस्तिकायां लिखेयुः। (यथा — 'व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान्...' इत्यादयः श्लोकाः।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(क)पाठकाः केषां सम्यक् प्रयोगं कुर्युः ?Show solution
उत्तरम् — पाठकाः वर्णानाम् सम्यक् प्रयोगं कुर्युः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ख)किम् अवश्यमेव पठनीयम् ?Show solution
उत्तरम् — व्याकरणम् (सवेदाङ्गं शास्त्रम्) अवश्यमेव पठनीयम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ग)ब्रह्मलोके केन सम्मानं भवति ?Show solution
उत्तरम् — ब्रह्मलोके सम्यग्वर्णप्रयोगेण (साङ्गवेदाध्ययनेन) सम्मानं भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(घ)अधमाः पाठकाः कति भवन्ति ?Show solution
उत्तरम् — अधमाः पाठकाः षट् (६) भवन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ङ)धैर्यं केषां गुणः ?Show solution
उत्तरम् — धैर्यं पाठकानाम् गुणः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(क)व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां कान् नयति ?Show solution
उत्तरम् — व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां पुत्रान् नयति। अर्थात् व्याघ्री (सिंही) यथा स्वदन्तैः अपि पुत्रान् सावधानतया वहति, न तु पातयति — तद्वत् पाठकः वर्णान् सम्यक् प्रयोजयेत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ख)वर्णाः कथं प्रयोक्त्व्याः ?Show solution
उत्तरम् — वर्णाः व्यक्तरूपेण, न अत्यन्तदीर्घरूपेण, न च अत्यन्तह्रस्वरूपेण प्रयोक्त्व्याः। पाठे उक्तम् — 'एवं वर्णाः प्रयोक्त्व्या नाव्यक्ता न च कम्पिताः।' अर्थात् वर्णाः स्पष्टाः, अकम्पिताः, सम्यक्-उच्चारणयुक्ताः च भवेयुः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ग)पाठकानां षड्-गुणाः के भवन्ति ?Show solution
उत्तरम् — पाठकानां षड् गुणाः एते सन्ति —
(१) माधुर्यम्, (२) अक्षरव्यक्तिः, (३) पदच्छेदः,\text{(१) माधुर्यम्, (२) अक्षरव्यक्तिः, (३) पदच्छेदः,}
(४) धैर्यम्, (५) लयसमर्थम्, (६) अनर्थज्ञः (अर्थज्ञता)\text{(४) धैर्यम्, (५) लयसमर्थम्, (६) अनर्थज्ञः (अर्थज्ञता)}
पाठे उक्तम् — 'माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः। धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः।'

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(घ)के अधमाः पाठकाः भवन्ति ?Show solution
उत्तरम् — ये पाठकाः अधोलिखितान् षड् दोषान् कुर्वन्ति ते अधमाः पाठकाः भवन्ति —
(१) गीती (गानसहितपठनम्), (२) शीघ्री (अतिशीघ्रपठनम्),\text{(१) गीती (गानसहितपठनम्), (२) शीघ्री (अतिशीघ्रपठनम्),}
(३) शिरःकम्पी (पठनकाले शिरःकम्पनम्),\text{(३) शिरःकम्पी (पठनकाले शिरःकम्पनम्),}
(४) तथा (अन्यमनस्कः), (५) लिखितपाठकः (लिखितं पश्यन् पठति),\text{(४) तथा (अन्यमनस्कः), (५) लिखितपाठकः (लिखितं पश्यन् पठति),}
(६) अल्पकण्ठः (मन्दस्वरेण पठति)\text{(६) अल्पकण्ठः (मन्दस्वरेण पठति)}
पाठे उक्तम् — 'गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः। अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः।'

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ङ)'स्वजनः' 'श्वजनः' च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः ?Show solution
उत्तरम् —
- स्वजनः = स्वस्य जनः, अर्थात् आत्मीयः / बन्धुः / परिजनः।
- श्वजनः = श्वनः (कुक्कुरस्य) जनः, अर्थात् कुक्कुरसमूहः / नीचजनः।

केवलम् एकस्य वर्णस्य ('स्व' → 'श्व') परिवर्तनेन अर्थः सम्पूर्णतया परिवर्तते। अतः वर्णानाम् सम्यक् उच्चारणम् अत्यावश्यकम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(च)'सकलं' 'शकलं' च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः ?Show solution
उत्तरम् —
- सकलम् = सम्पूर्णम् / समग्रम् (All / Complete)।
- शकलम् = खण्डम् / टुकड़ा (Fragment / Piece)।

एकस्य वर्णस्य ('स' → 'श') परिवर्तनेन अर्थः विपरीतः भवति। अतः वर्णशुद्धिः अत्यन्तम् आवश्यकी।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत — अक्षरव्यक्तिः, शीघ्री, लिखितपाठकः, लयसमर्थम्, अनर्थः, अल्पकण्ठः, माधुर्यम्, गीती, पदच्छेदः, शिरःकम्पी, अनर्थज्ञः, धैर्यम्, सुस्वरःShow solution
उत्तरम् —

| गुणाः | दोषाः |
|---|---|
| अक्षरव्यक्तिः | शीघ्री |
| लयसमर्थम् | लिखितपाठकः |
| माधुर्यम् | अल्पकण्ठः |
| पदच्छेदः | गीती |
| धैर्यम् | शिरःकम्पी |
| सुस्वरः | अनर्थज्ञः (अर्थम् न जानाति) |

स्पष्टीकरणम् —
- गुणाः वे हैं जो पाठकस्य पठनं सुन्दरं, स्पष्टं च कुर्वन्ति।
- दोषाः वे हैं जो पठनं दूषयन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

श्लोकानुसारं रिक्तस्थानपूर्तिः (प्रश्न ५)

5(क)भीता …………………………………… तद्द्व वर्णान् प्रयोजयेत्।
5(ख)……………………………………… लयसमर्थं च षडेतै पाठका गुणाः।
5(ग)गीती शीघ्री …………………………… तथा लिखितपाठकः।
5(घ)एवं वर्णाः प्रयोक्त्व्या नाव्यक्ता न च ………………………………।
5(ङ)स्वजनः ………………………………… माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्।

सत्यम् / असत्यम् (प्रश्न ६)

6(क)गानसहितपठनं पाठकानां दोषः भवति।
6(ख)माधुर्यं नाम अक्षराणाम् उच्चारणे स्पष्टता अस्ति।
6(ग)शकृत् नाम एकवारम् इति अर्थः अस्ति।
6(घ)अव्यक्ताः वर्णाः प्रयोक्त्व्याः भवन्ति।
6(ङ)व्याघ्री यथा पुत्रान् हरति तथा वर्णान् प्रयोजयेत्।

योग्यताविस्तर

(क)अक्षर/मात्रापरिवर्तनेन अर्थपरिवर्तनं भवति — यथा दत्तानां उदाहरणानां अर्थान् लिखत।
(ख)निम्नलिखितान् श्लोकान् अपि स्मरत — (माण्डूक्य-शिक्षा, याज्ञवल्क्य-शिक्षा, पाणिनीय-शिक्षा कारिका आदि श्लोकाः)

परियोजनाकार्यम्

परियोजनाकक्ष्यायां श्लोकोच्चारण-प्रतियोगितां स्थापयित्वा निर्मित-सूच्यनुगुणम् उच्चारणम् अवलोकनीयम्। अत्र के के गुणाः दोषाः च जाताः इति अधः लिखत।

13 more solved questions in सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 8 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
Understand the core concepts first, then work through the 138 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते (CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते

All 16 chapters — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्) NCERT Solutions

For serious students

Get the full सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्).

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free