सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते — NCERT Solutions

उत्तरम् — भीता व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् तद्वत् वर्णान् प्रयोजयेत्।

(पूर्णपङ्क्तिः — 'भीता व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पातयेत्। तद्वत् वर्णान् प्रयोजयेत्।')

उत्तरम् — माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः। धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः।

उत्तरम् — गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः।

उत्तरम् — एवं वर्णाः प्रयोक्त्व्या नाव्यक्ता न च कम्पिताः।

उत्तरम् — स्वजनः श्वजनश्च माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्।

उत्तरम् — सत्यम्।
पाठे उक्तम् — 'गीती' इति पाठकानां दोषः। 'गीती' अर्थात् गानसहितपठनम् — यह पाठकस्य दोषः अस्ति।

उत्तरम् — असत्यम्।
अक्षराणाम् उच्चारणे स्पष्टता अक्षरव्यक्तिः नाम गुणः अस्ति। माधुर्यम् नाम पठने मधुरता / मिठास अस्ति।

उत्तरम् — असत्यम्।
सकृत् नाम एकवारम् इति अर्थः अस्ति। शकृत् नाम विष्ठा (मल) इति अर्थः अस्ति। अतः वर्णशुद्धिः अत्यावश्यकी।

उत्तरम् — असत्यम्।
पाठे स्पष्टम् उक्तम् — 'एवं वर्णाः प्रयोक्त्व्या नाव्यक्ता न च कम्पिताः।' अर्थात् अव्यक्ताः वर्णाः प्रयोक्त्व्याः न भवन्ति।

उत्तरम् — सत्यम्।
पाठे उक्तम् — 'भीता व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पातयेत्। तद्वत् वर्णान् प्रयोजयेत्।' अर्थात् व्याघ्री यथा सावधानतया पुत्रान् वहति, तथैव पाठकः वर्णान् सम्यक् प्रयोजयेत्।

उत्तरम् — अक्षर/मात्रापरिवर्तनेन अर्थः कथं परिवर्तते तस्य उदाहरणानि —

निष्कर्षः — एकस्य अक्षरस्य / मात्रायाः परिवर्तनेन अर्थः सम्पूर्णतया परिवर्तते। अतः वर्णानाम् सम्यक् उच्चारणम् अत्यावश्यकम्।

उत्तरम् — अधोलिखिताः श्लोकाः कण्ठस्थाः करणीयाः —

(१) माण्डूक्य-शिक्षा —
$$\text{आलस्यात् मूर्खसंयोगाद् भयाद् रोगनिपीडनात्।}$$
$$\text{अत्याशक्त्याच्च मानाच्च षड्भिर्विद्या विनश्यति ॥}$$
अर्थः — आलस्यात्, मूर्खसङ्गात्, भयात्, रोगात्, अत्यासक्तेः, अहङ्कारात् च — एतैः षड्भिः कारणैः विद्या नश्यति।

(२) माण्डूक्य-शिक्षा —
$$\text{जलमभ्यासयोगेन शैलानां कुरुते क्षयम्।}$$
$$\text{कर्कशानां मृदुस्पर्शं किमभ्यासात् न साध्यते ?}$$
अर्थः — जलं निरन्तराभ्यासेन पर्वतान् अपि क्षयं नयति। कठोरवस्तूनां मृदुस्पर्शः अभ्यासेन सिध्यति। अभ्यासेन किं न साध्यते ?

(३) लोकप्रचलित-नीतिश्लोकः —
$$\text{काकचेष्टो बकध्यानः श्वाननिद्रस्तथैव च।}$$
$$\text{अल्पाहारी गृहत्यागी विद्यार्थी पञ्चलक्षणः ॥}$$
अर्थः — काकवत् चेष्टा, बकवत् ध्यानम्, श्वानवत् निद्रा, अल्पाहारः, गृहत्यागः — एतानि पञ्च विद्यार्थिनः लक्षणानि।

(४) याज्ञवल्क्य-शिक्षा —
$$\text{यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति।}$$
$$\text{तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति ॥}$$
अर्थः — यथा खनित्रेण खनन् नरः जलं प्राप्नोति, तथैव गुरुसेवया शिष्यः विद्यां प्राप्नोति।

(५) पाणिनीय-शिक्षा कारिका —
$$\text{छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।}$$
$$\text{ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥}$$
$$\text{शिक्षा प्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।}$$
$$\text{तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥}$$
अर्थः — छन्दः वेदस्य पादौ, कल्पः हस्तौ, ज्योतिषम् नेत्रे, निरुक्तम् श्रोत्रे, शिक्षा प्राणः, व्याकरणम् मुखम् अस्ति। अतः सवेदाङ्गं वेदम् अधीत्य ब्रह्मलोके सम्मानं भवति।

उत्तरम् — यह प्रश्न कक्षा-गतिविधि (Classroom Activity) पर आधारित है। छात्राः स्वयं प्रतियोगितायां भागं गृहीत्वा निम्नलिखितान् गुणान् दोषान् च अवलोकेयुः —

निर्देशः — छात्राः स्वकक्षायां प्रतियोगितानुभवानुसारम् एतां सूचीं पूरयेयुः।