Chapter 8 of 16

Updated 6 August 2026

NCERT Solutions

पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् — NCERT Solutions

CBSE · Class 8 · Sanskrit-Book (दीपकम्)

NCERT Solutions for पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्, CBSE Class 8 Sanskrit-Book: 31 textbook questions solved step by step.

59 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

31 Questions Solved · 1 Section

The first 16 solutions are open to read. The other 15 are free with a Super Tutor account.

अभ्यासात् जायते सिद्धिः

1(क)अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्नित?Show solution

उत्तरम्: अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः (28) राज्यानि सन्ति।

1(ख)प्राचीनेतिहासे काः स्वाधीनाः आसन्?Show solution

उत्तरम्: प्राचीनेतिहासे सम्भगिन्यः (पूर्वोत्तरराज्यानि) स्वाधीनाः आसन्।

1(ग)केषां समवायः 'सम्प्रभगिन्यः' इति कथ्यते?Show solution

उत्तरम्: सप्तभगिनीनां (सप्त भगिनीराज्यानां) समवायः 'सम्प्रभगिन्यः' इति कथ्यते।

1(घ)अस्माकं देशे कति केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्नित?Show solution

उत्तरम्: अस्माकं देशे अष्ट (8) केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति।

1(ङ)समभागिनी-प्रदेशे कः उद्योगः सर्वप्रमुखः?Show solution

उत्तरम्: समभागिनी-प्रदेशे हस्तशिल्पम् उद्योगः सर्वप्रमुखः अस्ति।

2(क)भ्रातृसहित-भागिनीसमके कानि राज्यानि सन्नित?Show solution

उत्तरम्: भ्रातृसहित-भागिनीसमके इमानि राज्यानि सन्ति — असमः, अरुणाचलप्रदेशः, मणिपुरं, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डं, त्रिपुरा इति सप्त भगिन्यः तथा सिक्किमः इति एकः भ्राता च।

2(ख)इमानि राज्यानि समभागिन्यः इति किमर्थ कथ्यन्ते?Show solution

उत्तरम्: इमानि राज्यानि सामाजिक-सांस्कृतिकपरिदृश्यानां साम्यात् तथा परस्परं घनिष्ठसम्बन्धात् 'समभागिन्यः' इति कथ्यन्ते। यथा सहोदरभगिन्यः परस्परं सम्बद्धाः भवन्ति, तथैव एतानि राज्यानि अपि परस्परं सम्बद्धानि सन्ति।

2(ग)ऐशान्यकोणप्रदेशेषु के निवसन्नित?Show solution

उत्तरम्: ऐशान्यकोणप्रदेशेषु विविधाः जनजातयः निवसन्ति। एते जनाः स्वकीयां संस्कृतिं, परम्पराः, भाषाः च रक्षन्ति।

2(घ)पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः केषु निष्णाताः सन्ति?Show solution

उत्तरम्: पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः हस्तशिल्पेषु निष्णाताः सन्ति। ते वस्त्रनिर्माणे, बाँसकार्ये, काष्ठकार्ये च विशेषदक्षाः सन्ति।

2(ङ)वंशवृक्षवस्तूनाम् उपयोगः कुत्र क्रियते?Show solution

उत्तरम्: वंशवृक्षवस्तूनाम् उपयोगः गृहनिर्माणे, गृहोपकरणनिर्माणे तथा हस्तशिल्पनिर्माणे क्रियते।

3अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत — यथा – गन्तुम् = गम् + तुमुन् (क) ज्ञातुम् (ख) विश्रुतः (ग) अतिरिक्तः (घ) पठनीयम्Show solution

प्रकृति-प्रत्ययविभागः निम्नलिखितः —

(क) ज्ञातुम् = ज्ञा + तुमुन्

(ज्ञा = जानना, तुमुन् = तुम् प्रत्यय, अर्थः = जानने के लिए)

(ख) विश्रुतः = वि + श्रु + क्त

(श्रु = सुनना, क्त = भूतकालिक कृदन्त प्रत्यय, अर्थः = प्रसिद्ध)

(ग) अतिरिक्तः = अति + रिच् + क्त

(रिच् = अधिक होना, क्त = भूतकालिक कृदन्त प्रत्यय, अर्थः = अतिरिक्त)

(घ) पठनीयम् = पठ् + अनीयर्

(पठ् = पढ़ना, अनीयर् = योग्यता वाचक कृदन्त प्रत्यय, अर्थः = पढ़ने योग्य)

4(क)रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — वयं स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः।Show solution

प्रश्नः: वयं कस्य विषये ज्ञातुमिच्छामः?

(रेखाङ्कितपदम् 'स्वदेशस्य राज्यानाम्' — षष्ठीविभक्तौ अस्ति, अतः 'कस्य' इति प्रश्नः)

4(ख)रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — सम्भगिन्यः प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः।Show solution

प्रश्नः: सम्भगिन्यः कस्मिन् प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः?

(रेखाङ्कितपदम् 'प्राचीनेतिहासे' — सप्तमीविभक्तौ अस्ति, अतः 'कस्मिन्' इति प्रश्नः)

4(ग)रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — प्रदेशेऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते।Show solution

प्रश्नः: प्रदेशेऽस्मिन् केषां बाहुल्यं वर्तते?

(रेखाङ्कितपदम् 'हस्तशिल्पानाम्' — षष्ठीविभक्तौ बहुवचने अस्ति, अतः 'केषाम्' इति प्रश्नः)

4(घ)रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं स्वर्गसदृशानि।Show solution

प्रश्नः: एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं कीदृशानि सन्ति?

(रेखाङ्कितपदम् 'स्वर्गसदृशानि' — विशेषणपदम् अस्ति, अतः 'कीदृशानि' इति प्रश्नः)

5(क)'महोदये! मम् भगिनी कथयति'। अत्र 'मम्' इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?Show solution

उत्तरम्: अत्र 'मम्' इति सर्वनामपदं वक्त्रे (वक्तुः स्वयं के लिए) प्रयुक्तम् अस्ति। 'मम्' इति उत्तमपुरुषस्य षष्ठीविभक्तिरूपम् अस्ति, अर्थः 'मेरी' इति।

5(ख)'सामाजिक-सांस्कृतिकपरिदृश्यानां साम्याद् इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि'। अस्मिन् वाक्ये 'प्रथितानि' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

Free with a Super Tutor account

5(ग)'एतेषां राज्यानां पुनः सङ्घटनं विहितम्'। अत्र 'सङ्घटनम्' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?

Free with a Super Tutor account

5(घ)'अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते'। अस्मात् वाक्यात् 'अल्पता' इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं चित्वा लिखत।

Free with a Super Tutor account

5(ङ)'क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते'। अस्मिन् वाक्ये 'सन्ति' इति क्रियापदस्य किं समानार्थकं पदं प्रयुक्तम्?

Free with a Super Tutor account

6(शब्दजालम्)अधः शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अस्मिन् उपरितः अधः, वामतः दक्षिणं चेति आधारं कृत्वा सार्थक-शब्दान् रेखाङ्कयत।

उत्तरम्: (शब्दजाले निम्नलिखिताः सार्थकशब्दाः रेखाङ्कनीयाः —)

पाठस्य सन्दर्भे शब्दजाले ये सार्थकशब्दाः सम्भवन्ति ते निम्नलिखिताः —

उपरितः अधः (Top to Bottom):

असमः
मणिपुरम्
सिक्किमः
त्रिपुरा
मेघालयः

वामतः दक्षिणम् (Left to Right):

नागालैण्डम्
मिजोरमः
अरुणाचलः
भारतम्
जनजातिः

(शब्दजालस्य चित्रम् उपलब्धं नास्ति, अतः पाठसम्बद्धाः सम्भाव्याः शब्दाः प्रदर्शिताः।)

Free with a Super Tutor account

6(पट्टिका)पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत — सिक्किमः, पूर्वोत्तरराज्यानि, अष्टाविंशतिः, स्वदेशस्य राज्यानाम्, अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डं, त्रिपुरा, जनजातिः, प्राचुर्यम्

रिक्तस्थानपूर्तिः —

(क) छात्राः अद्य स्वदेशस्य राज्यानाम् विषये ज्ञातुमिच्छन्ति।

(ख) अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि तथा अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति।

(ग) सम्भगिन्यः एकः भ्राता च इति पूर्वोत्तरराज्यानि कथ्यन्ते।

(घ) सम्भगिन्यः इत्युक्तानि राज्यानि — असमः, अरुणाचलप्रदेशः, मणिपुरं, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डं, त्रिपुरा (तथा भ्राता सिक्किमः)।

(ङ) प्रदेशेऽस्मिन् जनजातिः बाहुल्यम् अस्ति।

(छ) पूर्वोत्तरराज्येषु वंशवृक्षाणां प्राचुर्यम् विद्यते।

Free with a Super Tutor account

7(क)भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत — गच्छति, पठति, धावति, अहसत्, क्रीडति

भिन्नप्रकृतिकं पदम्: अहसत्

कारणम्: गच्छति, पठति, धावति, क्रीडति — एतानि सर्वाणि वर्तमानकालस्य (लट्लकारस्य) क्रियापदानि सन्ति। परन्तु 'अहसत्' भूतकालस्य (लङ्लकारस्य) क्रियापदम् अस्ति।

Free with a Super Tutor account

7(ख)भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत — छात्रः, सेवकः, शिक्षकः, लेखिका, क्रीडकः

Free with a Super Tutor account

7(ग)भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत — पत्रम्, मित्रम्, पुष्पम्, आम्रः, फलम्

Free with a Super Tutor account

7(घ)भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत — व्याघ्रः, भल्लूकः, गजः, कपोतः, शाखा, वृषभः, सिंहः

भिन्नप्रकृतिकं पदम्: शाखा

कारणम्: व्याघ्रः, भल्लूकः, गजः, कपोतः, वृषभः, सिंहः — एतानि सर्वाणि प्राणिवाचकपदानि (जन्तुनामानि) सन्ति। परन्तु 'शाखा' वृक्षस्य अवयवः (निर्जीवपदार्थः) अस्ति।

Free with a Super Tutor account

7(ङ)भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत — पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, यानम्, वसुधा

भिन्नप्रकृतिकं पदम्: यानम्

कारणम्: पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, वसुधा — एतानि सर्वाणि 'पृथ्वी' इत्यस्य पर्यायवाचिपदानि सन्ति। परन्तु 'यानम्' वाहनवाचकपदम् अस्ति, न पृथ्वीवाचकम्।

Free with a Super Tutor account

9(विशेषण-विशेष्यमेलनम्)विशेषण-विशेष्याणाम् उचितं मेलनं कुरुत।

विशेषण-विशेष्यमेलनम् —

विशेषणपदानि	विशेष्यपदानि
अयम्	प्रदेशः
संस्कृतिविशिष्टायाम्	भारतभूमौ
महत्त्वाधायिनी	संस्कृतिः
प्राचीने	इतिहासे
एकः	समवायः

स्पष्टीकरणम्:

अयम् प्रदेशः — 'अयम्' पुल्लिङ्गनिर्देशकम्, 'प्रदेशः' पुल्लिङ्गम्।
संस्कृतिविशिष्टायाम् भारतभूमौ — सप्तमीविभक्तिः, स्त्रीलिङ्गम्।
महत्त्वाधायिनी संस्कृतिः — स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमाविभक्तिः।
प्राचीने इतिहासे — सप्तमीविभक्तिः, पुल्लिङ्गम्।
एकः समवायः — पुल्लिङ्गम्, प्रथमाविभक्तिः।

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम् 1'पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्' इति पाठस्य सन्दर्भे भित्तिपत्रे उत्तरपूर्वराज्यानां पृथक् पृथक् मानचित्रं प्रदर्शयत। संस्कृतभाषया कस्यापि राज्यस्य पञ्चवाक्यैः विवरणं लिखत।

उदाहरणम् — असमराज्यस्य विवरणम्:

१. असमराज्यस्य राजधानी दिसपुरम् अस्ति।

२. अस्मिन् राज्ये ब्रह्मपुत्रनदी वहति।

३. काजीरङ्गा-राष्ट्रियम् अभयारण्यम् अत्र विश्वप्रसिद्धम् अस्ति।

४. अत्र एकश्रृङ्ग-गण्डकाः (एकशृङ्गी गैंडे) दृश्यन्ते।

५. असमे माजुली इति विश्वस्य बृहत्तमः नदीद्वीपः अस्ति।

(भित्तिपत्रे मानचित्रं स्वयं निर्मातव्यम्।)

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम् 2पूर्वोत्तरराज्यानां पर्यटनस्थलानां नामानि लिखित्वा तेषां संक्षिप्तं वर्णनं कुरुत।

पूर्वोत्तरराज्यानां पर्यटनस्थलानां विवरणम् —

राज्यम्	पर्यटनस्थलम्	संक्षिप्तवर्णनम्
असमः	काजीरङ्गा राष्ट्रियम् अभयारण्यम्	अत्र एकश्रृङ्ग-गण्डकाः दृश्यन्ते। एतत् यूनेस्को-विश्वप्रत्नकीर्तिस्थलम् अस्ति।
मणिपुरम्	लोकटक-सरोवरम्	अत्र विश्वस्य एकमात्रं प्लवमानम् उद्यानम् अस्ति।
मेघालयः	चेरापुञ्जी	अत्र विश्वे सर्वाधिकवर्षा भवति।
सिक्किमः	कञ्चनजङ्घा-पर्वतः	एषः भारतस्य उच्चतमः पर्वतः अस्ति।
नागालैण्डम्	होर्न्बिल्-महोत्सवः	एषः प्रसिद्धः सांस्कृतिकमहोत्सवः अस्ति।

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम् 3विद्यालये 'उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसः' आयोजनीयः। छात्राः विविधराज्यानां परिधानं नृत्यं भोजनं वेशभूषां च प्रस्तुवन्तु। सम्पूर्णः कार्यक्रमः संस्कृत-संवाद-माध्यमेन एव करणीयः।

उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसस्य कार्यक्रमयोजना (संस्कृते) —

संचालकः: आदरणीयाः शिक्षकाः, प्रिय-सहपाठिनः! अद्य वयं 'उत्तरपूर्वसंस्कृतिदिवसम्' आचरामः।

कार्यक्रमाः:

१. परिधानप्रदर्शनम् — छात्राः असमस्य मेखला-चादर, मणिपुरस्य फानेक्, नागालैण्डस्य शाल् इत्यादीनि परिधानानि धारयन्तु।

२. नृत्यप्रदर्शनम् — असमस्य बिहू-नृत्यम्, मणिपुरस्य रासलीला-नृत्यम्, मेघालयस्य नोंगक्रेम-नृत्यम् च प्रस्तूयताम्।

३. भोजनप्रदर्शनम् — विविधराज्यानां पारम्परिकभोजनानि प्रदर्श्यन्ताम्।

४. संस्कृतसंवादः — सर्वे छात्राः संस्कृतभाषया स्वराज्यस्य परिचयं ददतु।

उदाहरणसंवादः:

छात्रः: 'अहम् असमराज्यस्य प्रतिनिधिः अस्मि। अस्माकं राज्ये ब्रह्मपुत्रनदी वहति।'
छात्रा: 'अहम् मणिपुरराज्यस्य प्रतिनिधिनी अस्मि। अस्माकं राज्ये लोकटक-सरोवरम् अस्ति।'

Free with a Super Tutor account

15 more solved questions in पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?

Key topics in पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् include पूर्वोत्तरराज्यानां सामान्यपरिचयः, नामकरणस्य प्रतीकात्मकता, इतिहासः, जनजीवनं, भाषा च, वंशोद्योगः, हस्तशिल्पम्, भ्रमणयोग्यता च. Study these first, then practise questions on each for Class 8 exams.

Are these NCERT Solutions for पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् free?

The first 16 of the 31 solutions on this page are open to read. The other 15 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.

How should I revise पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् for Class 8 exams?

Learn the core ideas first, then work through the 59 practice questions on पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्

All CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्) NCERT Solutions

For serious students

Get the full पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्). Free to start, no card needed.

Try Super Tutor Free

Try this chapter free

पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् — NCERT Solutions

Studying पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्? Get the full interactive chapter.

अभ्यासात् जायते सिद्धिः

Frequently Asked Questions

Sources & Official References

More resources for पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्

Practice Quiz

Important Questions

Revision Notes

Chapter Summary

Concept Maps

Study Plan

Flashcards

Syllabus

Get the full पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् chapter — start free.