सुभाषितरसं पीत्वा जीवनं सफलं कुरु — NCERT Solutions

उत्तरम् — स्तम्भमेलनम्:

उत्तरम्:

(क) गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः।

(ख) भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः।

(ग) पुरुषः परीक्ष्यते कुलेन, शीलेन, गुणेन, कर्मणा।

(घ) गुणाः पुरुषं दीपयन्ति – प्रज्ञा, कौल्यं, दमः, कृतज्ञता।

(ङ) दानं यथाशक्ति श्रुतम् च।

(च) एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति।

उत्तरम्: (ii) भारतभूमेः गौरवम्

युक्तिः: 'गायन्ति देवाः किल गीतकानि' इति श्लोके देवाः अपि भारतभूमौ जन्म प्राप्तुम् इच्छन्ति इति वर्णितम् अस्ति। अतः अस्य श्लोकस्य मुख्यविषयः भारतभूमेः गौरवम् एव अस्ति।

उत्तरम्: (ii) निर्गुणः

युक्तिः: श्लोके स्पष्टम् उक्तम् — 'गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः।' अतः निर्गुणः गुणं न जानाति।

उत्तरम्: (ii) सुजन एव गुणं जानाति

युक्तिः: पिकः (कोकिलः) वसन्तस्य गुणं जानाति, वायसः (काकः) न जानाति। इयं उक्तिः प्रतीकात्मकरूपेण बोधयति यत् सुजनः (गुणी) एव गुणानां मर्मं जानाति, दुर्जनः न।

उत्तरम्: (iii) फलयुक्ताः वृक्षाः नम्राः भवन्ति

युक्तिः: 'फलोद्रमैः' अर्थात् फलभारेण। यदा वृक्षाः फलैः परिपूर्णाः भवन्ति तदा ते नम्राः (झुके हुए) भवन्ति। इदम् सत्पुरुषाणां विनम्रतायाः प्रतीकम् अस्ति।

उत्तरम्: (iii) धर्मोपदेशाय ज्ञानवृद्धाः जनाः आवश्यकाः

युक्तिः: श्लोके उक्तम् — यत्र ज्ञानवृद्धाः सन्ति, सा एव सभा। वृद्धाः धर्मं, नीतिं, सत्यं च जानन्ति। अतः सभायाः सार्थकतायै ज्ञानवृद्धाः अनिवार्याः।

उत्तरम्: (iv) सः उष्णाङ्गारवद् हानिकरः भवति

युक्तिः: दुर्जनः उष्णाङ्गारसदृशः भवति — स्पर्शे दहति, दूरे स्थिते धूमेन मलिनं करोति। अतः दुर्जनेन सह सख्यं सर्वथा हानिकरम् एव।

निर्देशः: छात्राः अन्तर्जालात् (internet) तथा संस्कृतपुस्तकेभ्यः (यथा — नीतिशतकम्, हितोपदेशः, चाणक्यनीतिः, पञ्चतन्त्रम्) विंशतिसुभाषितानि सङ्गृह्य स्वपुस्तिकायां लिखन्तु। प्रत्येकस्य सुभाषितस्य अर्थः अपि लेखनीयः।

उदाहरणानि:
१. विद्या ददाति विनयम्।
२. परोपकाराय सतां विभूतयः।
३. सत्यमेव जयते।
४. अहिंसा परमो धर्मः।
५. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।

नीतिवाक्यम्: 'विद्या ददाति विनयम्'

पञ्चवाक्यानि:
१. विद्या मानवस्य सर्वश्रेष्ठं धनम् अस्ति।
२. विद्यया मनुष्यः विनम्रः भवति।
३. विनयेन पात्रता प्राप्यते।
४. पात्रतया धनं, धनेन धर्मः, धर्मेण सुखं च लभ्यते।
५. अतः विद्यार्जनं सर्वेषां कर्तव्यम् अस्ति।

निर्देशः: छात्राः पाठे आगतानि सर्वाणि सुभाषितानि (यथा — 'गायन्ति देवाः किल गीतकानि', 'गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणः', 'भवन्ति नम्राः तरवः फलोद्रमैः' इत्यादीनि) सस्वरं कण्ठस्थीकुर्वन्तु तथा कक्षायां सुन्दरस्वरेण श्रावयन्तु। एतेन स्मरणशक्तिः, उच्चारणशुद्धिः, आत्मविश्वासश्च वर्धते।