Chapter 11 of 16
NCERT Solutions
सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः)
CBSE · Class 8 · Sanskrit-Book (दीपकम्)
NCERT Solutions for सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्).
107 questions32 flashcards5 concepts
Interactive on Super Tutor
Studying सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः)? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 8 students started this chapter today
14 Questions Solved · 8 Sections
7 worked solutions below. Unlock all 14 free in Super Tutor
अभ्यासात् जायते सिद्धि:
1निम्नलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयानि स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
(क) वीरवर: पत्नी पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत्।
(ख) तत्स्ते सर्वे सर्वमङ्गलाया आयतनं गता:।
(ग) वीरवर: वर्तनस्य निस्तारं पुत्रोत्सर्गेण अकरोत्।
(घ) राजा स्वप्रासादं प्राविशत्।
(ङ) महीपति: वीरवराय समग्रकर्णाटप्रदेशम् अयच्छत्।Show solution
(क) प्रश्न: — वीरवर: कां कं च प्राबोधयत्?
(वाक्ये 'पत्नी पुत्रं दुहितरञ्च' इति स्थूलपदानि। अत: 'कां कं च' इति प्रश्न: भवति।)
(ख) प्रश्न: — तत्स्ते सर्वे कुत्र गता:?
(वाक्ये 'सर्वमङ्गलाया आयतनं' इति स्थूलपदम्। अत: 'कुत्र' इति प्रश्न: भवति।)
(ग) प्रश्न: — वीरवर: वर्तनस्य निस्तारं केन अकरोत्?
(वाक्ये 'पुत्रोत्सर्गेण' इति स्थूलपदम्। अत: 'केन' इति प्रश्न: भवति।)
(घ) प्रश्न: — क: स्वप्रासादं प्राविशत्?
(वाक्ये 'राजा' इति स्थूलपदम्। अत: 'क:' इति प्रश्न: भवति।)
(ङ) प्रश्न: — महीपति: वीरवराय किम् अयच्छत्?
(वाक्ये 'समग्रकर्णाटप्रदेशम्' इति स्थूलपदम्। अत: 'किम्' इति प्रश्न: भवति।)
(वाक्ये 'पत्नी पुत्रं दुहितरञ्च' इति स्थूलपदानि। अत: 'कां कं च' इति प्रश्न: भवति।)
(ख) प्रश्न: — तत्स्ते सर्वे कुत्र गता:?
(वाक्ये 'सर्वमङ्गलाया आयतनं' इति स्थूलपदम्। अत: 'कुत्र' इति प्रश्न: भवति।)
(ग) प्रश्न: — वीरवर: वर्तनस्य निस्तारं केन अकरोत्?
(वाक्ये 'पुत्रोत्सर्गेण' इति स्थूलपदम्। अत: 'केन' इति प्रश्न: भवति।)
(घ) प्रश्न: — क: स्वप्रासादं प्राविशत्?
(वाक्ये 'राजा' इति स्थूलपदम्। अत: 'क:' इति प्रश्न: भवति।)
(ङ) प्रश्न: — महीपति: वीरवराय किम् अयच्छत्?
(वाक्ये 'समग्रकर्णाटप्रदेशम्' इति स्थूलपदम्। अत: 'किम्' इति प्रश्न: भवति।)
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
प्रश्न 2 — अधोलिखितान् प्रश्नान् उत्तरत
2(क)वीरवर: किम् अवर्णयत्?Show solution
वीरवर: स्वामिभक्तेः महत्त्वम् अवर्णयत्। सः अकथयत् यत् स्वामिनः वर्तनं गृहीत्वा तस्य रक्षार्थं प्राणत्यागोऽपि कर्तव्य: एव।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
2(ख)प्राज्ञ: धनानि जीवितञ्च केभ्य: उत्सृजेत्?Show solution
प्राज्ञ: धनानि जीवितञ्च परोपकारार्थम् (परार्थे) उत्सृजेत्। यथा श्लोके उक्तम् —
अर्थात् बुद्धिमान् पुरुष: सत्कार्यार्थं धनं जीवनञ्च त्यक्तुं सदा सिद्ध: भवेत्।
अर्थात् बुद्धिमान् पुरुष: सत्कार्यार्थं धनं जीवनञ्च त्यक्तुं सदा सिद्ध: भवेत्।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
2(ग)केन सदृश: लोके न भूतो न भविष्यति?Show solution
वीरवरेण सदृश: लोके न भूत: न भविष्यति। यथा श्लोके उक्तम् —
वीरवर: इतः पूर्वं न जात: न च भविष्यति — एतादृश: स्वामिभक्त: वीर: सः आसीत्।
वीरवर: इतः पूर्वं न जात: न च भविष्यति — एतादृश: स्वामिभक्त: वीर: सः आसीत्।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
2(घ)का अदृश्या अभवत्?Show solution
सा रोदनशीला नारी (या रात्रौ वनमध्ये क्रन्दन्ती आसीत्) अदृश्या अभवत्। वस्तुत: सा भगवती सर्वमङ्गला (देवी) एव आसीत्, या वीरवरस्य परीक्षार्थम् आगता आसीत्।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
2(ङ)सपरिवार: वीरवर: कुत्र गतवान्?Show solution
सपरिवार: वीरवर: सर्वमङ्गलाया: आयतनं (मन्दिरं) गतवान्। तत्र सर्वे देव्या: दर्शनं प्राप्य कृतार्था: अभवन्।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
प्रश्न 3 — रक्तवर्णीयपदानि केभ्य: प्रयुक्तानि
3अधोलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयपदानि केभ्य: प्रयुक्तानि इति उदाहरणानुगुणं लिखत —
उदाहरणम् — धन्य: अहम् स्वामिजीवितरक्षार्थं विनियुक्त: । → शक्तिधराय
(क) भगवति ! न मे प्रयोजनं राज्येन जीवितेन वा ।
(ख) वत्स ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भूत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि ।
(ग) धन्याहं यस्या ईदृश: जनको भ्राता च ।
(घ) तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् !
(ङ) अयम् अपि सपरिवारो जीवतु ।Show solution
(क) 'भगवति' — देव्यै (सर्वमङ्गलायै) प्रयुक्तम्। राजा शूद्रक: देवीम् उद्दिश्य एतत् वदति।
(ख) 'वत्स' — शक्तिधराय प्रयुक्तम्। देवी शक्तिधरं सम्बोधयन्ती एतत् वदति।
(ग) 'अहम्' — शक्तिधरस्य दुहित्रे (भगिन्यै) प्रयुक्तम्। सा स्वयम् एतत् कथयति।
(घ) 'मम' — राज्ञे शूद्रकाय प्रयुक्तम्। राजा स्वयम् एतत् वदति।
(ङ) 'अयम्' — वीरवराय (सपरिवाराय) प्रयुक्तम्। देवी वीरवरं सपरिवारं जीवितुम् आशास्ते।
(ख) 'वत्स' — शक्तिधराय प्रयुक्तम्। देवी शक्तिधरं सम्बोधयन्ती एतत् वदति।
(ग) 'अहम्' — शक्तिधरस्य दुहित्रे (भगिन्यै) प्रयुक्तम्। सा स्वयम् एतत् कथयति।
(घ) 'मम' — राज्ञे शूद्रकाय प्रयुक्तम्। राजा स्वयम् एतत् वदति।
(ङ) 'अयम्' — वीरवराय (सपरिवाराय) प्रयुक्तम्। देवी वीरवरं सपरिवारं जीवितुम् आशास्ते।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
प्रश्न 4 — अन्वयरूपेण लिखत
4उदाहरणानुसारं निम्नलिखितानि वाक्यानि अन्वयरूपेण लिखत —
यथा — कृतो मया गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो स्वपुत्रोत्सर्गेण।
→ गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तार: मया स्वपुत्रोत्सर्गेण कृत:।
(क) नेदानीं राज्यभङ्गस्ते भविष्यति।
(ख) तेन पातितं स्वशिर: स्वकरस्थखङ्गेन।
(ग) तदा ममायु:शेषेणापि जीवतु राजपुत्रो वीरवर: सह पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च।
(घ) तत्क्षणादेव देवी गताऽदर्शनम्।
(ङ) महीपतिस्तस्मै प्रायच्छत् समग्रकर्णाटप्रदेशं राजपुत्राय वीरवराय।
(च) जायन्ते च प्रियन्ते च मादृशा: क्षुद्रजन्तव:।
यथा — कृतो मया गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो स्वपुत्रोत्सर्गेण।
→ गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तार: मया स्वपुत्रोत्सर्गेण कृत:।
(क) नेदानीं राज्यभङ्गस्ते भविष्यति।
(ख) तेन पातितं स्वशिर: स्वकरस्थखङ्गेन।
(ग) तदा ममायु:शेषेणापि जीवतु राजपुत्रो वीरवर: सह पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च।
(घ) तत्क्षणादेव देवी गताऽदर्शनम्।
(ङ) महीपतिस्तस्मै प्रायच्छत् समग्रकर्णाटप्रदेशं राजपुत्राय वीरवराय।
(च) जायन्ते च प्रियन्ते च मादृशा: क्षुद्रजन्तव:।
प्रश्न 4 (पदच्छेद) — उदाहरणानुगुणम् पदच्छेदं कुरुत
4(पदच्छेद)उदाहरणानुगुणम् अधोलिखितानां पदानां पदच्छेदं कुरुत —
यथा — यद्येवमस्मत्कुलोचितम् = यदि-एवम्-अस्मत्-कुलोचितम्
सत्त्वोत्कर्षेण = सत्त्व-उत्कर्षेण
(क) गृहीतस्वामिवर्तनस्य
(ख) निस्तारोपाय:
(ग) गृह्यतामेष
(घ) स्वपुत्रोत्सर्गेण
(ङ) स्वकरस्थखड्गेन
(च) तदेतत्परित्यक्तेन
(छ) स्वशिरश्छेदनार्थमुत्क्षिप्त:
(ज) महर्षणाद्दृश्यताम्
(झ) तत्क्षणादेव
(ञ) लब्धजीवित:
यथा — यद्येवमस्मत्कुलोचितम् = यदि-एवम्-अस्मत्-कुलोचितम्
सत्त्वोत्कर्षेण = सत्त्व-उत्कर्षेण
(क) गृहीतस्वामिवर्तनस्य
(ख) निस्तारोपाय:
(ग) गृह्यतामेष
(घ) स्वपुत्रोत्सर्गेण
(ङ) स्वकरस्थखड्गेन
(च) तदेतत्परित्यक्तेन
(छ) स्वशिरश्छेदनार्थमुत्क्षिप्त:
(ज) महर्षणाद्दृश्यताम्
(झ) तत्क्षणादेव
(ञ) लब्धजीवित:
प्रश्न 5(क) — सन्धियुक्तपदै: रिक्तस्थानानि पूर्यत
5(क)उदाहरणानुगुणं पाठगतानि पदानि अधिकृत्य सन्धियुक्तपदै: रिक्तस्थानानि पूर्यत —
यथा — स्व + आवासम् = स्वावासम्
(i) तत् + श्रुत्वा =
(ii) दुहितरम् + च =
(iii) धन्य: + अहम् =
(iv) जीवितम् + च + एव =
(v) विलम्ब: + तात =
(vi) क: + अधुना =
(vii) न + आचरितव्यम् =
(viii) धन्या + अहम् =
(ix) निस्तार: + उपाय: =
(x) वीरवर: + अवदत् =
(xi) तत: + असौ =
(xii) तत: + ते =
यथा — स्व + आवासम् = स्वावासम्
(i) तत् + श्रुत्वा =
(ii) दुहितरम् + च =
(iii) धन्य: + अहम् =
(iv) जीवितम् + च + एव =
(v) विलम्ब: + तात =
(vi) क: + अधुना =
(vii) न + आचरितव्यम् =
(viii) धन्या + अहम् =
(ix) निस्तार: + उपाय: =
(x) वीरवर: + अवदत् =
(xi) तत: + असौ =
(xii) तत: + ते =
प्रश्न 6 — कथाया: घटनानुसारं क्रमेण लिखत
6अधोलिखितानि कथनानि कथाया: घटनानुसारं क्रमेण लिखत —
(क) सर्वं दृष्ट्वा राजा शूद्रक: अपि सर्वस्वसमर्पणार्थं सिद्ध: अभवत्।
(ख) पितु: वार्ता श्रुत्वा शक्तिधर: प्रसन्नतया स्वस्य समर्पणार्थं सिद्ध: अभवत्।
(ग) प्रात: राजा वीरवरम् अपृच्छत् 'ह्व: रात्रौ किम् अभवत्'?
(घ) वीरवर: गृहं गत्वा पत्नी पुत्रं पुत्रीञ्च प्राबोधयत्, सर्वां च वार्ताम् अकथयत्।
(ङ) वीरवरेण उक्तम् — स्वामिन्! न कापि वार्ता। सा नारी अदृश्या अभवत्।
(च) भगवती प्रसन्ना अभवत्। भगवत्या: कृपया सर्वे जीवितवन्त:।
(छ) वीरवर: परिवारेण सह सर्वस्वसमर्पणम् अकरोत्।
(क) सर्वं दृष्ट्वा राजा शूद्रक: अपि सर्वस्वसमर्पणार्थं सिद्ध: अभवत्।
(ख) पितु: वार्ता श्रुत्वा शक्तिधर: प्रसन्नतया स्वस्य समर्पणार्थं सिद्ध: अभवत्।
(ग) प्रात: राजा वीरवरम् अपृच्छत् 'ह्व: रात्रौ किम् अभवत्'?
(घ) वीरवर: गृहं गत्वा पत्नी पुत्रं पुत्रीञ्च प्राबोधयत्, सर्वां च वार्ताम् अकथयत्।
(ङ) वीरवरेण उक्तम् — स्वामिन्! न कापि वार्ता। सा नारी अदृश्या अभवत्।
(च) भगवती प्रसन्ना अभवत्। भगवत्या: कृपया सर्वे जीवितवन्त:।
(छ) वीरवर: परिवारेण सह सर्वस्वसमर्पणम् अकरोत्।
योग्यताविस्तर: — श्लोकानां पदच्छेद-अन्वय-भावार्थ:
योग्यताविस्तर 1(श्लोक 1)श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखत —
धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।
सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥ १ ॥
धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।
सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥ १ ॥
योग्यताविस्तर 1(श्लोक 2)श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखत —
जायन्ते च प्रियन्ते च मादृशा: क्षुद्रजन्तव:।
अनेन सदृश: लोके न भूतो न भविष्यति ॥ २ ॥
जायन्ते च प्रियन्ते च मादृशा: क्षुद्रजन्तव:।
अनेन सदृश: लोके न भूतो न भविष्यति ॥ २ ॥
योग्यताविस्तर 2(क)सुभाषितानि पठत स्मरत च —
(i) यथा चतुर्भि: कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदन-ताप-ताडनै:। तथा चतुर्भि: पुरुष: परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥
(ii) कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥
(iii) यो हि स्वधर्मनिरत: स तेजस्वी भवेदिह। विना स्वधर्मान्न सुखं स्वधर्मो हि परं तप: ॥
(i) यथा चतुर्भि: कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदन-ताप-ताडनै:। तथा चतुर्भि: पुरुष: परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥
(ii) कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥
(iii) यो हि स्वधर्मनिरत: स तेजस्वी भवेदिह। विना स्वधर्मान्न सुखं स्वधर्मो हि परं तप: ॥
7 more solved questions in सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः)
Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 8 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
Understand the core concepts first, then work through the 107 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) (CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः)
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Concept Maps
See how topics connect visually
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Syllabus
What topics to cover
For serious students
Get the full सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्).