Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 11 of 16
NCERT Solutions

सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) — NCERT Solutions

CBSE · Class 8 · Sanskrit-Book (दीपकम्)

NCERT Solutions for सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः), CBSE Class 8 Sanskrit-Book: 14 textbook questions solved step by step.

107 questions32 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः)? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

14 Questions Solved · 8 Sections

The first 7 solutions are open to read. The other 7 are free with a Super Tutor account.

अभ्यासात् जायते सिद्धि:

1निम्नलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयानि स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
(क) वीरवर: पत्नी पुत्रं दुहितरञ्च प्राबोधयत्।
(ख) तत्स्ते सर्वे सर्वमङ्गलाया आयतनं गता:।
(ग) वीरवर: वर्तनस्य निस्तारं पुत्रोत्सर्गेण अकरोत्।
(घ) राजा स्वप्रासादं प्राविशत्।
(ङ) महीपति: वीरवराय समग्रकर्णाटप्रदेशम् अयच्छत्।Show solution

(क) प्रश्न: — वीरवर: कां कं च प्राबोधयत्?
(वाक्ये 'पत्नी पुत्रं दुहितरञ्च' इति स्थूलपदानि। अत: 'कां कं च' इति प्रश्न: भवति।)

(ख) प्रश्न: — तत्स्ते सर्वे कुत्र गता:?
(वाक्ये 'सर्वमङ्गलाया आयतनं' इति स्थूलपदम्। अत: 'कुत्र' इति प्रश्न: भवति।)

(ग) प्रश्न: — वीरवर: वर्तनस्य निस्तारं केन अकरोत्?
(वाक्ये 'पुत्रोत्सर्गेण' इति स्थूलपदम्। अत: 'केन' इति प्रश्न: भवति।)

(घ) प्रश्न: — क: स्वप्रासादं प्राविशत्?
(वाक्ये 'राजा' इति स्थूलपदम्। अत: 'क:' इति प्रश्न: भवति।)

(ङ) प्रश्न: — महीपति: वीरवराय किम् अयच्छत्?
(वाक्ये 'समग्रकर्णाटप्रदेशम्' इति स्थूलपदम्। अत: 'किम्' इति प्रश्न: भवति।)

प्रश्न 2 — अधोलिखितान् प्रश्नान् उत्तरत

2(क)वीरवर: किम् अवर्णयत्?Show solution

वीरवर: स्वामिभक्तेः महत्त्वम् अवर्णयत्। सः अकथयत् यत् स्वामिनः वर्तनं गृहीत्वा तस्य रक्षार्थं प्राणत्यागोऽपि कर्तव्य: एव।

2(ख)प्राज्ञ: धनानि जीवितञ्च केभ्य: उत्सृजेत्?Show solution

प्राज्ञ: धनानि जीवितञ्च परोपकारार्थम् (परार्थे) उत्सृजेत्। यथा श्लोके उक्तम् —
धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।\text{धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।}
अर्थात् बुद्धिमान् पुरुष: सत्कार्यार्थं धनं जीवनञ्च त्यक्तुं सदा सिद्ध: भवेत्।

2(ग)केन सदृश: लोके न भूतो न भविष्यति?Show solution

वीरवरेण सदृश: लोके न भूत: न भविष्यति। यथा श्लोके उक्तम् —
अनेन सदृश: लोके न भूतो न भविष्यति।\text{अनेन सदृश: लोके न भूतो न भविष्यति।}
वीरवर: इतः पूर्वं न जात: न च भविष्यति — एतादृश: स्वामिभक्त: वीर: सः आसीत्।

2(घ)का अदृश्या अभवत्?Show solution

सा रोदनशीला नारी (या रात्रौ वनमध्ये क्रन्दन्ती आसीत्) अदृश्या अभवत्। वस्तुत: सा भगवती सर्वमङ्गला (देवी) एव आसीत्, या वीरवरस्य परीक्षार्थम् आगता आसीत्।

2(ङ)सपरिवार: वीरवर: कुत्र गतवान्?Show solution

सपरिवार: वीरवर: सर्वमङ्गलाया: आयतनं (मन्दिरं) गतवान्। तत्र सर्वे देव्या: दर्शनं प्राप्य कृतार्था: अभवन्।

प्रश्न 3 — रक्तवर्णीयपदानि केभ्य: प्रयुक्तानि

3अधोलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयपदानि केभ्य: प्रयुक्तानि इति उदाहरणानुगुणं लिखत —
उदाहरणम् — धन्य: अहम् स्वामिजीवितरक्षार्थं विनियुक्त: । → शक्तिधराय
(क) भगवति ! न मे प्रयोजनं राज्येन जीवितेन वा ।
(ख) वत्स ! अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भूत्यवात्सल्येन च परं प्रीतास्मि ।
(ग) धन्याहं यस्या ईदृश: जनको भ्राता च ।
(घ) तदेतत्परित्यक्तेन मम राज्येनापि किं प्रयोजनम् !
(ङ) अयम् अपि सपरिवारो जीवतु ।Show solution

(क) 'भगवति' — देव्यै (सर्वमङ्गलायै) प्रयुक्तम्। राजा शूद्रक: देवीम् उद्दिश्य एतत् वदति।

(ख) 'वत्स' — शक्तिधराय प्रयुक्तम्। देवी शक्तिधरं सम्बोधयन्ती एतत् वदति।

(ग) 'अहम्' — शक्तिधरस्य दुहित्रे (भगिन्यै) प्रयुक्तम्। सा स्वयम् एतत् कथयति।

(घ) 'मम' — राज्ञे शूद्रकाय प्रयुक्तम्। राजा स्वयम् एतत् वदति।

(ङ) 'अयम्' — वीरवराय (सपरिवाराय) प्रयुक्तम्। देवी वीरवरं सपरिवारं जीवितुम् आशास्ते।

प्रश्न 4 — अन्वयरूपेण लिखत

4उदाहरणानुसारं निम्नलिखितानि वाक्यानि अन्वयरूपेण लिखत —
यथा — कृतो मया गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तारो स्वपुत्रोत्सर्गेण।
→ गृहीतस्वामिवर्तनस्य निस्तार: मया स्वपुत्रोत्सर्गेण कृत:।
(क) नेदानीं राज्यभङ्गस्ते भविष्यति।
(ख) तेन पातितं स्वशिर: स्वकरस्थखङ्गेन।
(ग) तदा ममायु:शेषेणापि जीवतु राजपुत्रो वीरवर: सह पुत्रेण पत्न्या दुहित्रा च।
(घ) तत्क्षणादेव देवी गताऽदर्शनम्।
(ङ) महीपतिस्तस्मै प्रायच्छत् समग्रकर्णाटप्रदेशं राजपुत्राय वीरवराय।
(च) जायन्ते च प्रियन्ते च मादृशा: क्षुद्रजन्तव:।

Free with a Super Tutor account

प्रश्न 4 (पदच्छेद) — उदाहरणानुगुणम् पदच्छेदं कुरुत

4(पदच्छेद)उदाहरणानुगुणम् अधोलिखितानां पदानां पदच्छेदं कुरुत —
यथा — यद्येवमस्मत्कुलोचितम् = यदि-एवम्-अस्मत्-कुलोचितम्
सत्त्वोत्कर्षेण = सत्त्व-उत्कर्षेण
(क) गृहीतस्वामिवर्तनस्य
(ख) निस्तारोपाय:
(ग) गृह्यतामेष
(घ) स्वपुत्रोत्सर्गेण
(ङ) स्वकरस्थखड्गेन
(च) तदेतत्परित्यक्तेन
(छ) स्वशिरश्छेदनार्थमुत्क्षिप्त:
(ज) महर्षणाद्दृश्यताम्
(झ) तत्क्षणादेव
(ञ) लब्धजीवित:

Free with a Super Tutor account

प्रश्न 5(क) — सन्धियुक्तपदै: रिक्तस्थानानि पूर्यत

5(क)उदाहरणानुगुणं पाठगतानि पदानि अधिकृत्य सन्धियुक्तपदै: रिक्तस्थानानि पूर्यत —
यथा — स्व + आवासम् = स्वावासम्
(i) तत् + श्रुत्वा =
(ii) दुहितरम् + च =
(iii) धन्य: + अहम् =
(iv) जीवितम् + च + एव =
(v) विलम्ब: + तात =
(vi) क: + अधुना =
(vii) न + आचरितव्यम् =
(viii) धन्या + अहम् =
(ix) निस्तार: + उपाय: =
(x) वीरवर: + अवदत् =
(xi) तत: + असौ =
(xii) तत: + ते =

Free with a Super Tutor account

प्रश्न 6 — कथाया: घटनानुसारं क्रमेण लिखत

6अधोलिखितानि कथनानि कथाया: घटनानुसारं क्रमेण लिखत —
(क) सर्वं दृष्ट्वा राजा शूद्रक: अपि सर्वस्वसमर्पणार्थं सिद्ध: अभवत्।
(ख) पितु: वार्ता श्रुत्वा शक्तिधर: प्रसन्नतया स्वस्य समर्पणार्थं सिद्ध: अभवत्।
(ग) प्रात: राजा वीरवरम् अपृच्छत् 'ह्व: रात्रौ किम् अभवत्'?
(घ) वीरवर: गृहं गत्वा पत्नी पुत्रं पुत्रीञ्च प्राबोधयत्, सर्वां च वार्ताम् अकथयत्।
(ङ) वीरवरेण उक्तम् — स्वामिन्! न कापि वार्ता। सा नारी अदृश्या अभवत्।
(च) भगवती प्रसन्ना अभवत्। भगवत्या: कृपया सर्वे जीवितवन्त:।
(छ) वीरवर: परिवारेण सह सर्वस्वसमर्पणम् अकरोत्।

Free with a Super Tutor account

योग्यताविस्तर: — श्लोकानां पदच्छेद-अन्वय-भावार्थ:

योग्यताविस्तर 1(श्लोक 1)श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखत —
धनानि जीवितञ्चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्।
सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥ १ ॥

Free with a Super Tutor account

योग्यताविस्तर 1(श्लोक 2)श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखत —
जायन्ते च प्रियन्ते च मादृशा: क्षुद्रजन्तव:।
अनेन सदृश: लोके न भूतो न भविष्यति ॥ २ ॥

Free with a Super Tutor account

योग्यताविस्तर 2(क)सुभाषितानि पठत स्मरत च —
(i) यथा चतुर्भि: कनकं परीक्ष्यते निघर्षणच्छेदन-ताप-ताडनै:। तथा चतुर्भि: पुरुष: परीक्ष्यते कुलेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥
(ii) कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥
(iii) यो हि स्वधर्मनिरत: स तेजस्वी भवेदिह। विना स्वधर्मान्न सुखं स्वधर्मो हि परं तप: ॥

Free with a Super Tutor account

7 more solved questions in सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः)

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
Key topics in सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) include कथासारः, मुख्यपात्राणि तथा तेषां वैशिष्ट्यम्, संवादानां सारः, घटनाक्रमः. Study these first, then practise questions on each for Class 8 exams.
Are these NCERT Solutions for सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) free?
The first 7 of the 14 solutions on this page are open to read. The other 7 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) for Class 8 exams?
Learn the core ideas first, then work through the 107 practice questions on सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः). Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः)

All CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्) NCERT Solutions

For serious students

Get the full सन्निमित्ते वरं त्याग: (ख-भागः) chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्). Free to start, no card needed.

Try Super Tutor Free
Try this chapter free