Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 13 of 16
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

वर्णोच्चारण-शिक्षा १

CBSE · Class 8 · Sanskrit-Book (दीपकम्)

NCERT Solutions for वर्णोच्चारण-शिक्षा १ — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्).

119 questions32 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying वर्णोच्चारण-शिक्षा १? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 8 students started this chapter today

20 Questions Solved · 1 Section

10 worked solutions below. Unlock all 20 free in Super Tutor

अभ्यासात् जायते सिद्धिः — वर्णोच्चारण-शिक्षा १

1(क)उरसि किं तन्त्रं भवति ?Show solution
दिया गया: उरस् (वक्षस्थल) के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: उरसि श्वासकोशतन्त्रं भवति।

(वक्षस्थल में श्वास-कोश का तन्त्र होता है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ख)नाभिप्रदेशे स्थिताः मांसपेश्यः किं नोदयन्ति ?Show solution
दिया गया: नाभि-प्रदेश की मांसपेशियों के कार्य के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: नाभिप्रदेशे स्थिताः मांसपेश्यः वायुं नोदयन्ति।

(नाभि-प्रदेश में स्थित मांसपेशियाँ वायु को प्रेरित/धकेलती हैं।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ग)आस्यस्य आभ्यन्तरे वाणीनाम् उत्पत्यर्थ द्वितीयं तत्त्वं किम् अस्ति ?Show solution
दिया गया: मुख के भीतर वाणी की उत्पत्ति के लिए द्वितीय तत्त्व के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: आस्यस्य आभ्यन्तरे वाणीनाम् उत्पत्यर्थं द्वितीयं तत्त्वं करणम् अस्ति।

(मुख के भीतर वाणी की उत्पत्ति के लिए दूसरा तत्त्व 'करण' है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(घ)आस्ये कति स्थानानि सन्ति ?Show solution
दिया गया: मुख में स्थानों की संख्या के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: आस्ये पञ्च स्थानानि सन्ति।

(मुख में पाँच स्थान होते हैं — कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ङ)स्थानस्य कार्यानिदर्शनार्थ किं समुचितम् उदाहरणम् अस्ति ?Show solution
दिया गया: स्थान के कार्य के उदाहरण के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: स्थानस्य कार्यानिदर्शनार्थं मुरली (वंशी) समुचितम् उदाहरणम् अस्ति।

(स्थान के कार्य को दर्शाने के लिए मुरली/बाँसुरी उचित उदाहरण है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(च)करणानि मुरल्याः कस्य भागम् इव व्यवहरन्ति ?Show solution
दिया गया: करण और मुरली के सम्बन्ध के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: करणानि मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणाम् भागम् इव व्यवहरन्ति।

(करण मुरली के अँगुली-छिद्रों के भाग की तरह कार्य करते हैं।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(क)करणं किं भवति ?Show solution
दिया गया: करण की परिभाषा के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: यत् अङ्गं स्थानं स्पृशति, तत् करणं भवति।

अर्थात् — जो अंग स्थान को स्पर्श करता है, वह 'करण' कहलाता है। उदाहरणार्थ — जिह्वा (जीभ) प्रमुख करण है जो तालु, मूर्धा, दन्त आदि स्थानों को स्पर्श करती है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ख)उरः श्वासकोशस्थितं वायुं कुत्र निःसारयति ?Show solution
दिया गया: उरस् के कार्य के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: उरः श्वासकोशस्थितं वायुं कण्ठं प्रति निःसारयति।

(वक्षस्थल श्वास-कोश में स्थित वायु को कण्ठ की ओर निकालता/भेजता है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ग)मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणि कीदृशं व्यवहरन्ति ?Show solution
दिया गया: मुरली के अँगुली-छिद्रों के व्यवहार के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणि करणानि इव व्यवहरन्ति। यथा मुरल्याः नलिकायां वायुः प्रवहति, तथैव अङ्गुलयः छिद्राणि स्पृशन्ति, तेन विविधाः स्वराः उत्पद्यन्ते।

(मुरली के अँगुली-छिद्र 'करण' की तरह व्यवहार करते हैं — जैसे अँगुलियाँ छिद्रों को स्पर्श करने से विभिन्न स्वर उत्पन्न होते हैं।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(घ)केषां वाणीनाम् उच्चारणे जिह्वा प्रायः निष्क्रिया भवति ?Show solution
दिया गया: जिह्वा की निष्क्रियता के विषय में प्रश्न है।

उत्तर: कण्ठ्यानां, ओष्ठ्यानां, नासिक्यानां च वाणीनाम् उच्चारणे जिह्वा प्रायः निष्क्रिया भवति।

(कण्ठ्य, ओष्ठ्य और नासिक्य वर्णों के उच्चारण में जीभ प्रायः निष्क्रिय रहती है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ङ)तालव्यानां, मूर्धन्यानां, दन्त्यानां च वर्णानाम् उच्चारणार्थं सामान्यं करणं किम् अस्ति ?
2(च)कण्ठ्यानां, ओष्ठ्यानां, नासिक्यानां च वर्णानाम् उच्चारणार्थं स्थानस्य करणस्य च मध्ये किं भवति ?
3(क)श्वासकोशस्थितः वायुः ऊर्ध्वं चरन् पूर्वम् आस्यं प्राप्नोति । (आम् / न)
3(ख)सर्वप्रथमं नाभि-प्रदेशे स्थिताः मांसपेश्याः कण्ठं नोदयन्ति । (आम् / न)
3(ग)आस्यस्य आभ्यन्तरे वाणीनाम् उत्पत्यर्थम् आभ्यन्तर-प्रयत्नः आवश्यकम् अस्ति । (आम् / न)
3(घ)तालव्य-वर्णानाम् उच्चारणार्थं दन्तः स्थानं स्पृशति । (आम् / न)
3(ङ)मूर्धन्यानां वर्णानाम् उच्चारणार्थं जिह्वा स्थानं स्पृशति । (आम् / न)
3(च)तत्स्थानस्य एव कश्चित् पूर्वभागः, तत्स्थानस्य परभागं स्पृशति । (आम् / न)
8मुखे उपलभ्यमानानि स्थानानि बहिष्ठात् अन्तः यथाक्रमं (अर्थात् विपरीत-क्रमेण) लिखन्तु।
9यथायोग्यं मेलनं कुरुत — सामान्य-स्थानम्, विशेष-स्थानम्, सामान्य-करणम्, विशेष-करणम् का मिलान करें।

10 more solved questions in वर्णोच्चारण-शिक्षा १

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in वर्णोच्चारण-शिक्षा १ for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
वर्णोच्चारण-शिक्षा १ covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 8 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in वर्णोच्चारण-शिक्षा १ — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
Understand the core concepts first, then work through the 119 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for वर्णोच्चारण-शिक्षा १ Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in वर्णोच्चारण-शिक्षा १ (CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for वर्णोच्चारण-शिक्षा १

All 16 chapters — CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्) NCERT Solutions

For serious students

Get the full वर्णोच्चारण-शिक्षा १ chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्).

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free