वर्णोच्चारण-शिक्षा १ — NCERT Solutions
CBSE · Class 8 · Sanskrit-Book (दीपकम्)
NCERT Solutions for वर्णोच्चारण-शिक्षा १, CBSE Class 8 Sanskrit-Book: 20 textbook questions solved step by step.
Interactive on Super Tutor
Studying वर्णोच्चारण-शिक्षा १? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.
Free trial, no card needed.
The first 10 solutions are open to read. The other 10 are free with a Super Tutor account.
अभ्यासात् जायते सिद्धिः — वर्णोच्चारण-शिक्षा १
1(क)उरसि किं तन्त्रं भवति ?Show solution
दिया गया: उरस् (वक्षस्थल) के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: उरसि श्वासकोशतन्त्रं भवति।
(वक्षस्थल में श्वास-कोश का तन्त्र होता है।)
1(ख)नाभिप्रदेशे स्थिताः मांसपेश्यः किं नोदयन्ति ?Show solution
दिया गया: नाभि-प्रदेश की मांसपेशियों के कार्य के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: नाभिप्रदेशे स्थिताः मांसपेश्यः वायुं नोदयन्ति।
(नाभि-प्रदेश में स्थित मांसपेशियाँ वायु को प्रेरित/धकेलती हैं।)
1(ग)आस्यस्य आभ्यन्तरे वाणीनाम् उत्पत्यर्थ द्वितीयं तत्त्वं किम् अस्ति ?Show solution
दिया गया: मुख के भीतर वाणी की उत्पत्ति के लिए द्वितीय तत्त्व के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: आस्यस्य आभ्यन्तरे वाणीनाम् उत्पत्यर्थं द्वितीयं तत्त्वं करणम् अस्ति।
(मुख के भीतर वाणी की उत्पत्ति के लिए दूसरा तत्त्व 'करण' है।)
1(घ)आस्ये कति स्थानानि सन्ति ?Show solution
दिया गया: मुख में स्थानों की संख्या के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: आस्ये पञ्च स्थानानि सन्ति।
(मुख में पाँच स्थान होते हैं — कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ।)
1(ङ)स्थानस्य कार्यानिदर्शनार्थ किं समुचितम् उदाहरणम् अस्ति ?Show solution
दिया गया: स्थान के कार्य के उदाहरण के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: स्थानस्य कार्यानिदर्शनार्थं मुरली (वंशी) समुचितम् उदाहरणम् अस्ति।
(स्थान के कार्य को दर्शाने के लिए मुरली/बाँसुरी उचित उदाहरण है।)
1(च)करणानि मुरल्याः कस्य भागम् इव व्यवहरन्ति ?Show solution
दिया गया: करण और मुरली के सम्बन्ध के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: करणानि मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणाम् भागम् इव व्यवहरन्ति।
(करण मुरली के अँगुली-छिद्रों के भाग की तरह कार्य करते हैं।)
2(क)करणं किं भवति ?Show solution
दिया गया: करण की परिभाषा के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: यत् अङ्गं स्थानं स्पृशति, तत् करणं भवति।
अर्थात् — जो अंग स्थान को स्पर्श करता है, वह 'करण' कहलाता है। उदाहरणार्थ — जिह्वा (जीभ) प्रमुख करण है जो तालु, मूर्धा, दन्त आदि स्थानों को स्पर्श करती है।
2(ख)उरः श्वासकोशस्थितं वायुं कुत्र निःसारयति ?Show solution
दिया गया: उरस् के कार्य के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: उरः श्वासकोशस्थितं वायुं कण्ठं प्रति निःसारयति।
(वक्षस्थल श्वास-कोश में स्थित वायु को कण्ठ की ओर निकालता/भेजता है।)
2(ग)मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणि कीदृशं व्यवहरन्ति ?Show solution
दिया गया: मुरली के अँगुली-छिद्रों के व्यवहार के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणि करणानि इव व्यवहरन्ति। यथा मुरल्याः नलिकायां वायुः प्रवहति, तथैव अङ्गुलयः छिद्राणि स्पृशन्ति, तेन विविधाः स्वराः उत्पद्यन्ते।
(मुरली के अँगुली-छिद्र 'करण' की तरह व्यवहार करते हैं — जैसे अँगुलियाँ छिद्रों को स्पर्श करने से विभिन्न स्वर उत्पन्न होते हैं।)
2(घ)केषां वाणीनाम् उच्चारणे जिह्वा प्रायः निष्क्रिया भवति ?Show solution
दिया गया: जिह्वा की निष्क्रियता के विषय में प्रश्न है।
उत्तर: कण्ठ्यानां, ओष्ठ्यानां, नासिक्यानां च वाणीनाम् उच्चारणे जिह्वा प्रायः निष्क्रिया भवति।
(कण्ठ्य, ओष्ठ्य और नासिक्य वर्णों के उच्चारण में जीभ प्रायः निष्क्रिय रहती है।)
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
10 more solved questions in वर्णोच्चारण-शिक्षा १
They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.
Frequently Asked Questions
What are the important topics in वर्णोच्चारण-शिक्षा १ for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्)?
Are these NCERT Solutions for वर्णोच्चारण-शिक्षा १ free?
How should I revise वर्णोच्चारण-शिक्षा १ for Class 8 exams?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for वर्णोच्चारण-शिक्षा १
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Important Questions
Exam-style questions with answers
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Concept Maps
See how topics connect
Study Plan
Step-by-step plan for this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Syllabus
What topics to cover
For serious students
Get the full वर्णोच्चारण-शिक्षा १ chapter — start free.
Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 8 Sanskrit-Book (दीपकम्). Free to start, no card needed.