अपठितावबोधनम्

प्रश्न: आपत्काले केषां वचनं ग्राह्यम्?

उत्तरम्: वृद्धानाम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'वृद्धानां वचनं ग्राह्यम् आपत्काले ह्युपस्थिते।')

प्रश्न: विशालः शाल्मलीतरुः कुत्रासीत्?

उत्तरम्: गोदावरीतीरे।

(गद्यांशे उक्तम् — 'गोदावरीतीरे विशालः शाल्मलीतरुः आसीत्।')

प्रश्न: व्याधः कान् विकीर्य प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः?

उत्तरम्: तण्डुलान्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'व्याधः तण्डुलान् विकीर्य जालं च विस्तीर्य प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः।')

प्रश्न: सर्वथा कीदृशं कर्म न कर्तव्यम्?

उत्तरम्: अविचारितम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'सर्वथा अविचारितं कर्म न कर्तव्यम्।')

प्रश्न: कपोतराजः कान् प्रत्याह?

उत्तरम्: कपोतराजः चित्रग्रीवः तण्डुललुब्धान् कपोतान् प्रत्याह — 'कुतोऽत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां सम्भवः। भद्रमिदं न पश्यामि। सम्भवतः कोऽपि व्याधः अत्र भवेत्। सर्वथा अविचारितं कर्म न कर्तव्यम्।'

प्रश्न: के कदा क्लिश्यन्ते?

उत्तरम्: बहुश्रुताः अपि जनाः यदा लोभेन मोहिताः भवन्ति तदा क्लिश्यन्ते।

(गद्यांशे उक्तम् — 'बहुश्रुता अपि लोभमोहिताः क्लिश्यन्ते।')

प्रश्न: 'विशालः शाल्मलीतरुः आसीत्।' अत्र विशेषणपदं किम्?

उत्तरम्: अत्र विशेषणपदम् — विशालः।

(विशेषणम् = यत् पदं विशेष्यस्य गुणं वर्णयति। अत्र 'शाल्मलीतरुः' इति विशेष्यस्य गुणं 'विशालः' इति पदं वर्णयति।)

प्रश्न: 'तरुणः कपोतः सदर्पम् आह' इति वाक्ये क्रियापदं चित्वा लिखत।

उत्तरम्: अत्र क्रियापदम् — आह।

('आह' = अकथयत् / said — इति क्रियापदम्।)

प्रश्न: 'तत्र रात्रौ पक्षिणः निवसन्ति स्म', इति वाक्ये कर्तृपदं चित्वा लिखत।

उत्तरम्: अत्र कर्तृपदम् — पक्षिणः।

(कर्तृपदम् = यः क्रियां करोति। अत्र 'निवसन्ति स्म' इति क्रियां 'पक्षिणः' कुर्वन्ति।)

प्रश्न: 'वृद्धः' इत्यस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'वृद्धः' इत्यस्य विलोमपदम् — तरुणः।

(गद्यांशे 'तरुणः कपोतः सदर्पम् आह' इति प्रयोगः दृश्यते।)

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

चित्रग्रीवः कपोतराजः अथवा लोभस्य दुष्परिणामः अथवा वृद्धवचनस्य महत्त्वम्।

प्रश्न: पितरौ एतादृशान् कान् नाभिनन्दतः?

उत्तरम्: तनयान् (पुत्रान्)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'पितरौ अपि एतादृशान् तनयान् न अभिनन्दतः।')

प्रश्न: कः विनष्टः परावर्तितुं न शक्यते?

उत्तरम्: समयः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'समयो विनष्टो न केनापि उपायेन पुनः परावर्तितुं शक्यते।')

प्रश्न: का निष्क्रियाणां भारं वोढुं नेच्छति?

उत्तरम्: भूमिः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'भूमिरपि एतादृशानां निष्क्रियाणां भारं वोढुं नेच्छति।')

प्रश्न: किं विहाय समयस्य सदुपयोगः कर्तव्यः?

उत्तरम्: आलस्यम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'आलस्यं विहाय सर्वदैव समयस्य सदुपयोगः कर्तव्यः।')

प्रश्न: केषां जन्म निरर्थकं भवति?

उत्तरम्: ये जनाः न स्वार्थाय न च परार्थाय किञ्चित् कार्यं कुर्वन्ति, न धर्मम् आचरन्ति, न धनम् उपार्जयन्ति — तेषां निष्क्रियाणां जन्म निरर्थकं भवति।

प्रश्न: अन्येषां वस्तूनामपेक्षया समयः किमर्थमधिकः महत्त्वपूर्णः मूल्यवान् च?

उत्तरम्: अन्यानि वस्तूनि विनष्टानि पुनरपि लब्धुं शक्यन्ते परं समयो विनष्टः न केनापि उपायेन पुनः परावर्तितुं शक्यते, अतः समयः अन्येषां वस्तूनामपेक्षया अधिकः महत्त्वपूर्णः मूल्यवान् च वर्तते।

प्रश्न: 'यावान् कालः निरर्थकः गतः सः गतः एव' इति वाक्ये अव्ययपदं किम्?

उत्तरम्: अत्र अव्ययपदम् — एव।

(अव्ययपदम् = यस्य रूपं न बदलते। 'एव' इति निपातः अव्ययम् अस्ति।)

प्रश्न: 'सदुपयोगः' इत्यस्य पदस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'सदुपयोगः' इत्यस्य विलोमपदम् — दुरुपयोगः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'जनाः द्विधा समयस्य दुरुपयोगं कुर्वन्ति।')

प्रश्न: 'अनेके जनाः' इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?

उत्तरम्: अत्र विशेष्यपदम् — जनाः।

('अनेके' इति विशेषणम्, 'जनाः' इति विशेष्यम्।)

प्रश्न: 'पुत्रान्' इत्यस्य कृते गद्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'पुत्रान्' इत्यस्य कृते गद्यांशे तनयान् इति पदं प्रयुक्तम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'पितरौ अपि एतादृशान् तनयान् न अभिनन्दतः।')

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

समयस्य सदुपयोगः अथवा समयस्य महत्त्वम्।

प्रश्न: धनेशः कयोः सेवायां समयं यापयति स्म?

उत्तरम्: पित्रोः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'पित्रोः सेवायाम् अध्ययने चैव तस्य समयः गच्छति स्म।')

प्रश्न: कः विद्वान् पितृभक्तश्चासीत्?

उत्तरम्: धनेशः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'तस्य पुत्रः धनेशः विद्वान् पितृभक्तश्चासीत्।')

प्रश्न: कः धनेशं जीवनस्य अभिप्रायम् अपृच्छत्?

उत्तरम्: नगेन्द्रः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'एकदा नगेन्द्रः नाम शिष्यः धनेशमपृच्छत्।')

प्रश्न: आचार्यस्य नाम किम् आसीत्?

उत्तरम्: जयदेवः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'जयदेवः वेदशास्त्रज्ञः सदाचारी वयोवृद्धः च आसीत्।')

प्रश्न: धनेशस्य समयः कथं गच्छति स्म?

उत्तरम्: धनेशस्य समयः पित्रोः सेवायाम् अध्ययने चैव गच्छति स्म। सः सर्वदा अव्यवधानेन पित्रोः वचनं पालयति स्म।

प्रश्न: नगेन्द्रस्य प्रश्नौ निशम्य धनेशः साश्चर्यम् किम् उदतरत्?

उत्तरम्: नगेन्द्रस्य प्रश्नौ निशम्य धनेशः साश्चर्यम् उदतरत् — 'भोः मित्र! किं त्वं पित्रोः सेवया एव विज्ञानम् इति सूत्रं न श्रुतवान्? अहं तयोः सेवया एव आत्मानं गौरवान्वितम् अनुभवामि।'

प्रश्न: 'तस्य पुत्रः धनेशः' इत्यत्र 'तस्य' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'तस्य' इति सर्वनामपदं जयदेवस्य कृते प्रयुक्तम्।

(पूर्वं जयदेवस्य उल्लेखः अस्ति, अतः 'तस्य' = जयदेवस्य।)

प्रश्न: 'श्रुत्वा' इति पदस्य किं समानार्थकपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'श्रुत्वा' इत्यस्य समानार्थकपदम् — निशम्य।

(गद्यांशे उक्तम् — 'प्रश्नौ निशम्य धनेशः साश्चर्यम् उदतरत्।' — निशम्य = श्रुत्वा।)

प्रश्न: 'पितरौ सर्वदा स्वस्थौ प्रसन्नौ चास्ताम्' अत्र क्रियापदं चित्वा लिखत।

उत्तरम्: अत्र क्रियापदम् — आस्ताम्।

('आस्ताम्' = आस्ते इति द्विवचनरूपम्, 'to be/were' इत्यर्थः।)

प्रश्न: 'मातुः' इति पदस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'मातुः' इत्यस्य विलोमपदम् — पितुः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'सः पितुः सकाशादेव वेदशास्त्राणाम् अध्ययनं करोति स्म।')

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

पितृभक्तः धनेशः अथवा पितृसेवा एव विज्ञानम्।

प्रश्न: अमर्त्यसेनस्य जन्म कुत्र अभवत्?

उत्तरम्: शान्तिनिकेतने।

(गद्यांशे उक्तम् — 'अस्य जन्म शान्तिनिकेतने अभवत्।')

प्रश्न: अमर्त्यसेनाय 'भारतरत्नम्' इति सम्मानं कः दत्तवान्?

उत्तरम्: भारतसर्वकारः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'भारतसर्वकारः तस्मै भारतरत्नम् इति सम्मानं दत्तवान्।')

प्रश्न: अमर्त्यसेनः उच्चशिक्षार्थं कुत्र अगच्छत्?

उत्तरम्: आङ्गलदेशम् (इङ्ग्लैण्ड्)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'उच्चशिक्षाप्राप्त्यर्थं सः आङ्गलदेशम् अगच्छत्।')

प्रश्न: अमर्त्यसेनः कुत्र संस्कृताभ्यासं कृतवान्?

उत्तरम्: शान्तिनिकेतने।

(गद्यांशे उक्तम् — 'शान्तिनिकेतने वसन् अमर्त्यसेनः संस्कृताभ्यासं कृतवान्।')

प्रश्न: अमर्त्यसेनस्य नामविषये रवीन्द्रनाथः ठाकुरः किम् उक्तवान्?

उत्तरम्: बालकस्य नामकरणं कुर्वन् रवीन्द्रनाथः ठाकुरः उक्तवान् — 'अमर्त्यसेनः' इत्येतत् पदं संस्कृतमूलम् अस्ति।

प्रश्न: अध्यापनसमये सः किं कृतवान्?

उत्तरम्: अध्यापनसमये श्रीअमर्त्यसेनः अर्थशास्त्रविषयिणीं महतीं गवेषणाम् अकरोत्।

प्रश्न: 'अस्य जन्म शान्तिनिकेतने अभवत्।' इत्यस्मिन् वाक्ये 'अस्य' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'अस्य' इति सर्वनामपदम् अमर्त्यसेनस्य कृते प्रयुक्तम्।

प्रश्न: 'अमर्त्यसेनः संस्कृताभ्यासं कृतवान्।' गद्यांशेऽस्मिन् कर्तृपदं चित्वा लिखत।

उत्तरम्: अत्र कर्तृपदम् — अमर्त्यसेनः।

प्रश्न: 'अगच्छत्' इति क्रियापदस्य किं विलोमपदम् अत्र प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'अगच्छत्' इत्यस्य विलोमपदम् — प्रत्यावर्तत।

(गद्यांशे उक्तम् — 'श्रीअमर्त्यसेनः भारतं प्रत्यावर्तत।' — प्रत्यावर्तत = वापस आया।)

प्रश्न: 'महतीं गवेषणाम्' अत्र विशेषणपदं किम्?

उत्तरम्: अत्र विशेषणपदम् — महतीम्।

('महतीम्' = महान्/great — इति 'गवेषणाम्' इत्यस्य विशेषणम्।)

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

अमर्त्यसेनः — संस्कृतपुत्रः अर्थशास्त्री च अथवा भारतरत्नम् अमर्त्यसेनः।

प्रश्न: वेधशाला कस्याः उत्तरतटे स्थिता अस्ति?

उत्तरम्: क्षिप्रायाः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'एषा वेधशाला उज्जयिन्याः दक्षिणभागे क्षिप्रायाः उत्तरतटे उन्नतभूभागे स्थिता अस्ति।')

प्रश्न: विद्यालयपक्षतः वयं कुत्र अगच्छाम?

उत्तरम्: उज्जयिनीम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'वयम् उज्जयिनीं प्रति अगच्छाम।')

प्रश्न: वेधशालायाः एकम् अपरं नाम लिखत।

उत्तरम्: यन्त्रभवनम् (अथवा 'आब्जर्वेटरी')।

(गद्यांशे उक्तम् — 'जनाः वेधशालां यन्त्रभवनम् इत्यपि वदन्ति।')

प्रश्न: वेधशाला कस्य आधारस्थलम्?

उत्तरम्: गणितस्य।

(गद्यांशे उक्तम् — 'इदं स्थानं गणितस्यापि आधारस्थलम्।')

प्रश्न: जयसिंहः कुत्र-कुत्र वेधशालानां निर्माणम् अकारयत्?

उत्तरम्: जयसिंहः उज्जयिन्याम्, काश्याम्, देहल्याम्, जयपुरे, मथुरायां च वेधशालानां निर्माणम् अकारयत्।

प्रश्न: उज्जयिनी केषां केन्द्रम् वर्तते?

उत्तरम्: उज्जयिनी भारतस्य इतिहास-धर्म-दर्शन-कला-साहित्य-योग-ज्योतिषादीनां केन्द्रम् अस्ति।

प्रश्न: 'दृष्ट्वा' इत्यर्थे किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'दृष्ट्वा' इत्यर्थे अनुच्छेदे वीक्ष्य इति पदं प्रयुक्तम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'वेधशालां वीक्ष्य मनसि गौरवमनुभवामि।')

प्रश्न: 'उत्तरभागे' इति पदस्य विपरीतार्थपदम् अनुच्छेदात् चित्वा लिखत।

उत्तरम्: 'उत्तरभागे' इत्यस्य विपरीतार्थपदम् — दक्षिणभागे।

(गद्यांशे उक्तम् — 'एषा वेधशाला उज्जयिन्याः दक्षिणभागे ... स्थिता अस्ति।')

प्रश्न: 'शैक्षणिकयात्राप्रसङ्गात् अस्याः विशिष्टावलोकनम् अस्माभिः कृतम्' - अत्र 'अस्याः' इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'अस्याः' इति सर्वनामपदम् वेधशालायाः कृते प्रयुक्तम्।

प्रश्न: 'अस्माकं पूर्वजानां ज्ञानम् अद्भुतं वैज्ञानिकञ्चासीत्' इत्यस्मिन् वाक्ये विशेष्यपदं किम्?

उत्तरम्: अत्र विशेष्यपदम् — ज्ञानम्।

('अद्भुतम्' तथा 'वैज्ञानिकम्' इति विशेषणे, 'ज्ञानम्' इति विशेष्यम्।)

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

उज्जयिन्याः वेधशाला अथवा उज्जयिनी — ज्ञानस्य केन्द्रम्।

प्रश्न: 'लोधीगार्डन' इति उपवनम् कति-भागेषु विभक्तम्?

उत्तरम्: चतुर्भागेषु।

(गद्यांशे उक्तम् — 'इदम् उपवनम् चतुर्भागेषु विभक्तम्।')

प्रश्न: भ्रमराः कुत्र डयन्ते?

उत्तरम्: पुष्पेषु।

(गद्यांशे उक्तम् — 'मधुगन्धिनः भ्रमराः पुष्पेषु डयन्ते।')

प्रश्न: रुग्णाः (रूग्णाः) जनाः किं कृत्वा स्वास्थ्यलाभं कुर्वन्ति?

उत्तरम्: भ्रान्त्वा (भ्रमणं कृत्वा)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'अत्र भ्रान्त्वा रुग्णाः अपि जनाः स्वास्थ्यलाभं कुर्वन्ति।')

प्रश्न: केषां शोभा दर्शकानां मनः प्रसादयति?

उत्तरम्: पुष्पाणाम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'पुष्पाणां शोभा दर्शकानां मनः प्रसादयति।')

प्रश्न: 'लोधी-गार्डन' इति नामके उपवने के प्रमुखाः वृक्षाः सन्ति?

उत्तरम्: 'लोधी-गार्डन' इति उपवने वटवृक्षः, अश्वत्थः, निम्बः, किंशुकः, आम्रः, देवदारुः, इङ्गुदी, सिंसपा, आमलकवृक्षः, बिल्वः, अर्जुनः च प्रमुखाः वृक्षाः सन्ति।

प्रश्न: पुष्पारामे उपलब्धानां केषाञ्चित् पुष्पाणां नामानि लिखत।

उत्तरम्: पुष्पारामे पाटलम्, नवमल्लिका, उत्पलम्, जपाकुसुमम्, शोफालिका, बकुलपुष्पम्, रजनीगन्धा, यूथिका च सन्ति।

प्रश्न: गद्यांशात् संख्यावाचकमेकं पदं चित्वा लिखत।

उत्तरम्: गद्यांशात् संख्यावाचकपदम् — सहस्रशः (अथवा शताधिक, चतुर्भागेषु, लक्षशः)।

प्रश्न: 'मधुगन्धिनः भ्रमराः' अत्र किं विशेषणपदं प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: अत्र विशेषणपदम् — मधुगन्धिनः।

('मधुगन्धिनः' = मधुरगन्धयुक्ताः — इति 'भ्रमराः' इत्यस्य विशेषणम्।)

प्रश्न: 'स्वस्थाः' इति पदस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'स्वस्थाः' इत्यस्य विलोमपदम् — रुग्णाः (रूग्णाः)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'अत्र भ्रान्त्वा रुग्णाः अपि जनाः स्वास्थ्यलाभं कुर्वन्ति।')

प्रश्न: 'सहस्रशः जनाः भ्रमणाय आगच्छन्ति' अत्र कर्तृपदं किम्?

उत्तरम्: अत्र कर्तृपदम् — जनाः।

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

लोधी-गार्डन अथवा नवदेहल्याः प्रसिद्धम् उपवनम्।

प्रश्न: रमा काभ्यां गृहकार्यार्थं पठनार्थं च प्रेरिता?

उत्तरम्: स्वपितृभ्याम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'अहं स्वपितृभ्यां गृहकार्यार्थं पठनार्थं चैव प्रेरिता।')

प्रश्न: रमा कस्यै सर्वाः सुविधाः प्रदास्यति?

उत्तरम्: पुञ्चै (पुत्र्यै)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'अहं पुञ्चै तादृश्यः सर्वाः सुविधाः अवश्यमेव प्रदास्यामि।')

प्रश्न: रमायाः पुत्री केन सह क्रीडितुं बहिर्गच्छति?

उत्तरम्: देवेशेन (अनुजेन)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'अहमपि अनुजेन देवेशेन सह क्रीडितुं बहिर्गच्छामि।')

प्रश्न: रमा कस्य निर्वाहे श्रेष्ठा अभवत्?

उत्तरम्: गृहस्योत्तरदायित्वनिर्वाहे (तथा शिक्षाक्षेत्रे)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'येनाऽहं गृहस्योत्तरदायित्वनिर्वाहे शिक्षाक्षेत्रे च श्रेष्ठाऽभवम्।')

प्रश्न: पुञ्याः किं वचः निशम्य रमा स्वशैशवं प्राप्ता?

उत्तरम्: 'अम्ब! अहमपि अनुजेन देवेशेन सह क्रीडितुं बहिर्गच्छामि, द्वारं पिधेहि कृपया' — इति पुञ्याः वचः निशम्य रमा स्वशैशवं प्राप्ता विचारमग्ना च अभवत्।

प्रश्न: रमायाः मनसि यदा कदा कीदृशी कुण्ठा जायते?

उत्तरम्: रमायाः मनसि यदा-कदा एषा कुण्ठा जायते यत् सा पाठ्यसहगामिक्रियासु क्रीडासु वा कदापि उत्तमं प्रदर्शनं कर्तुं समर्था न अभवत्।

प्रश्न: 'एतादृश्याः कुण्ठायाः अवकाशः एव न स्यात्' - अत्र किं विशेष्यपदम्?

उत्तरम्: अत्र विशेष्यपदम् — कुण्ठायाः।

('एतादृश्याः' इति विशेषणम्, 'कुण्ठायाः' इति विशेष्यम्।)

प्रश्न: 'मत्सदृश्यः नार्यः वायुयानं चालयन्ति' इति वाक्ये किं कर्तृपदम्?

उत्तरम्: अत्र कर्तृपदम् — नार्यः।

प्रश्न: 'द्वारं पिधेहि कृपया' अत्र किं क्रियापदम्?

उत्तरम्: अत्र क्रियापदम् — पिधेहि।

('पिधेहि' = बन्द करो — इति आज्ञार्थकं क्रियापदम्।)

प्रश्न: 'अस्तु तावत्' अनयोः पदयोः किम् अव्ययपदम्?

उत्तरम्: अत्र अव्ययपदम् — तावत्।

('तावत्' इति अव्ययम् — 'for now / meanwhile' इत्यर्थः।)

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

नारीजीवनस्य संघर्षः अथवा रमायाः संकल्पः अथवा समानाधिकारः नारीणाम्।

प्रश्न: 'धिङ् मम जीवितम्' इति का वदति?

उत्तरम्: माता।

(गद्यांशे उक्तम् — 'पुत्रं प्रबोधयन्ती माता रुदती वदति यत् धिङ् मम जीवितम्।')

प्रश्न: कौ आहतौ भवतः?

उत्तरम्: पितरौ।

(गद्यांशे उक्तम् — 'पितरौ एतत्सर्वं दृष्ट्वा आहतौ भवतः।')

प्रश्न: माता पुत्रं किं त्यक्तुम् अकथयत्?

उत्तरम्: दुर्जनसंसर्गम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'त्यज दुर्जनसंसर्गम्।')

प्रश्न: नकुलः मित्राणि प्रति किं वक्तुमिच्छति स्म?

उत्तरम्: 'न' (इति)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'बहुधा मित्राणि प्रति न इति वक्तुमिच्छामि।')

प्रश्न: नकुलः मित्रैः सह किं किं करोति स्म?

उत्तरम्: नकुलः मित्रैः सह सानन्दं मद्यपानं धूमपानम् अपि च करोति स्म, खाद्याखाद्यं च खादति स्म।

प्रश्न: स्नेहेन लालयन्ती माता पुत्रं किं बोधयति?

उत्तरम्: स्नेहेन लालयन्ती माता पुत्रं बोधयति — 'त्यज दुर्जनसंसर्गम्, समानशीलव्यसनेषु चैव सख्यं करणीयम्।'

प्रश्न: 'अद्यत्वे मम मित्राणि मां मद्यपानाय प्रेरयन्ति' - अत्र किम् अव्ययपदम्?

उत्तरम्: अत्र अव्ययपदम् — अद्यत्वे।

('अद्यत्वे' = आजकल/nowadays — इति अव्ययम्।)

प्रश्न: 'साश्रुनयनः पुत्रः वदति' - अत्र किं विशेषणपदम्?

उत्तरम्: अत्र विशेषणपदम् — साश्रुनयनः।

('साश्रुनयनः' = अश्रुपूर्णनेत्रः — इति 'पुत्रः' इत्यस्य विशेषणम्।)

प्रश्न: 'अनेकशः' इति पदस्य किं समानार्थकपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'अनेकशः' इत्यस्य समानार्थकपदम् — बहुधा।

(गद्यांशे उक्तम् — 'बहुधा मित्राणि प्रति न इति वक्तुमिच्छामि।')

प्रश्न: गद्यांशे 'शत्रून्' इति पदस्य किं विलोमपदं प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'शत्रून्' इत्यस्य विलोमपदम् — मित्राणि।

(गद्यांशे 'मित्राणि' इति पदं बहुवारं प्रयुक्तम्।)

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

दुर्जनसंसर्गस्य दुष्परिणामः अथवा मातुः वात्सल्यम् अथवा सन्मार्गः।

प्रश्न: काष्ठहारः किं श्रुत्वा तिष्ठति?

उत्तरम्: वृक्षध्वनिम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'सहसैव वृक्षध्वनिं श्रुत्वा तिष्ठति।')

प्रश्न: वृक्षस्य वार्तां श्रुत्वा काष्ठहारः कीदृशः अभवत्?

उत्तरम्: खिन्नमनाः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'इदं सर्वं श्रुत्वा खिन्नमनाः काष्ठहारः वृक्षकर्तनात् विरम्य वृक्षारोपणम् आरब्धवान्।')

प्रश्न: काष्ठहारः काष्ठानि नीत्वा कुत्र गतवान्?

उत्तरम्: आपणम् (बाजारम्)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'काष्ठानि नीत्वा सः तु आपणं गतवान्।')

प्रश्न: वृक्षाः कस्य शुद्धीकरणाय भवन्ति?

उत्तरम्: वायोः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'वायोः शुद्धीकरणाय।')

प्रश्न: वृक्षः किमर्थं दुःखितः आसीत्?

उत्तरम्: वृक्षः दुःखितः आसीत् यतः काष्ठहारेण तस्य मित्रस्य वृक्षस्य शरीरम् अच्छिन्त् (कर्तितम्), तस्य व्रणानाम् उपचारं कर्तुं कोऽपि नासीत्।

प्रश्न: वृक्षाणां कर्तनेन केषां महत्त्वं विलुप्तं भविष्यति?

उत्तरम्: वृक्षाणां कर्तनेन वसन्तादीनाम् ऋतूनां महत्त्वम् अपि विलुप्तं भविष्यति।

प्रश्न: 'वृक्षः समीपस्थं वृक्षं दृष्ट्वा रुदन्निव वदति' - अस्मिन् वाक्ये किं विशेषणपदम्?

उत्तरम्: अत्र विशेषणपदम् — समीपस्थम्।

('समीपस्थम्' = निकट स्थित — इति 'वृक्षम्' इत्यस्य विशेषणम्।)

प्रश्न: 'आश्रिताः' इति पदस्य कृते किं विलोमपदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'आश्रिताः' इत्यस्य विलोमपदम् — निराश्रयाः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'विविधाः प्राणिनः निराश्रयाः भवन्ति।')

प्रश्न: 'विलोक्य' इत्यर्थे किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'विलोक्य' इत्यर्थे अनुच्छेदे दृष्ट्वा इति पदं प्रयुक्तम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'समीपस्थं कर्तितं वृक्षं दृष्ट्वा रुदन्निव वदति।')

प्रश्न: 'ह्यः एकः काष्ठहारः मम मित्रस्य शरीरमच्छिनत्' - अत्र किम् अव्ययपदम्?

उत्तरम्: अत्र अव्ययपदम् — ह्यः।

('ह्यः' = कल/yesterday — इति कालवाचकम् अव्ययम्।)

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

वृक्षाणां महत्त्वम् अथवा वृक्षारोपणस्य आवश्यकता अथवा वृक्षः मित्रम्।

प्रश्न: किम् अतीव सुकरं सन्देशवाहकम्?

उत्तरम्: चलभाषियन्त्रम् (ईमेल-फेसबुक-व्हाट्सएप-माध्यमम्)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'ईमेल-फेसबुक-व्हाट्सएप-माध्यमैः एतदतीव सुकरं सन्देशवाहकम् अपि।')

प्रश्न: जनाः साक्षात् कं पश्यन्ति?

उत्तरम्: वक्तारम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'ते न केवलं सम्भाषणं कुर्वन्ति अपि तु वक्तारं साक्षात् पश्यन्ति अपि।')

प्रश्न: किं प्राप्य जनाः स्वगन्तव्यं प्राप्नुवन्ति?

उत्तरम्: शीर्षमेव वाहनम् (मार्गदर्शनम्/GPS)।

(गद्यांशे उक्तम् — 'गमनागमनार्थं शीर्षमेव वाहनं प्राप्य जनाः सरलतया स्वगन्तव्यं प्राप्नुवन्ति।')

प्रश्न: अस्य अधिकाधिकप्रयोगः कीदृशः भवति?

उत्तरम्: हानिकरः।

(गद्यांशे उक्तम् — 'अस्य अधिकाधिकप्रयोगः हानिकरः भवति।')

प्रश्न: अस्य मुख्यं प्रयोजनं किमासीत्?

उत्तरम्: चलभाषियन्त्रस्य मुख्यं प्रयोजनम् आसीत् यत् दूरवर्तिना केनापि जनेन सह वार्तालापः सुकरः भवेत्।

प्रश्न: अस्य प्रयोगेण के कथं च मनोरञ्जनक्षमाः भवन्ति?

उत्तरम्: चलभाषियन्त्रस्य माध्यमेन बालाः, वृद्धाः, युवानः च विविधक्रीडाभिः मनोरञ्जनक्षमाः भवन्ति।

प्रश्न: 'लब्ध्वा' इत्यर्थे किं पदं गद्यांशेऽस्मिन् प्रयुक्तम्?

उत्तरम्: 'लब्ध्वा' इत्यर्थे गद्यांशे प्राप्य इति पदं प्रयुक्तम्।

(गद्यांशे उक्तम् — 'शीर्षमेव वाहनं प्राप्य जनाः सरलतया स्वगन्तव्यं प्राप्नुवन्ति।')

प्रश्न: 'केनापि जनेन सह वार्तालापः सुकरः भवेत्' इत्यत्र किं विशेषणपदम्?

उत्तरम्: अत्र विशेषणपदम् — सुकरः।

('सुकरः' = सरल/easy — इति 'वार्तालापः' इत्यस्य विशेषणम्।)

प्रश्न: 'अस्य यथावश्यकं प्रयोगः एव करणीयः' इति अत्र किं क्रियापदम्?

उत्तरम्: अत्र क्रियापदम् — करणीयः।

('करणीयः' = करना चाहिए/should be done — इति विधिलिङ्गार्थकं क्रियापदम्।)

प्रश्न: 'चलभाषियन्त्रं लघुसूर्तणकमिव वर्तते' इति अत्र किम् अव्ययपदम्?

उत्तरम्: अत्र अव्ययपदम् — इव।

('इव' = जैसे/like — इति उपमावाचकम् अव्ययम्।)

उत्तरम्: उपर्युक्तगद्यांशस्य उचितं शीर्षकम् —

चलभाषियन्त्रम् अथवा मोबाइलस्य उपयोगः दुरुपयोगश्च अथवा विज्ञानस्य वरदानम्।