सुखस्य मूलं धर्म धर्मस्य मूलम् अर्थ — NCERT Solutions

श्लोकः — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” अतः उत्तरम् धर्मः।

सुखस्य मूलं धर्मः — अस्य आशयः यत् वास्तविकसुखं धर्मपालनात् एव जायते। धनम्, अर्थः वा आवश्यकः अस्ति, किन्तु धर्मं विना स्थायी सुखं न लभ्यते। अतः मनुष्येण न्यायेन आचरणं कृत्वा धर्मं पालनीयम्, तदा एव सः यथार्थसुखम् अनुभवति।

दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्। प्रातःकाले धर्मस्य च अर्थस्य च विचारः करणीयः, यतः ताभ्यां जीवनस्य सही मार्गः, कर्तव्यबोधः, आर्थिकसचेतनता च प्राप्ता भवति।

सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम् — अर्थः न्यायेन, नैतिकतया, सत्पथेन च अर्जनीयः। अनैतिकमार्गेण धनार्जनं वर्जनीयम्, यतः तेन धर्महानिः भवति।

अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः। धनसंपादनं वा व्ययः वा न्यायसङ्गतभूतः एव भवितव्यः। कपटेन, लोभेन, अन्यायेन च आर्थिककार्यं वर्जनीयम्।

संकटकाले स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां न अपेक्षते। यः सञ्चयेन स्वावलम्बी भवति, सः आपत्तिकाले अपि आत्मनिर्भरः एव भवति, परसहाय्यम् अनपेक्ष्य स्वकार्यं साधयति।

रिक्तस्थानपूरणम् —

• लभ् → लभते, लभेते, लभन्ते
• अपेक्ष् → अपेक्षते, अपेक्षेते, अपेक्षन्ते
• वर्ध् → वर्धते, वर्धेते, वर्धन्ते
• सेव् → सेवते, सेवेते, सेवन्ते
• मोद् → मोदते, मोदेते, मोदन्ते

अतः दीर्घसूत्रेण रिक्तपदानि एतानि भवन्ति: विद्यते, वर्धते, सेवते, मोदते।

पाठे उक्तम् — “धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः।” एष एव मुख्याशयः। अतः शुद्धः विकल्पः (३)।

गरुडपुराणे उपदिष्टम् — “ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।” अतः प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्। शुद्धः विकल्पः (२)।

श्लोकस्य तात्पर्यम् — अर्थशौचम् एव सर्वोपरि, अन्यसर्वशौचेभ्यः श्रेष्ठम्। अतः शुद्धः विकल्पः (३)।

पाठे स्पष्टम् — छात्राणां अपव्ययः भवति आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः। अतः शुद्धः विकल्पः (३)।

पाठे स्पष्टम् उक्तम् — “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।” इति वाक्यं चाणक्यनीतौ अस्ति। अतः दत्तेषु विकल्पेषु चाणक्यः एव शुद्धः।

अपव्ययात् दूरं स्थातुं वयं आवश्यकतानुसारमेव व्ययम् कुर्याम। आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी व्ययः, विलासव्यसनाय व्ययः, त्वरिताहारः, शीतपेयम्, पुटीकृतभोजनम् इत्यादिषु अनावश्यकव्ययेषु संयमः आवश्यकः। प्रत्येकस्य व्ययस्य लेखः स्थापनीयः, मासान्ते तस्य परिशीलनं करणीयम्। धनस्य उचितोपार्जनम्, सञ्चयः, उचितनिवेशः च करणीयौ। कष्टार्जितधनस्य मूल्यं ज्ञात्वा, अल्पेऽपि व्यये नियन्त्रणं कृत्वा, अपव्ययात् दूरं स्थातुं शक्यते।