Chapter 19 of 22
NCERT Solutions
शब्दरूपाणि
CBSE · Class 9 · Sanskrit
NCERT Solutions for शब्दरूपाणि — CBSE Class 9 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying शब्दरूपाणि? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 9 students started this chapter today
14 Questions Solved · 7 Sections
शब्दरूपाणि — अभ्यास प्रश्नोत्तर
अकारान्त-पुँल्लिङ्ग प्रयोग (रिक्तस्थान-पूर्ति)अकारान्त पुँल्लिङ्ग शब्दों के प्रयोग में रिक्तस्थान भरिए:
(१) प्रथमा: ____ धावन्ति। (मृग)
(२) द्वितीया: रोहित: ________ पूजयति। (देव)
(३) तृतीया: वयं ________ कार्य कुर्म:। (हस्त)
(४) तृतीया: पशव: ________ चलन्ति। (पाद)
(५) चतुर्थी: माला ________ फलानि आनयति। (सुत)
(६) चतुर्थी: सुधा ________ पुस्तकानि नयति। (बालक)Show solution
दिया गया: अकारान्त पुँल्लिङ्ग शब्दों के रूप 'देव' के समान होते हैं।
(१) प्रथमा बहुवचन — मृग:
मृग का प्रथमा बहुवचन = मृगाः
वाक्य: मृगाः धावन्ति।
(२) द्वितीया एकवचन — देव:
देव का द्वितीया एकवचन = देवम्
वाक्य: रोहित: देवम् पूजयति।
(३) तृतीया द्विवचन — हस्त:
हस्त का तृतीया द्विवचन = हस्ताभ्याम्
वाक्य: वयं हस्ताभ्याम् कार्य कुर्म:।
(४) तृतीया बहुवचन — पाद:
पाद का तृतीया बहुवचन = पादैः
वाक्य: पशव: पादैः चलन्ति।
(५) चतुर्थी एकवचन — सुत:
सुत का चतुर्थी एकवचन = सुताय
वाक्य: माला सुताय फलानि आनयति।
(६) चतुर्थी बहुवचन — बालक:
बालक का चतुर्थी बहुवचन = बालकेभ्यः
वाक्य: सुधा बालकेभ्यः पुस्तकानि नयति।
(१) प्रथमा बहुवचन — मृग:
मृग का प्रथमा बहुवचन = मृगाः
वाक्य: मृगाः धावन्ति।
(२) द्वितीया एकवचन — देव:
देव का द्वितीया एकवचन = देवम्
वाक्य: रोहित: देवम् पूजयति।
(३) तृतीया द्विवचन — हस्त:
हस्त का तृतीया द्विवचन = हस्ताभ्याम्
वाक्य: वयं हस्ताभ्याम् कार्य कुर्म:।
(४) तृतीया बहुवचन — पाद:
पाद का तृतीया बहुवचन = पादैः
वाक्य: पशव: पादैः चलन्ति।
(५) चतुर्थी एकवचन — सुत:
सुत का चतुर्थी एकवचन = सुताय
वाक्य: माला सुताय फलानि आनयति।
(६) चतुर्थी बहुवचन — बालक:
बालक का चतुर्थी बहुवचन = बालकेभ्यः
वाक्य: सुधा बालकेभ्यः पुस्तकानि नयति।
व्यञ्जनान्त एवं अन्य शब्दों की विभक्ति — प्रश्न 1
1(i) से 1(ix) — इकारान्त/उकारान्त/ऋकारान्त शब्दनिर्देशानुसारं विभक्तिं प्रयुज्य वाक्यपूर्ति कुरुत —
i. ग्रीष्मतौं ———— आतप: उष्णतर: भवति। (भानु-षष्ठी)
ii. ग्रामे ———— गोचारणभूमि: अस्ति। (धेनु-चतुर्थी-बहु.)
iii. ———— दुग्धम् अतिमधुरं भवति। (धेनु-षष्ठी-एक.)
iv. वसन्ततौं ———— मत: पिक: मधुरं कूजति। (मधु-तृतीया-एक.)
v. ———— बहव: गुणा: भवन्ति। (मधु-सप्तमी-एक.)
vi. मम ———— सर्वे छात्रा: योग्या: सन्ति। (मति-सप्तमी)
vii. जना: ———— प्रयोगेण एव कार्यं कर्तुं क्षमा: भवन्ति। (बुद्धि-षष्ठी)
viii. पुत्र: ———— सह आपणं गच्छति। (पितृ-तृतीया)
ix. राजा दिलीप: प्रजानां पिता आसीत् तासां ———— केवलं जन्महेतव: आसन्। (पितृ-प्रथमा-बहु.)Show solution
प्रयुक्त सूत्र: प्रत्येक शब्द की विभक्ति एवं वचन के अनुसार रूप निर्धारित किया जाता है।
(i) भानु — षष्ठी एकवचन:
भानु (उकारान्त पुँल्लिङ्ग) का षष्ठी एकवचन = भानोः
वाक्य: ग्रीष्मतौं भानोः आतप: उष्णतर: भवति।
(ii) धेनु — चतुर्थी बहुवचन:
धेनु (उकारान्त स्त्रीलिङ्ग) का चतुर्थी बहुवचन = धेनुभ्यः
वाक्य: ग्रामे धेनुभ्यः गोचारणभूमि: अस्ति।
(iii) धेनु — षष्ठी एकवचन:
धेनु का षष्ठी एकवचन = धेनोः
वाक्य: धेनोः दुग्धम् अतिमधुरं भवति।
(iv) मधु — तृतीया एकवचन:
मधु (उकारान्त नपुंसकलिङ्ग) का तृतीया एकवचन = मधुना
वाक्य: वसन्ततौं मधुना मत: पिक: मधुरं कूजति।
(v) मधु — सप्तमी एकवचन:
मधु का सप्तमी एकवचन = मधौ
वाक्य: मधौ बहव: गुणा: भवन्ति।
(vi) मति — सप्तमी (एकवचन):
मति (इकारान्त स्त्रीलिङ्ग) का सप्तमी एकवचन = मतौ
वाक्य: मम मतौ सर्वे छात्रा: योग्या: सन्ति।
(vii) बुद्धि — षष्ठी (एकवचन):
बुद्धि (इकारान्त स्त्रीलिङ्ग) का षष्ठी एकवचन = बुद्धेः
वाक्य: जना: बुद्धेः प्रयोगेण एव कार्यं कर्तुं क्षमा: भवन्ति।
(viii) पितृ — तृतीया एकवचन:
पितृ (ऋकारान्त पुँल्लिङ्ग) का तृतीया एकवचन = पित्रा
वाक्य: पुत्र: पित्रा सह आपणं गच्छति।
(ix) पितृ — प्रथमा बहुवचन:
पितृ का प्रथमा बहुवचन = पितरः
वाक्य: तासां पितरः केवलं जन्महेतव: आसन्।
(i) भानु — षष्ठी एकवचन:
भानु (उकारान्त पुँल्लिङ्ग) का षष्ठी एकवचन = भानोः
वाक्य: ग्रीष्मतौं भानोः आतप: उष्णतर: भवति।
(ii) धेनु — चतुर्थी बहुवचन:
धेनु (उकारान्त स्त्रीलिङ्ग) का चतुर्थी बहुवचन = धेनुभ्यः
वाक्य: ग्रामे धेनुभ्यः गोचारणभूमि: अस्ति।
(iii) धेनु — षष्ठी एकवचन:
धेनु का षष्ठी एकवचन = धेनोः
वाक्य: धेनोः दुग्धम् अतिमधुरं भवति।
(iv) मधु — तृतीया एकवचन:
मधु (उकारान्त नपुंसकलिङ्ग) का तृतीया एकवचन = मधुना
वाक्य: वसन्ततौं मधुना मत: पिक: मधुरं कूजति।
(v) मधु — सप्तमी एकवचन:
मधु का सप्तमी एकवचन = मधौ
वाक्य: मधौ बहव: गुणा: भवन्ति।
(vi) मति — सप्तमी (एकवचन):
मति (इकारान्त स्त्रीलिङ्ग) का सप्तमी एकवचन = मतौ
वाक्य: मम मतौ सर्वे छात्रा: योग्या: सन्ति।
(vii) बुद्धि — षष्ठी (एकवचन):
बुद्धि (इकारान्त स्त्रीलिङ्ग) का षष्ठी एकवचन = बुद्धेः
वाक्य: जना: बुद्धेः प्रयोगेण एव कार्यं कर्तुं क्षमा: भवन्ति।
(viii) पितृ — तृतीया एकवचन:
पितृ (ऋकारान्त पुँल्लिङ्ग) का तृतीया एकवचन = पित्रा
वाक्य: पुत्र: पित्रा सह आपणं गच्छति।
(ix) पितृ — प्रथमा बहुवचन:
पितृ का प्रथमा बहुवचन = पितरः
वाक्य: तासां पितरः केवलं जन्महेतव: आसन्।
1 व्यञ्जनान्तशब्दाः (i से x)व्यञ्जनान्तशब्दाः:
i. ———— अजस्य पुत्र: दशरथ: नाम नृप: आसीत्। (राजन्-षष्ठी)
ii. ———— विनयशीला: भवन्ति। (विद्वस्-प्रथमा बहु.)
iii. ग्रीष्मतौं ———— दर्शनेन शान्तिरनुभूयते। (चन्द्रमस्-षष्ठी)
iv. यथा ———— तथा चित्ते अपि सत्यता भवेत्। (वाच्-सप्तमी)
v. किं ———— श्रुतं यदस्माभिः कथितम्। (भवत्-तृतीया बहु.)
vi. ———— प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्। (आत्मन्-षष्ठी)
vii. ———— श्रद्धापुष्पाणि अर्पयामि अहम्। (विद्वस्-चतुर्थी-बहु.)
viii. ———— बालकाभ्याम् किं पातितं तत्र? (गच्छत्-तृतीया-द्वि.)
ix. मनुष्य: आत्मना एव ———— उद्धरेत्। (आत्मन्-द्वितीया-एक.)
x. ———— प्रजानां रक्षका: स्युः। (राजन्-प्रथमा-बहु.)Show solution
प्रयुक्त सूत्र: व्यञ्जनान्त शब्दों के रूप उनके अन्तिम व्यञ्जन के अनुसार बनते हैं।
(i) राजन् — षष्ठी एकवचन:
राजन् का षष्ठी एकवचन = राज्ञः
वाक्य: राज्ञः अजस्य पुत्र: दशरथ: नाम नृप: आसीत्।
(ii) विद्वस् — प्रथमा बहुवचन:
विद्वस् का प्रथमा बहुवचन = विद्वांसः
वाक्य: विद्वांसः विनयशीला: भवन्ति।
(iii) चन्द्रमस् — षष्ठी एकवचन:
चन्द्रमस् का षष्ठी एकवचन = चन्द्रमसः
वाक्य: ग्रीष्मतौं चन्द्रमसः दर्शनेन शान्तिरनुभूयते।
(iv) वाच् — सप्तमी एकवचन:
वाच् का सप्तमी एकवचन = वाचि
वाक्य: यथा वाचि तथा चित्ते अपि सत्यता भवेत्।
(v) भवत् — तृतीया बहुवचन:
भवत् का तृतीया बहुवचन = भवद्भिः
वाक्य: किं भवद्भिः श्रुतं यदस्माभिः कथितम्।
(vi) आत्मन् — षष्ठी एकवचन:
आत्मन् का षष्ठी एकवचन = आत्मनः
वाक्य: आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्।
(vii) विद्वस् — चतुर्थी बहुवचन:
विद्वस् का चतुर्थी बहुवचन = विद्वद्भ्यः
वाक्य: विद्वद्भ्यः श्रद्धापुष्पाणि अर्पयामि अहम्।
(viii) गच्छत् — तृतीया द्विवचन:
गच्छत् का तृतीया द्विवचन = गच्छद्भ्याम्
वाक्य: गच्छद्भ्याम् बालकाभ्याम् किं पातितं तत्र?
(ix) आत्मन् — द्वितीया एकवचन:
आत्मन् का द्वितीया एकवचन = आत्मानम्
वाक्य: मनुष्य: आत्मना एव आत्मानम् उद्धरेत्।
(x) राजन् — प्रथमा बहुवचन:
राजन् का प्रथमा बहुवचन = राजानः
वाक्य: राजानः प्रजानां रक्षका: स्युः।
(i) राजन् — षष्ठी एकवचन:
राजन् का षष्ठी एकवचन = राज्ञः
वाक्य: राज्ञः अजस्य पुत्र: दशरथ: नाम नृप: आसीत्।
(ii) विद्वस् — प्रथमा बहुवचन:
विद्वस् का प्रथमा बहुवचन = विद्वांसः
वाक्य: विद्वांसः विनयशीला: भवन्ति।
(iii) चन्द्रमस् — षष्ठी एकवचन:
चन्द्रमस् का षष्ठी एकवचन = चन्द्रमसः
वाक्य: ग्रीष्मतौं चन्द्रमसः दर्शनेन शान्तिरनुभूयते।
(iv) वाच् — सप्तमी एकवचन:
वाच् का सप्तमी एकवचन = वाचि
वाक्य: यथा वाचि तथा चित्ते अपि सत्यता भवेत्।
(v) भवत् — तृतीया बहुवचन:
भवत् का तृतीया बहुवचन = भवद्भिः
वाक्य: किं भवद्भिः श्रुतं यदस्माभिः कथितम्।
(vi) आत्मन् — षष्ठी एकवचन:
आत्मन् का षष्ठी एकवचन = आत्मनः
वाक्य: आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्।
(vii) विद्वस् — चतुर्थी बहुवचन:
विद्वस् का चतुर्थी बहुवचन = विद्वद्भ्यः
वाक्य: विद्वद्भ्यः श्रद्धापुष्पाणि अर्पयामि अहम्।
(viii) गच्छत् — तृतीया द्विवचन:
गच्छत् का तृतीया द्विवचन = गच्छद्भ्याम्
वाक्य: गच्छद्भ्याम् बालकाभ्याम् किं पातितं तत्र?
(ix) आत्मन् — द्वितीया एकवचन:
आत्मन् का द्वितीया एकवचन = आत्मानम्
वाक्य: मनुष्य: आत्मना एव आत्मानम् उद्धरेत्।
(x) राजन् — प्रथमा बहुवचन:
राजन् का प्रथमा बहुवचन = राजानः
वाक्य: राजानः प्रजानां रक्षका: स्युः।
सर्वनामशब्दाः (i से x)सर्वनामशब्दाः — रिक्तस्थानानि पूर्यत:
i. ———— ज्ञानेन क: लाभ: यत् क्रियान्वितं न स्यात्। (तत्)
ii. ———— नाटकस्य रचयिता क: ? (इदम्)
iii. भाषणप्रतिस्पर्धाया: पुरस्कार: ———— बालिकया प्राप्त:? (किम्)
iv. ———— समारोहें त्वं गमिष्यसि तस्य आयोजनं कुत्र भवति? (यत्)
v. ———— बालका: अत्र आगत्य प्रसन्ना: भवन्ति। (सर्व)
vi. ———— बालिकानां नाम अकारेण प्रारभ्यते ता: अत्र आगच्छन्तु। (यत्)
vii. ———— स्यूते अद्य साहित्यस्य पुस्तकं नास्ति। (अस्मद्-षष्ठी-एक.)
viii. ———— एतत् कार्यं किमर्थं न कृतम्? (युष्मद्-तृतीया-बहु.)
ix. ———— प्रयोगशालायां क: प्रयोग: क्रियते? (तत्)
x. ———— कथाया: रचयिता क:? (इदम्)Show solution
प्रयुक्त सूत्र: सर्वनाम शब्द विशेष्य के लिङ्ग, विभक्ति एवं वचन के अनुसार प्रयुक्त होते हैं।
(i) तत् — षष्ठी एकवचन (ज्ञान = नपुंसकलिङ्ग):
तत् का षष्ठी एकवचन नपुंसकलिङ्ग = तस्य
वाक्य: तस्य ज्ञानेन क: लाभ: यत् क्रियान्वितं न स्यात्।
(ii) इदम् — षष्ठी एकवचन (नाटक = पुँल्लिङ्ग):
इदम् का षष्ठी एकवचन पुँल्लिङ्ग = अस्य
वाक्य: अस्य नाटकस्य रचयिता क:?
(iii) किम् — तृतीया एकवचन (बालिका = स्त्रीलिङ्ग):
किम् का तृतीया एकवचन स्त्रीलिङ्ग = कया
वाक्य: भाषणप्रतिस्पर्धाया: पुरस्कार: कया बालिकया प्राप्त:?
(iv) यत् — सप्तमी एकवचन (समारोह = पुँल्लिङ्ग):
यत् का सप्तमी एकवचन पुँल्लिङ्ग = यस्मिन्
वाक्य: यस्मिन् समारोहे त्वं गमिष्यसि तस्य आयोजनं कुत्र भवति?
(v) सर्व — प्रथमा बहुवचन (बालका: = पुँल्लिङ्ग):
सर्व का प्रथमा बहुवचन पुँल्लिङ्ग = सर्वे
वाक्य: सर्वे बालका: अत्र आगत्य प्रसन्ना: भवन्ति।
(vi) यत् — षष्ठी बहुवचन (बालिकानाम् = स्त्रीलिङ्ग):
यत् का षष्ठी बहुवचन स्त्रीलिङ्ग = यासाम्
वाक्य: यासाम् बालिकानां नाम अकारेण प्रारभ्यते ता: अत्र आगच्छन्तु।
(vii) अस्मद् — षष्ठी एकवचन:
अस्मद् का षष्ठी एकवचन = मम
वाक्य: मम स्यूते अद्य साहित्यस्य पुस्तकं नास्ति।
(viii) युष्मद् — तृतीया बहुवचन:
युष्मद् का तृतीया बहुवचन = युष्माभिः
वाक्य: युष्माभिः एतत् कार्यं किमर्थं न कृतम्?
(ix) तत् — सप्तमी एकवचन (प्रयोगशाला = स्त्रीलिङ्ग):
तत् का सप्तमी एकवचन स्त्रीलिङ्ग = तस्याम्
वाक्य: तस्याम् प्रयोगशालायां क: प्रयोग: क्रियते?
(x) इदम् — षष्ठी एकवचन (कथा = स्त्रीलिङ्ग):
इदम् का षष्ठी एकवचन स्त्रीलिङ्ग = अस्याः
वाक्य: अस्याः कथाया: रचयिता क:?
(i) तत् — षष्ठी एकवचन (ज्ञान = नपुंसकलिङ्ग):
तत् का षष्ठी एकवचन नपुंसकलिङ्ग = तस्य
वाक्य: तस्य ज्ञानेन क: लाभ: यत् क्रियान्वितं न स्यात्।
(ii) इदम् — षष्ठी एकवचन (नाटक = पुँल्लिङ्ग):
इदम् का षष्ठी एकवचन पुँल्लिङ्ग = अस्य
वाक्य: अस्य नाटकस्य रचयिता क:?
(iii) किम् — तृतीया एकवचन (बालिका = स्त्रीलिङ्ग):
किम् का तृतीया एकवचन स्त्रीलिङ्ग = कया
वाक्य: भाषणप्रतिस्पर्धाया: पुरस्कार: कया बालिकया प्राप्त:?
(iv) यत् — सप्तमी एकवचन (समारोह = पुँल्लिङ्ग):
यत् का सप्तमी एकवचन पुँल्लिङ्ग = यस्मिन्
वाक्य: यस्मिन् समारोहे त्वं गमिष्यसि तस्य आयोजनं कुत्र भवति?
(v) सर्व — प्रथमा बहुवचन (बालका: = पुँल्लिङ्ग):
सर्व का प्रथमा बहुवचन पुँल्लिङ्ग = सर्वे
वाक्य: सर्वे बालका: अत्र आगत्य प्रसन्ना: भवन्ति।
(vi) यत् — षष्ठी बहुवचन (बालिकानाम् = स्त्रीलिङ्ग):
यत् का षष्ठी बहुवचन स्त्रीलिङ्ग = यासाम्
वाक्य: यासाम् बालिकानां नाम अकारेण प्रारभ्यते ता: अत्र आगच्छन्तु।
(vii) अस्मद् — षष्ठी एकवचन:
अस्मद् का षष्ठी एकवचन = मम
वाक्य: मम स्यूते अद्य साहित्यस्य पुस्तकं नास्ति।
(viii) युष्मद् — तृतीया बहुवचन:
युष्मद् का तृतीया बहुवचन = युष्माभिः
वाक्य: युष्माभिः एतत् कार्यं किमर्थं न कृतम्?
(ix) तत् — सप्तमी एकवचन (प्रयोगशाला = स्त्रीलिङ्ग):
तत् का सप्तमी एकवचन स्त्रीलिङ्ग = तस्याम्
वाक्य: तस्याम् प्रयोगशालायां क: प्रयोग: क्रियते?
(x) इदम् — षष्ठी एकवचन (कथा = स्त्रीलिङ्ग):
इदम् का षष्ठी एकवचन स्त्रीलिङ्ग = अस्याः
वाक्य: अस्याः कथाया: रचयिता क:?
संख्यापदानि — प्रश्न 1
1उचितै: संख्यापदै: रिक्तस्थानानि पूर्यन्ताम् —
i. अहम् ———— (2) नेत्राभ्याम् पश्यामि।
ii. ———— (1) पात्रे ———— (9) फलानां रस: वर्तते?
iii. ———— (10) आननानि यस्य, स: दशानन: कथ्यते।
iv. मईमासे ———— (31) दिवसा: भवन्ति।
v. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सव: ———— (24) तारिकायां भविष्यति।
vi. ———— (50) अर्धशतकमपि कथ्यते।
vii. वेधशालाया: निर्माणम् ———— (18) शताब्धाम् अभवत्।
viii. ———— (4) वृक्षेभ्य: ———— (47) पत्राणि अपतन्।
ix. चर्चायाम् ———— (33) विद्वांस: भागं गृहीतवन्त:।Show solution
प्रयुक्त सूत्र: संख्यापदों का प्रयोग विशेष्य के लिङ्ग एवं विभक्ति के अनुसार होता है।
(i) 2 — नेत्राभ्याम् (तृतीया द्विवचन, नपुंसकलिङ्ग):
द्वि का तृतीया द्विवचन = द्वाभ्याम् (परन्तु यहाँ 'नेत्राभ्याम्' पहले से है, अतः संख्या की आवश्यकता नहीं; फिर भी 'द्वाभ्याम्' का प्रयोग होगा।)
वाक्य: अहम् द्वाभ्याम् नेत्राभ्याम् पश्यामि।
(ii) 1 — पात्रे (सप्तमी एकवचन, नपुंसकलिङ्ग); 9 — फलानाम् (षष्ठी बहुवचन):
एक का सप्तमी एकवचन नपुंसकलिङ्ग = एकस्मिन्
नव — सर्वलिङ्गेषु = नवानाम् (षष्ठी बहुवचन)
वाक्य: एकस्मिन् पात्रे नवानाम् फलानां रस: वर्तते?
(iii) 10 — आननानि (प्रथमा बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग):
दश — सर्वलिङ्गेषु प्रथमा/द्वितीया = दश
वाक्य: दश आननानि यस्य, स: दशानन: कथ्यते।
(iv) 31 — दिवसाः (प्रथमा बहुवचन, पुँल्लिङ्ग):
एकत्रिंशत् — सर्वलिङ्गेषु = एकत्रिंशत्
वाक्य: मईमासे एकत्रिंशत् दिवसा: भवन्ति।
(v) 24 — तारिकायाम् (सप्तमी एकवचन, स्त्रीलिङ्ग):
चतुर्विंशति: — सर्वलिङ्गेषु = चतुर्विंशत्याम् (सप्तमी)
वाक्य: विद्यालयस्य वार्षिकोत्सव: चतुर्विंशत्याम् तारिकायां भविष्यति।
(vi) 50 — प्रथमा:
पञ्चाशत् = पञ्चाशत्
वाक्य: पञ्चाशत् अर्धशतकमपि कथ्यते।
(vii) 18 — शताब्दे (सप्तमी):
अष्टादश = अष्टादशे (सप्तमी)
वाक्य: वेधशालाया: निर्माणम् अष्टादशे शताब्दे अभवत्।
(viii) 4 — वृक्षेभ्यः (पञ्चमी बहुवचन, पुँल्लिङ्ग); 47 — पत्राणि (प्रथमा बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग):
चतुर् का पञ्चमी बहुवचन = चतुर्भ्यः
सप्तचत्वारिंशत् = सप्तचत्वारिंशत्
वाक्य: चतुर्भ्यः वृक्षेभ्य: सप्तचत्वारिंशत् पत्राणि अपतन्।
(ix) 33 — विद्वांसः (प्रथमा बहुवचन, पुँल्लिङ्ग):
त्रयस्त्रिंशत् = त्रयस्त्रिंशत्
वाक्य: चर्चायाम् त्रयस्त्रिंशत् विद्वांस: भागं गृहीतवन्त:।
(i) 2 — नेत्राभ्याम् (तृतीया द्विवचन, नपुंसकलिङ्ग):
द्वि का तृतीया द्विवचन = द्वाभ्याम् (परन्तु यहाँ 'नेत्राभ्याम्' पहले से है, अतः संख्या की आवश्यकता नहीं; फिर भी 'द्वाभ्याम्' का प्रयोग होगा।)
वाक्य: अहम् द्वाभ्याम् नेत्राभ्याम् पश्यामि।
(ii) 1 — पात्रे (सप्तमी एकवचन, नपुंसकलिङ्ग); 9 — फलानाम् (षष्ठी बहुवचन):
एक का सप्तमी एकवचन नपुंसकलिङ्ग = एकस्मिन्
नव — सर्वलिङ्गेषु = नवानाम् (षष्ठी बहुवचन)
वाक्य: एकस्मिन् पात्रे नवानाम् फलानां रस: वर्तते?
(iii) 10 — आननानि (प्रथमा बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग):
दश — सर्वलिङ्गेषु प्रथमा/द्वितीया = दश
वाक्य: दश आननानि यस्य, स: दशानन: कथ्यते।
(iv) 31 — दिवसाः (प्रथमा बहुवचन, पुँल्लिङ्ग):
एकत्रिंशत् — सर्वलिङ्गेषु = एकत्रिंशत्
वाक्य: मईमासे एकत्रिंशत् दिवसा: भवन्ति।
(v) 24 — तारिकायाम् (सप्तमी एकवचन, स्त्रीलिङ्ग):
चतुर्विंशति: — सर्वलिङ्गेषु = चतुर्विंशत्याम् (सप्तमी)
वाक्य: विद्यालयस्य वार्षिकोत्सव: चतुर्विंशत्याम् तारिकायां भविष्यति।
(vi) 50 — प्रथमा:
पञ्चाशत् = पञ्चाशत्
वाक्य: पञ्चाशत् अर्धशतकमपि कथ्यते।
(vii) 18 — शताब्दे (सप्तमी):
अष्टादश = अष्टादशे (सप्तमी)
वाक्य: वेधशालाया: निर्माणम् अष्टादशे शताब्दे अभवत्।
(viii) 4 — वृक्षेभ्यः (पञ्चमी बहुवचन, पुँल्लिङ्ग); 47 — पत्राणि (प्रथमा बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग):
चतुर् का पञ्चमी बहुवचन = चतुर्भ्यः
सप्तचत्वारिंशत् = सप्तचत्वारिंशत्
वाक्य: चतुर्भ्यः वृक्षेभ्य: सप्तचत्वारिंशत् पत्राणि अपतन्।
(ix) 33 — विद्वांसः (प्रथमा बहुवचन, पुँल्लिङ्ग):
त्रयस्त्रिंशत् = त्रयस्त्रिंशत्
वाक्य: चर्चायाम् त्रयस्त्रिंशत् विद्वांस: भागं गृहीतवन्त:।
संख्यापदानि — प्रश्न 2 (शुद्ध विकल्प)
2शुद्धं विकल्पं गोलाकारं कुरुत —
i. एकदश / एकेदश / एकादश
ii. द्वात्रिशत् / द्वत्रिशत् / द्वात्रीशत्
iii. षोदश / षोडदश / षोडश
iv. चत्वारीशत् / चत्वारिशत् / चत्वारशत्
v. अष्ट / अष्ट: / अष्टा:
vi. त्रय:विंशति: / त्रिविंशति: / त्रयोविंशति:
vii. चतुर्दश / चतुंदश / चतुरदशShow solution
प्रयुक्त सूत्र: संस्कृत संख्यापदों की शुद्ध वर्तनी का ज्ञान।
(i) शुद्ध रूप: एकादश (11)
कारण: 'एक + दश' के सन्धि से 'एकादश' बनता है।
(ii) शुद्ध रूप: द्वात्रिंशत् (32)
कारण: 'द्वा + त्रिंशत्' = द्वात्रिंशत्; दीर्घ 'ई' नहीं होता।
(iii) शुद्ध रूप: षोडश (16)
कारण: 'षट् + दश' = षोडश; 'ड' का प्रयोग होता है।
(iv) शुद्ध रूप: चत्वारिंशत् (40)
कारण: 'चत्वारिंशत्' — दीर्घ 'ई' नहीं होता।
(v) शुद्ध रूप: अष्ट (8)
कारण: संख्यावाची 'अष्ट' अव्यय की तरह प्रयुक्त होता है, विसर्ग नहीं लगता।
(vi) शुद्ध रूप: त्रयोविंशति: (23)
कारण: 'त्रयः + विंशति:' में विसर्ग सन्धि से 'त्रयोविंशति:' बनता है।
(vii) शुद्ध रूप: चतुर्दश (14)
कारण: 'चतुर् + दश' = चतुर्दश; रेफ का प्रयोग होता है।
(i) शुद्ध रूप: एकादश (11)
कारण: 'एक + दश' के सन्धि से 'एकादश' बनता है।
(ii) शुद्ध रूप: द्वात्रिंशत् (32)
कारण: 'द्वा + त्रिंशत्' = द्वात्रिंशत्; दीर्घ 'ई' नहीं होता।
(iii) शुद्ध रूप: षोडश (16)
कारण: 'षट् + दश' = षोडश; 'ड' का प्रयोग होता है।
(iv) शुद्ध रूप: चत्वारिंशत् (40)
कारण: 'चत्वारिंशत्' — दीर्घ 'ई' नहीं होता।
(v) शुद्ध रूप: अष्ट (8)
कारण: संख्यावाची 'अष्ट' अव्यय की तरह प्रयुक्त होता है, विसर्ग नहीं लगता।
(vi) शुद्ध रूप: त्रयोविंशति: (23)
कारण: 'त्रयः + विंशति:' में विसर्ग सन्धि से 'त्रयोविंशति:' बनता है।
(vii) शुद्ध रूप: चतुर्दश (14)
कारण: 'चतुर् + दश' = चतुर्दश; रेफ का प्रयोग होता है।
संख्यापदानि — प्रश्न 3 (उचित विकल्प)
3उचितेन विकल्पेन रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. वृक्षे ———— (2) काकौ स्त:। (द्विः/द्वौ/द्वे)
ii. उद्याने ———— (4) महिला: भ्रमन्ति। (चत्वारः/चतुरैः/चतसृः)
iii. गज: ———— (4) पादै: चलति। (चतुर्भिः/चतुरैः/चतुर्भ्यः)
iv. ———— (1) शाखायां खगा: कूजन्ति। (एकस्मिन्/एके/एकस्याम्)
v. बालका: ———— (3) फलानि खादन्ति। (त्रीणि/त्रयः/तिसृः)
vi. एतेषां ———— (6) वृक्षाणां नामानि वदत। (षट्/षण्णाम्/षट्नाम्)
vii. पाण्डवा: ———— आसन्। (पञ्चः/पञ्चा:/पञ्च)Show solution
प्रयुक्त सूत्र: संख्यापद का प्रयोग विशेष्य के लिङ्ग, विभक्ति एवं वचन के अनुसार होता है।
(i) काकौ — पुँल्लिङ्ग, प्रथमा द्विवचन:
द्वि का प्रथमा द्विवचन पुँल्लिङ्ग = द्वौ
वाक्य: वृक्षे द्वौ काकौ स्त:।
(ii) महिलाः — स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन:
चतुर् का प्रथमा बहुवचन स्त्रीलिङ्ग = चतसृः
वाक्य: उद्याने चतसृः महिला: भ्रमन्ति।
(iii) पादैः — पुँल्लिङ्ग, तृतीया बहुवचन:
चतुर् का तृतीया बहुवचन = चतुर्भिः
वाक्य: गज: चतुर्भिः पादै: चलति।
(iv) शाखायाम् — स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन:
एक का सप्तमी एकवचन स्त्रीलिङ्ग = एकस्याम्
वाक्य: एकस्याम् शाखायां खगा: कूजन्ति।
(v) फलानि — नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन:
त्रि का द्वितीया बहुवचन नपुंसकलिङ्ग = त्रीणि
वाक्य: बालका: त्रीणि फलानि खादन्ति।
(vi) वृक्षाणाम् — षष्ठी बहुवचन:
षट् — षष्ठी बहुवचन = षण्णाम्
वाक्य: एतेषां षण्णाम् वृक्षाणां नामानि वदत।
(vii) पाण्डवाः — पुँल्लिङ्ग, प्रथमा बहुवचन:
पञ्चन् — प्रथमा/द्वितीया = पञ्च (अव्यय की तरह)
वाक्य: पाण्डवा: पञ्च आसन्।
(i) काकौ — पुँल्लिङ्ग, प्रथमा द्विवचन:
द्वि का प्रथमा द्विवचन पुँल्लिङ्ग = द्वौ
वाक्य: वृक्षे द्वौ काकौ स्त:।
(ii) महिलाः — स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन:
चतुर् का प्रथमा बहुवचन स्त्रीलिङ्ग = चतसृः
वाक्य: उद्याने चतसृः महिला: भ्रमन्ति।
(iii) पादैः — पुँल्लिङ्ग, तृतीया बहुवचन:
चतुर् का तृतीया बहुवचन = चतुर्भिः
वाक्य: गज: चतुर्भिः पादै: चलति।
(iv) शाखायाम् — स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन:
एक का सप्तमी एकवचन स्त्रीलिङ्ग = एकस्याम्
वाक्य: एकस्याम् शाखायां खगा: कूजन्ति।
(v) फलानि — नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन:
त्रि का द्वितीया बहुवचन नपुंसकलिङ्ग = त्रीणि
वाक्य: बालका: त्रीणि फलानि खादन्ति।
(vi) वृक्षाणाम् — षष्ठी बहुवचन:
षट् — षष्ठी बहुवचन = षण्णाम्
वाक्य: एतेषां षण्णाम् वृक्षाणां नामानि वदत।
(vii) पाण्डवाः — पुँल्लिङ्ग, प्रथमा बहुवचन:
पञ्चन् — प्रथमा/द्वितीया = पञ्च (अव्यय की तरह)
वाक्य: पाण्डवा: पञ्च आसन्।
संख्यापदानि — प्रश्न 4 (क्रम)
4(अ)प्रदत्तसंख्यापदानि आरोहक्रमेण लिखत —
एकविंशतिः, दश, सप्तत्रिंशत्, एकादश, नवचत्वारिंशत्, पञ्चविंशतिः, षट्चत्वारिंशत्, सप्तदश, षट्, द्वात्रिंशत्।Show solution
दिया गया: उपर्युक्त संख्यापद
आरोहक्रम (छोटे से बड़े की ओर):
| संख्यापद | अंक |
|---|---|
| षट् | 6 |
| दश | 10 |
| एकादश | 11 |
| सप्तदश | 17 |
| एकविंशतिः | 21 |
| पञ्चविंशतिः | 25 |
| द्वात्रिंशत् | 32 |
| सप्तत्रिंशत् | 37 |
| षट्चत्वारिंशत् | 46 |
| नवचत्वारिंशत् | 49 |
आरोहक्रम: षट्, दश, एकादश, सप्तदश, एकविंशतिः, पञ्चविंशतिः, द्वात्रिंशत्, सप्तत्रिंशत्, षट्चत्वारिंशत्, नवचत्वारिंशत्।
आरोहक्रम (छोटे से बड़े की ओर):
| संख्यापद | अंक |
|---|---|
| षट् | 6 |
| दश | 10 |
| एकादश | 11 |
| सप्तदश | 17 |
| एकविंशतिः | 21 |
| पञ्चविंशतिः | 25 |
| द्वात्रिंशत् | 32 |
| सप्तत्रिंशत् | 37 |
| षट्चत्वारिंशत् | 46 |
| नवचत्वारिंशत् | 49 |
आरोहक्रम: षट्, दश, एकादश, सप्तदश, एकविंशतिः, पञ्चविंशतिः, द्वात्रिंशत्, सप्तत्रिंशत्, षट्चत्वारिंशत्, नवचत्वारिंशत्।
4(आ)प्रदत्तसंख्यापदानि अवरोहक्रमेण लिखत —
नवदश, षट्त्रिंशत्, सप्त, चतुर्विंशतिः, पञ्चाशत्, चत्वारः, द्विचत्वारिंशत्, अष्टाविंशतिः, पञ्चचत्वारिंशत्, त्रयोदश।Show solution
दिया गया: उपर्युक्त संख्यापद
अवरोहक्रम (बड़े से छोटे की ओर):
| संख्यापद | अंक |
|---|---|
| पञ्चाशत् | 50 |
| पञ्चचत्वारिंशत् | 45 |
| द्विचत्वारिंशत् | 42 |
| षट्त्रिंशत् | 36 |
| अष्टाविंशतिः | 28 |
| चतुर्विंशतिः | 24 |
| नवदश | 19 |
| त्रयोदश | 13 |
| सप्त | 7 |
| चत्वारः | 4 |
अवरोहक्रम: पञ्चाशत्, पञ्चचत्वारिंशत्, द्विचत्वारिंशत्, षट्त्रिंशत्, अष्टाविंशतिः, चतुर्विंशतिः, नवदश, त्रयोदश, सप्त, चत्वारः।
अवरोहक्रम (बड़े से छोटे की ओर):
| संख्यापद | अंक |
|---|---|
| पञ्चाशत् | 50 |
| पञ्चचत्वारिंशत् | 45 |
| द्विचत्वारिंशत् | 42 |
| षट्त्रिंशत् | 36 |
| अष्टाविंशतिः | 28 |
| चतुर्विंशतिः | 24 |
| नवदश | 19 |
| त्रयोदश | 13 |
| सप्त | 7 |
| चत्वारः | 4 |
अवरोहक्रम: पञ्चाशत्, पञ्चचत्वारिंशत्, द्विचत्वारिंशत्, षट्त्रिंशत्, अष्टाविंशतिः, चतुर्विंशतिः, नवदश, त्रयोदश, सप्त, चत्वारः।
संख्यापदानि — प्रश्न 5 (गणित)
5(i)मम समीपे नवचत्वारिंशत् फलानि सन्ति। त्रयोदश फलानि मया वितीर्णानि। कति अवशिष्टानि?Show solution
दिया गया:
कुल फल = नवचत्वारिंशत् =
वितरित फल = त्रयोदश =
गणना:
उत्तर: षट्त्रिंशत् () फलानि अवशिष्टानि।
कुल फल = नवचत्वारिंशत् =
वितरित फल = त्रयोदश =
गणना:
उत्तर: षट्त्रिंशत् () फलानि अवशिष्टानि।
5(ii)एकस्य आम्रस्य मूल्यं पञ्चरूप्यकाणि अस्ति। मया अष्ट आम्राणि क्रीतानि। मया कियत् मूल्यं दातव्यम्?Show solution
दिया गया:
एक आम्र का मूल्य = पञ्च = रूप्यकाणि
क्रीत आम्राणि = अष्ट =
गणना:
उत्तर: मया चत्वारिंशत् () रूप्यकाणि दातव्यानि।
एक आम्र का मूल्य = पञ्च = रूप्यकाणि
क्रीत आम्राणि = अष्ट =
गणना:
उत्तर: मया चत्वारिंशत् () रूप्यकाणि दातव्यानि।
5(iii)सुधीरस्य समीपे दश रूप्यकाणि आसन्। तस्य माता तस्मै चतुर्विंशति रूप्यकाणि दत्वा शाकम् आनेतुं प्रेषयत्। सः षड्विंशत्या: रूप्यकैः शाकम् आनीतवान्। कति रूप्यकाणि अवशिष्टानि?Show solution
दिया गया:
सुधीर के पास पहले = दश = रूप्यकाणि
माता ने दिए = चतुर्विंशति = रूप्यकाणि
कुल = रूप्यकाणि
शाक पर व्यय = षड्विंशति = रूप्यकाणि
गणना:
उत्तर: अष्ट () रूप्यकाणि अवशिष्टानि।
सुधीर के पास पहले = दश = रूप्यकाणि
माता ने दिए = चतुर्विंशति = रूप्यकाणि
कुल = रूप्यकाणि
शाक पर व्यय = षड्विंशति = रूप्यकाणि
गणना:
उत्तर: अष्ट () रूप्यकाणि अवशिष्टानि।
5(iv)सुधाया: जन्मदिवस: आसीत्। तस्या: माता तस्मै पञ्चाशत् चॉकलेटान् कक्षायां वितरणाय अयच्छत्। कक्षायां सप्तत्रिंशत् छात्रा: उपस्थिताः आसन्। तया कति 'चॉकलेटाः' वितीर्णाः कति च अवशिष्टाः?Show solution
दिया गया:
कुल चॉकलेट = पञ्चाशत् =
उपस्थित छात्राः = सप्तत्रिंशत् =
गणना:
वितीर्णाः = (प्रत्येक छात्र को एक-एक)
अवशिष्टाः =
उत्तर:
वितीर्णाः = सप्तत्रिंशत् () चॉकलेटाः।
अवशिष्टाः = त्रयोदश () चॉकलेटाः।
कुल चॉकलेट = पञ्चाशत् =
उपस्थित छात्राः = सप्तत्रिंशत् =
गणना:
वितीर्णाः = (प्रत्येक छात्र को एक-एक)
अवशिष्टाः =
उत्तर:
वितीर्णाः = सप्तत्रिंशत् () चॉकलेटाः।
अवशिष्टाः = त्रयोदश () चॉकलेटाः।
5(v)विजयस्य समीपे द्विचत्वारिंशत् लेखन्यः आसन्। सः प्रतिच्छात्रं द्वे लेखिन्यौ वितरितुम् इच्छति। सः कति छात्रेभ्यः लेखिनीः प्रदास्यति येन किमपि अवशिष्टं न भवेत्?Show solution
दिया गया:
कुल लेखन्यः = द्विचत्वारिंशत् =
प्रति छात्र लेखन्यः = द्वे =
गणना:
उत्तर: विजयः एकविंशति () छात्रेभ्यः लेखिनीः प्रदास्यति।
कुल लेखन्यः = द्विचत्वारिंशत् =
प्रति छात्र लेखन्यः = द्वे =
गणना:
उत्तर: विजयः एकविंशति () छात्रेभ्यः लेखिनीः प्रदास्यति।
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in शब्दरूपाणि for CBSE Class 9 Sanskrit?
शब्दरूपाणि covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in शब्दरूपाणि — CBSE Class 9 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for शब्दरूपाणि Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in शब्दरूपाणि (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for शब्दरूपाणि
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full शब्दरूपाणि chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.