Skip to main content
Chapter 11 of 22
NCERT Solutions

कारकोपपदविभक्तिः

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for कारकोपपदविभक्तिः — CBSE Class 9 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying कारकोपपदविभक्तिः? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 9 students started this chapter today

27 Questions Solved · 8 Sections

कर्तृकारकम् (प्रथमा-विभक्तिः) — अभ्यासः

1उचितपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. — पठन्ति। (छात्रौ, छात्राः)
ii. — पाठयति। (अध्यापकाः, अध्यापकः)
iii. — पृच्छन्ति। (शिष्याः, शिष्यौ)
iv. — वदतः। (बालौ, बालः)
v. — विकसन्ति। (पुष्पे, पुष्पाणि)
vi. — पतति। (फलम्, फले)
Show solution
दिया गया है: क्रियापद के वचन के अनुसार उचित कर्तृपद चुनना है।

नियम: कर्तृपद में प्रथमा विभक्ति प्रयुक्त होती है और कर्तृपद का वचन क्रियापद के वचन के समान होता है।

हल:

i. छात्राः पठन्ति। (पठन्ति = बहुवचन → छात्राः = बहुवचन)

ii. अध्यापकः पाठयति। (पाठयति = एकवचन → अध्यापकः = एकवचन)

iii. शिष्याः पृच्छन्ति। (पृच्छन्ति = बहुवचन → शिष्याः = बहुवचन)

iv. बालौ वदतः। (वदतः = द्विवचन → बालौ = द्विवचन)

v. पुष्पाणि विकसन्ति। (विकसन्ति = बहुवचन → पुष्पाणि = बहुवचन)

vi. फलम् पतति। (पतति = एकवचन → फलम् = एकवचन)
2अधोलिखितम् अनुच्छेदं पठित्वा कर्तृपदानि चित्वा लिखत —
वृक्षे अनेके खगाः वसन्ति। ते परस्परं प्रेमणा व्यवहरन्ति। एकदा एकः वानरः तत्र आगच्छत्। सः शाखासु कूर्दते। खगाः दुःखिताः भवन्ति। ते न जानन्ति कथं अस्य प्रतिकारः कर्तव्यः। पुनः ते अचिन्तयन्-वयं मिलित्वा अस्य उपरि प्रहारं कुर्मः। तदा वानरः आगच्छत्। ते तस्य उपरि प्रहारम् अकुर्वन्। वानरः आहतः अभवत्। ततः परं सः कदापि तत्र न आगच्छत्।
Show solution
दिया गया है: उपर्युक्त अनुच्छेद।

नियम: वाक्य में जो पद प्रथमा विभक्ति में हो और क्रिया का सम्बन्ध जिससे हो, वह कर्तृपद होता है।

हल — कर्तृपदानि:

| वाक्य | कर्तृपदम् |
|---|---|
| वृक्षे अनेके खगाः वसन्ति | खगाः |
| ते परस्परं प्रेमणा व्यवहरन्ति | ते |
| एकः वानरः तत्र आगच्छत् | वानरः |
| सः शाखासु कूर्दते | सः |
| खगाः दुःखिताः भवन्ति | खगाः |
| ते न जानन्ति | ते |
| वयं मिलित्वा प्रहारं कुर्मः | वयम् |
| वानरः आगच्छत् | वानरः |
| ते तस्य उपरि प्रहारम् अकुर्वन् | ते |
| वानरः आहतः अभवत् | वानरः |
| सः कदापि तत्र न आगच्छत् | सः |
3उदाहरणानुसारं सार्थकं पदं लिखत —
यथा — शिक्षकः
i. कः शि क्ष
ii. निलाफि
iii. वारः न
iv. सः शाखा
v. कः चिदात्
Show solution
दिया गया है: अक्षरों को पुनर्व्यवस्थित करके सार्थक शब्द बनाना है।

हल:

i. शिक्षकः (कः + शि + क्ष → शिक्षकः)

ii. फलिना / फलानि (निलाफि → फलानि)

iii. वानरः (वारः + न → वानरः)

iv. शाखासः / साखाःशाखाः

v. कादिचत्कदाचित्

*(टिप्पणी: OCR में अक्षर अस्पष्ट हैं, अतः उपलब्ध अक्षरों के आधार पर सम्भावित उत्तर दिए गए हैं।)*
4उदाहरणानुसारं शब्दरचना कुरुत — यथा — वानरः (i से viii तक)Show solution
दिया गया है: 'वानरः' के समान शब्दों की रचना करनी है (चित्र उपलब्ध नहीं हैं, अतः सामान्य उदाहरण दिए जा रहे हैं)।

नियम: अकारान्त पुल्लिंग शब्दों में प्रथमा एकवचन में 'ः' (विसर्ग) लगता है।

हल (उदाहरण):

i. बालकः
ii. छात्रः
iii. अध्यापकः
iv. शिक्षकः
v. खगः
vi. मृगः
vii. नरः
viii. जनः

*(टिप्पणी: चित्र उपलब्ध न होने के कारण चित्रों में दिए गए शब्दों के स्थान पर सामान्य उदाहरण दिए गए हैं।)*

कर्मकारकम् (द्वितीया-विभक्तिः) — अभ्यासः

1मञ्जूषाया: उचित पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(मञ्जूषा: रोटिकां, शाकं रोटिकां च, बुभुक्षा, पक्वम्, भोजनम्)
अमितः – मातः! अतीव बुभुक्षा बाधते माम्! किं भोजनं सज्जम्?
अम्बा – आम् पुत्र! --- कुरु।
अमितः – किं --- ?
अम्बा – तोरिका।
अमितः – अहो बहिर्गन्तव्यम्। विलम्बः भवति। बुभुक्षा नास्ति।
अम्बा – (हसन्ती) 'तोरिका' इति कथने --- समाप्ता किम्?
अमितः – (हसन्) एवं नास्ति मातः!
अम्बा – तर्हि --- कुत्र खादिष्यसि?
अमितः – न जानामि।
अम्बा – तर्हि आगच्छ। उष्णं --- खाद।
अमितः – अस्तु, शीघ्रं खादित्वा गच्छामि।
Show solution
दिया गया है: मञ्जूषा के शब्द — रोटिकां, शाकं रोटिकां च, बुभुक्षा, पक्वम्, भोजनम्

नियम: कर्मकारक में द्वितीया विभक्ति प्रयुक्त होती है।

हल:

अम्बा – आम् पुत्र! भोजनम् (पक्वम्) कुरु। → पक्वम् कुरु।

अमितः – किं पक्वम् ?

अम्बा – तोरिका।

अम्बा – 'तोरिका' इति कथने बुभुक्षा समाप्ता किम्?

अम्बा – तर्हि शाकं रोटिकां च कुत्र खादिष्यसि?

अम्बा – तर्हि आगच्छ। उष्णं रोटिकां खाद।

पूर्ण संवाद:

अम्बा – आम् पुत्र! पक्वम् कुरु।
अमितः – किं पक्वम् ?
अम्बा – तोरिका।
अम्बा – 'तोरिका' इति कथने बुभुक्षा समाप्ता किम्?
अम्बा – तर्हि शाकं रोटिकां च कुत्र खादिष्यसि?
अम्बा – तर्हि आगच्छ। उष्णं रोटिकां खाद।
2उचितविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत —
अङ्करः – अमित! मम ———— परितः हरिताः वृक्षाः सन्ति। (गृह)
अमितः – अतिशोभनम्। मम ———— उभयतः अवकरगृहम् अस्ति। (गृह)
अङ्करः – एतत् तु स्वास्थ्याय न उचितम्।
अमितः – जानीमः वयम्।
अङ्करः – ———— बिना तु जीवनं नरकायते। (स्वास्थ्य)
अमितः – धिक् एतादृशान् ———— ये इतस्ततः अवकरं क्षिपन्ति। (जन)
Show solution
दिया गया है: 'परितः', 'उभयतः', 'बिना', 'धिक्' के योग में द्वितीया विभक्ति प्रयुक्त होती है।

नियम:
- परितः, उभयतः के योग में द्वितीया विभक्ति।
- बिना के योग में द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी।
- धिक् के योग में द्वितीया विभक्ति।

हल:

अङ्करः – अमित! मम गृहम् परितः हरिताः वृक्षाः सन्ति।

अमितः – मम गृहम् उभयतः अवकरगृहम् अस्ति।

अङ्करः – स्वास्थ्यम् बिना तु जीवनं नरकायते।

अमितः – धिक् एतादृशान् जनान् ये इतस्ततः अवकरं क्षिपन्ति।
3उचितविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. महिलाः ———— गच्छन्ति। (उद्यान)
ii. तत्र ताः ———— कुर्वन्ति। (व्यायाम)
iii. परस्परं ———— च कुर्वन्ति। (वार्तालाप)
iv. ———— च पश्यन्ति। (वृक्ष, पुष्प बहुव.)
v. ताः पुष्पाणां ———— दृष्ट्वा प्रसीदन्ति। (शोभा)
Show solution
दिया गया है: कर्मकारक में द्वितीया विभक्ति प्रयुक्त होती है।

नियम: क्रिया का कर्म द्वितीया विभक्ति में होता है।

हल:

i. महिलाः उद्यानम् गच्छन्ति। (उद्यान + द्वितीया एकवचन = उद्यानम्)

ii. तत्र ताः व्यायामम् कुर्वन्ति। (व्यायाम + द्वितीया एकवचन = व्यायामम्)

iii. परस्परं वार्तालापम् च कुर्वन्ति। (वार्तालाप + द्वितीया एकवचन = वार्तालापम्)

iv. वृक्षान् पुष्पाणि च पश्यन्ति। (वृक्ष + द्वितीया बहुवचन = वृक्षान्; पुष्प + द्वितीया बहुवचन = पुष्पाणि)

v. ताः पुष्पाणां शोभाम् दृष्ट्वा प्रसीदन्ति। (शोभा + द्वितीया एकवचन = शोभाम्)
4उदाहरणानुसारं लिखत —
यथा- शब्दः — विभक्तिः — एकवचनम् — द्विवचनम् — बहुवचनम्
जन — द्वितीया — जनम् — जनौ — जनान्
मनुष्य — — — —
पुरुष — — — —
शाखा — द्वितीया — शाखाम् — शाखे — शाखाः
लता — — — —
जिह्वा — — — —
पत्र — द्वितीया — पत्रम् — पत्रे — पत्राणि
फल — — — —
पुष्प — — — —
Show solution
दिया गया है: द्वितीया विभक्ति के रूप लिखने हैं।

नियम:
- अकारान्त पुल्लिंग: एकवचन = म्, द्विवचन = औ, बहुवचन = ान्
- आकारान्त स्त्रीलिंग: एकवचन = ाम्, द्विवचन = े, बहुवचन = ाः
- अकारान्त नपुंसकलिंग: एकवचन = म्, द्विवचन = े, बहुवचन = ाणि

हल:

| शब्दः | विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|---|
| जन | द्वितीया | जनम् | जनौ | जनान् |
| मनुष्य | द्वितीया | मनुष्यम् | मनुष्यौ | मनुष्यान् |
| पुरुष | द्वितीया | पुरुषम् | पुरुषौ | पुरुषान् |
| शाखा | द्वितीया | शाखाम् | शाखे | शाखाः |
| लता | द्वितीया | लताम् | लते | लताः |
| जिह्वा | द्वितीया | जिह्वाम् | जिह्वे | जिह्वाः |
| पत्र | द्वितीया | पत्रम् | पत्रे | पत्राणि |
| फल | द्वितीया | फलम् | फले | फलानि |
| पुष्प | द्वितीया | पुष्पम् | पुष्पे | पुष्पाणि |
5कर्मकारकं द्वितीयाविभक्तिं च प्रयुज्य प्रदत्तम् उदाहरणम् अनुसृत्य पञ्च वाक्यानि लिखत।
उदाहरणम् — 1. कौमुदी संस्कृतं पठति। 2. वत्सला आम्रं खादति।
Show solution
दिया गया है: कर्मकारक (द्वितीया विभक्ति) का प्रयोग करते हुए पाँच वाक्य लिखने हैं।

नियम: जिस पर क्रिया का प्रभाव पड़े वह कर्म होता है; कर्म में द्वितीया विभक्ति प्रयुक्त होती है।

हल:

1. रमा पुस्तकम् पठति। (रमा पुस्तक पढ़ती है।)

2. बालकः जलम् पिबति। (बालक जल पीता है।)

3. अध्यापकः छात्रान् पाठयति। (अध्यापक छात्रों को पढ़ाता है।)

4. माता भोजनम् पचति। (माता भोजन पकाती है।)

5. कृषकः क्षेत्रम् कर्षति। (किसान खेत जोतता है।)

करणकारकम् (तृतीया-विभक्तिः) — अभ्यासः

1उचितपदेन रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. गृहे आनन्दमयं वातावरणं ———— भवति। (बालैः, बालान्)
ii. विद्यालयस्य विद्यालयत्वं ———— भवति। (छात्रान्, छात्रैः)
iii. रङ्गशालायाः शोभा ———— भवति। (उत्सवान्, उत्सवैः)
iv. सभागारे जनाः ———— सह चर्चा कुर्वन्ति। (विद्वेषां, विद्वद्भिः)
Show solution
दिया गया है: करणकारक में तृतीया विभक्ति प्रयुक्त होती है।

नियम: जिसके द्वारा कार्य सम्पन्न हो वह करण है; करण में तृतीया विभक्ति होती है। 'सह' के योग में भी तृतीया विभक्ति होती है।

हल:

i. गृहे आनन्दमयं वातावरणं बालैः भवति। (बालों के द्वारा)

ii. विद्यालयस्य विद्यालयत्वं छात्रैः भवति। (छात्रों के द्वारा)

iii. रङ्गशालायाः शोभा उत्सवैः भवति। (उत्सवों के द्वारा)

iv. सभागारे जनाः विद्वद्भिः सह चर्चा कुर्वन्ति। (विद्वानों के साथ)
2अधोलिखितश्लोकेभ्यः तृतीयाविभक्तियुक्तपदानि चित्वा लिखत —
(क) सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन तपते रविः।
सत्येन वाति वायुश्च सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्।।
(ख) मनसा चिन्तितं कार्यं वाचा नैव प्रकाशयेत्।
मन्त्रेण रक्षयेद् गृहं कार्ये चाऽपि नियोजयेत्।
(ग) पुत्राश्च विविधैः शीलैर्नियोज्याः सततं बुधैः।
नीतिज्ञाः शीलसम्पन्ना भवन्ति कुलपूजिताः।
(घ) दरिद्रता धीरतया विराजते,
कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते।
कदन्नता चोष्णतया विराजते,
कुरूपता शीलतया विराजते।
Show solution
दिया गया है: उपर्युक्त श्लोक।

नियम: तृतीया विभक्ति के पद 'से/के द्वारा' अर्थ देते हैं।

हल:

(क) श्लोक से तृतीयाविभक्तियुक्त पद:

| सत्येन | सत्येन | सत्येन |

(ख) श्लोक से तृतीयाविभक्तियुक्त पद:

| मनसा | वाचा | मन्त्रेण |

(ग) श्लोक से तृतीयाविभक्तियुक्त पद:

| विविधैः शीलैः | बुधैः |

(घ) श्लोक से तृतीयाविभक्तियुक्त पद:

| धीरतया | शुभ्रतया | उष्णतया | शीलतया |
3उदाहरणानुसारं लिखत —
शब्दः — विभक्तिः — एकवचनम् — द्विवचनम् — बहुवचनम्
निर्धन — तृतीया — निर्धनेन — निर्धनाभ्याम् — निर्धनैः
जन — — — — —
धनिक — — — — —
शाखा — तृतीया — शाखया — शाखाभ्याम् — शाखाभिः
लता — — — — —
रमा — — — — —
Show solution
दिया गया है: तृतीया विभक्ति के रूप लिखने हैं।

नियम:
- अकारान्त पुल्लिंग: एकवचन = एन, द्विवचन = आभ्याम्, बहुवचन = ैः
- आकारान्त स्त्रीलिंग: एकवचन = या, द्विवचन = आभ्याम्, बहुवचन = आभिः

हल:

| शब्दः | विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|---|
| निर्धन | तृतीया | निर्धनेन | निर्धनाभ्याम् | निर्धनैः |
| जन | तृतीया | जनेन | जनाभ्याम् | जनैः |
| धनिक | तृतीया | धनिकेन | धनिकाभ्याम् | धनिकैः |
| शाखा | तृतीया | शाखया | शाखाभ्याम् | शाखाभिः |
| लता | तृतीया | लतया | लताभ्याम् | लताभिः |
| रमा | तृतीया | रमया | रमाभ्याम् | रमाभिः |
4कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. पुत्रः --- सह गच्छति। (जनकस्य, जनकेन)
ii. सः जनः --- अन्धः तथापि पराश्रितः न अस्ति। (नेत्रयोः, नेत्राभ्याम्)
iii. --- हीनः पशुभिः समानः। (विद्यायाः, विद्यया)
Show solution
दिया गया है: 'सह' के योग में तृतीया, अङ्गविकार में तृतीया, और करण में तृतीया विभक्ति।

नियम:
- 'सह' के योग में तृतीया विभक्ति।
- अङ्गविकार (शरीर के किसी अंग की कमी) में तृतीया विभक्ति।
- करण (साधन) में तृतीया विभक्ति।

हल:

i. पुत्रः जनकेन सह गच्छति। ('सह' के योग में तृतीया → जनकेन)

ii. सः जनः नेत्राभ्याम् अन्धः तथापि पराश्रितः न अस्ति। (अङ्गविकार में तृतीया → नेत्राभ्याम्)

iii. विद्यया हीनः पशुभिः समानः। (करण में तृतीया → विद्यया)

सम्प्रदानकारकम् (चतुर्थी-विभक्तिः) — अभ्यासः

1कोष्ठकप्रदत्तपदैः सह उचितविभक्ति प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. अद्य अधिकांशजनाः शनिवासरे — बहिः गच्छन्ति। (मनोरञ्जन)
ii. ते रात्रौ बहिः — गच्छन्ति। (भोजन)
iii. — ते चिरकालात् पङ्क्तौ तिष्ठन्ति। (आहार)
iv. — सर्वे प्रशंसनीयाः। (सत्कार्य)
v. स्व — किं किं कुरुते मानवः। (प्रसन्नता)
Show solution
दिया गया है: सम्प्रदान कारक में चतुर्थी विभक्ति प्रयुक्त होती है।

नियम: जिसके लिए कार्य किया जाए उसमें चतुर्थी विभक्ति होती है।

हल:

i. अद्य अधिकांशजनाः शनिवासरे मनोरञ्जनाय बहिः गच्छन्ति।

ii. ते रात्रौ बहिः भोजनाय गच्छन्ति।

iii. आहाराय ते चिरकालात् पङ्क्तौ तिष्ठन्ति।

iv. सत्कार्याय सर्वे प्रशंसनीयाः।

v. स्व प्रसन्नतायै किं किं कुरुते मानवः।

*(टिप्पणी: 'प्रसन्नता' आकारान्त स्त्रीलिंग है, अतः चतुर्थी एकवचन = प्रसन्नतायै)
3चतुर्थी-विभक्तियुक्तपदानि स्थूलरेखया चिह्नितानि कुरुत पृथक्तया लिखत च —
i. विद्या विवादाय धनं मदाय
ii. शक्तिः परेषां परपीडनाय।
iii. खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्
iv. ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय।।
Show solution
दिया गया है: उपर्युक्त श्लोक।

नियम: चतुर्थी विभक्ति के पद 'के लिए' अर्थ देते हैं।

हल — चतुर्थीविभक्तियुक्त पद:

| पद | विभक्ति |
|---|---|
| विवादाय | चतुर्थी एकवचन |
| मदाय | चतुर्थी एकवचन |
| परपीडनाय | चतुर्थी एकवचन |
| ज्ञानाय | चतुर्थी एकवचन |
| दानाय | चतुर्थी एकवचन |
| रक्षणाय | चतुर्थी एकवचन |

श्लोक का अर्थ: दुर्जन की विद्या विवाद के लिए, धन अहंकार के लिए, शक्ति दूसरों को पीड़ित करने के लिए होती है। सज्जन के लिए इसके विपरीत — ज्ञान के लिए, दान के लिए और रक्षा के लिए।
4कोष्ठकात् उचित पदं चित्वा लिखत —
i. बालाः ______________ क्रीडाक्षेत्रं गच्छन्ति। (खेलनाय, खेलनस्य)
ii. सूदः ______________ पाकशालां गच्छति। (भोजनपाचनाय, भोजनपाचने)
iii. जनाः ______________ किं किं न कुर्वन्ति। (उदरपूरणाय, उदरपूरणे)
iv. कृषकः ______________ सर्वत्र प्रसिद्धः अस्ति। (परिश्रमे, परिश्रमाय)
v. कुक्कुरः ______________ इतस्ततः भ्रमति। (भोजनं, भोजनाय)
Show solution
दिया गया है: 'के लिए' अर्थ में चतुर्थी विभक्ति प्रयुक्त होती है।

नियम: गमन के प्रयोजन में चतुर्थी विभक्ति होती है।

हल:

i. बालाः खेलनाय क्रीडाक्षेत्रं गच्छन्ति। (खेलने के लिए → चतुर्थी)

ii. सूदः भोजनपाचनाय पाकशालां गच्छति। (भोजन पकाने के लिए → चतुर्थी)

iii. जनाः उदरपूरणाय किं किं न कुर्वन्ति। (पेट भरने के लिए → चतुर्थी)

iv. कृषकः परिश्रमाय सर्वत्र प्रसिद्धः अस्ति। (परिश्रम के लिए → चतुर्थी)

v. कुक्कुरः भोजनाय इतस्ततः भ्रमति। (भोजन के लिए → चतुर्थी)
5घटात् चतुर्थी-विभक्तियुक्तपदानि चित्वा उचितकोष्ठके लिखत — (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्)Show solution
दिया गया है: घट (चित्र) में दिए गए पदों को वचन के अनुसार वर्गीकृत करना है। (चित्र उपलब्ध नहीं है, अतः चतुर्थी विभक्ति के सामान्य रूप दिए जा रहे हैं।)

नियम: चतुर्थी विभक्ति के रूप:
- अकारान्त पुल्लिंग: एकवचन = ाय, द्विवचन = आभ्याम्, बहुवचन = एभ्यः
- आकारान्त स्त्रीलिंग: एकवचन = ायै, द्विवचन = आभ्याम्, बहुवचन = आभ्यः

उदाहरण:

| वचन | उदाहरण |
|---|---|
| एकवचनम् | बालकाय, रामाय, पठनाय |
| द्विवचनम् | बालकाभ्याम्, रामाभ्याम् |
| बहुवचनम् | बालकेभ्यः, रामेभ्यः |

*(टिप्पणी: चित्र उपलब्ध न होने के कारण सामान्य उदाहरण दिए गए हैं।)*

अपादानकारकम् (पञ्चमी-विभक्तिः) — अभ्यासः

1कोष्ठके प्रदत्तशब्दैः सह उचितविभक्ति प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत।
i. ... अङ्कुरः प्रभवति। (बीज)
ii. ... विद्युत् उद्भवति। (जल)
iii. ... छात्राः पठन्ति। (शिक्षक)
iv. ... नद्यः प्रभवन्ति। (पर्वत)
v. ... मा प्रमदः। (स्वाध्याय)
Show solution
दिया गया है: अपादान कारक में पञ्चमी विभक्ति प्रयुक्त होती है।

नियम: जहाँ से अलगाव/उत्पत्ति/प्रस्थान हो वहाँ पञ्चमी विभक्ति होती है।

हल:

i. बीजात् अङ्कुरः प्रभवति। (बीज से अंकुर उत्पन्न होता है।)

ii. जलात् विद्युत् उद्भवति। (जल से विद्युत् उत्पन्न होती है।)

iii. शिक्षकात् छात्राः पठन्ति। (शिक्षक से छात्र पढ़ते हैं।)

iv. पर्वतात् नद्यः प्रभवन्ति। (पर्वत से नदियाँ निकलती हैं।)

v. स्वाध्यायात् मा प्रमदः। (स्वाध्याय से प्रमाद मत करो।)
2पञ्चमीविभक्तियुक्तपदम् उदाहरणानुसारं चिह्नितं कुरुत —
यथा — काष्ठात् अग्निः जायते मध्यमानात्।
i. कीटः अपि सुमनः सङ्गात् आरोहति सतां शिरः।
ii. धैर्यात् कदाचित् स्थितिम् आप्नुयात् सः।
iii. विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति धनाद् धर्मः ततः सुखम्।
iv. सत्यात् अपि हितं वदेत्।
v. दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते।
Show solution
दिया गया है: उपर्युक्त श्लोक/वाक्य।

नियम: पञ्चमी विभक्ति के पद 'से' (अलगाव/उत्पत्ति) अर्थ देते हैं।

हल:

i. सुमनःसङ्गात् — (पुष्पों के संग से)

ii. धैर्यात् — (धैर्य से)

iii. विनयात् (विनयाद्), पात्रत्वात् (पात्रत्वाद्), धनात् (धनाद्) — (विनय से, पात्रता से, धन से)

iv. सत्यात् — (सत्य से)

v. व्यायामात् (व्यायामाद्) — (व्यायाम से)
3उदाहरणानुसारं लिखत —
शब्दः — विभक्तिः — एकवचनम् — द्विवचनम् — बहुवचनम्
सैनिकः — पञ्चमी — सैनिकात् — सैनिकाभ्याम् — (बहुवचन)
रक्षकः — — — — —
मनुष्यः — — — — —
महिला — पञ्चमी — महिलायाः — महिलाभ्याम् — (बहुवचन)
देवी — — — — —
कन्या — — — — —
मित्रम् — पञ्चमी — मित्रात् — मित्राभ्याम् — (बहुवचन)
पात्रम् — — — — —
गात्रम् — — — — —
Show solution
दिया गया है: पञ्चमी विभक्ति के रूप लिखने हैं।

नियम:
- अकारान्त पुल्लिंग: एकवचन = ात्, द्विवचन = आभ्याम्, बहुवचन = एभ्यः
- आकारान्त स्त्रीलिंग: एकवचन = ायाः, द्विवचन = आभ्याम्, बहुवचन = आभ्यः
- अकारान्त नपुंसकलिंग: एकवचन = ात्, द्विवचन = आभ्याम्, बहुवचन = एभ्यः

हल:

| शब्दः | विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|---|
| सैनिकः | पञ्चमी | सैनिकात् | सैनिकाभ्याम् | सैनिकेभ्यः |
| रक्षकः | पञ्चमी | रक्षकात् | रक्षकाभ्याम् | रक्षकेभ्यः |
| मनुष्यः | पञ्चमी | मनुष्यात् | मनुष्याभ्याम् | मनुष्येभ्यः |
| महिला | पञ्चमी | महिलायाः | महिलाभ्याम् | महिलाभ्यः |
| देवी | पञ्चमी | देव्याः | देवीभ्याम् | देवीभ्यः |
| कन्या | पञ्चमी | कन्यायाः | कन्याभ्याम् | कन्याभ्यः |
| मित्रम् | पञ्चमी | मित्रात् | मित्राभ्याम् | मित्रेभ्यः |
| पात्रम् | पञ्चमी | पात्रात् | पात्राभ्याम् | पात्रेभ्यः |
| गात्रम् | पञ्चमी | गात्रात् | गात्राभ्याम् | गात्रेभ्यः |
4यथोचितं योज्यत —
पिपीलिका — नरात्
देव — वृद्धायाः
सैनिकः — मधुमक्षिकायाः
मधुमक्षिका — सैनिकात्
वृद्धा — देवात्
नरः — पिपीलिकायाः
Show solution
दिया गया है: प्रत्येक प्राणी/व्यक्ति के साथ उचित पञ्चमी विभक्ति का पद जोड़ना है।

नियम: पञ्चमी विभक्ति 'से' (भय, दूरी, उत्पत्ति आदि) अर्थ में प्रयुक्त होती है।

हल:

| कर्ता | पञ्चमी पद | वाक्य |
|---|---|---|
| पिपीलिका | मधुमक्षिकायाः | पिपीलिका मधुमक्षिकायाः बिभेति। |
| देवः | नरात् | देवः नरात् बिभेति। |
| सैनिकः | देवात् | सैनिकः देवात् बिभेति। |
| मधुमक्षिका | पिपीलिकायाः | मधुमक्षिका पिपीलिकायाः बिभेति। |
| वृद्धा | सैनिकात् | वृद्धा सैनिकात् बिभेति। |
| नरः | वृद्धायाः | नरः वृद्धायाः बिभेति। |

*(टिप्पणी: यह एक सम्भावित मिलान है; वास्तविक चित्र उपलब्ध न होने के कारण तर्कसंगत उत्तर दिया गया है।)*

सम्बन्धे (षष्ठी-विभक्तिः) — अभ्यासः

1कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. बालः _______________ अङ्के उपविशति। (पितुः, पित्रा)
ii. अद्य चिकित्सालयेषु _______________ सङ्ख्या प्रतिदिनं वर्धते। (रुग्णैः, रुग्णानाम्)
iii. वृक्षाः _______________ आधारभूताः सन्ति। (पर्यावरणस्य, पर्यावरणेन)
iv. अद्यत्वे _______________ जीवनं कष्टमयं जायते। (नगरात्, नगरस्य)
v. _______________ रक्षणाय वृक्षाणाम् आरोपणम् आवश्यकम्। (जीवनम्, जीवनस्य)
Show solution
दिया गया है: षष्ठी विभक्ति सम्बन्ध अर्थ में प्रयुक्त होती है।

नियम: दो पदों के बीच सम्बन्ध (का/के/की) दर्शाने के लिए षष्ठी विभक्ति प्रयुक्त होती है।

हल:

i. बालः पितुः अङ्के उपविशति। (पिता का अंक → पितुः = षष्ठी)

ii. अद्य चिकित्सालयेषु रुग्णानाम् सङ्ख्या प्रतिदिनं वर्धते। (रोगियों की संख्या → रुग्णानाम् = षष्ठी बहुवचन)

iii. वृक्षाः पर्यावरणस्य आधारभूताः सन्ति। (पर्यावरण के आधार → पर्यावरणस्य = षष्ठी)

iv. अद्यत्वे नगरस्य जीवनं कष्टमयं जायते। (नगर का जीवन → नगरस्य = षष्ठी)

v. जीवनस्य रक्षणाय वृक्षाणाम् आरोपणम् आवश्यकम्। (जीवन की रक्षा → जीवनस्य = षष्ठी)
2षष्ठीविभक्तियुक्तपदानि चित्वा लिखत —
i. महाजनस्य संसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः।
ii. अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम्।।
Show solution
दिया गया है: उपर्युक्त श्लोक।

नियम: षष्ठी विभक्ति के पद 'का/के/की' अर्थ देते हैं।

हल:

(i) से षष्ठीविभक्तियुक्त पद:

महाजनस्य, कस्य\text{महाजनस्य, कस्य}

(ii) से षष्ठीविभक्तियुक्त पद:

अभिवादनशीलस्य, वृद्धोपसेविनः, तस्य\text{अभिवादनशीलस्य, वृद्धोपसेविनः, तस्य}

श्लोक का अर्थ: महापुरुषों का संग किसकी उन्नति नहीं करता? जो अभिवादनशील और वृद्धों की सेवा करने वाला है, उसके चार गुण बढ़ते हैं — आयु, विद्या, यश और बल।

अधिकरणकारकम् (सप्तमी-विभक्तिः) — अभ्यासः

1कोष्ठकात् उचित पदं चित्वा लिखत —
i. अद्य तु _______________ अपि वृक्षाः न सन्ति। (पर्वतीयस्थलम्, पर्वतीयस्थले)
ii. चाणक्यो ब्रवीति _______________ अपि विश्वासः न कर्तव्यः। (मित्राय, मित्रे)
iii. कृष्णः _______________ स्निहाति। (गोषु, गवाम्)
iv. अद्य बालाः चलदूरभाषस्य _______________ रताः भवन्ति। (प्रयोगे, प्रयोगस्य)
v. _______________ रक्षायाः विषये जागरूकाः भवेयुः। (पर्यावरणस्य, पर्यावरणे)
Show solution
दिया गया है: अधिकरण कारक में सप्तमी विभक्ति प्रयुक्त होती है।

नियम: आधार/स्थान अर्थ में सप्तमी विभक्ति होती है। 'स्निह्' धातु के योग में भी सप्तमी होती है।

हल:

i. अद्य तु पर्वतीयस्थले अपि वृक्षाः न सन्ति। (पर्वतीय स्थान पर → सप्तमी)

ii. चाणक्यो ब्रवीति मित्रे अपि विश्वासः न कर्तव्यः। (मित्र में → सप्तमी)

iii. कृष्णः गोषु स्निहाति। (गायों में स्नेह → स्निह् + सप्तमी)

iv. अद्य बालाः चलदूरभाषस्य प्रयोगे रताः भवन्ति। (प्रयोग में → सप्तमी)

v. पर्यावरणे रक्षायाः विषये जागरूकाः भवेयुः। (पर्यावरण में → सप्तमी)
2सप्तमीविभक्तियुक्तपदानि चित्वा लिखत —
i. उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे शत्रुविग्रहे।
राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः।।
ii. परोक्षे कार्यहन्तारम् प्रत्यक्षे प्रियवादिनम्।
वर्जयेत् तादृशं मित्रम् विषकुम्भं पयोमुखम्।।
iii. न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे।
iv. सत्यमेवेश्वरो लोके सत्ये धर्मः समाहितः।
Show solution
दिया गया है: उपर्युक्त श्लोक।

नियम: सप्तमी विभक्ति के पद 'में/पर' अर्थ देते हैं।

हल:

(i) से सप्तमीविभक्तियुक्त पद:

उत्सवे, व्यसने, दुर्भिक्षे, शत्रुविग्रहे, राजद्वारे, श्मशाने\text{उत्सवे, व्यसने, दुर्भिक्षे, शत्रुविग्रहे, राजद्वारे, श्मशाने}

(ii) से सप्तमीविभक्तियुक्त पद:

परोक्षे, प्रत्यक्षे\text{परोक्षे, प्रत्यक्षे}

(iii) से सप्तमीविभक्तियुक्त पद:

गृहे\text{गृहे}

(iv) से सप्तमीविभक्तियुक्त पद:

लोके, सत्ये\text{लोके, सत्ये}
3उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितान् कोष्ठकान् यथायोग्यपदैः पूर्यत —
यथा — जन: जने | जनयोः | जनेषु
विद्वत्स् — — —
आत्मन् — — —
Show solution
दिया गया है: सप्तमी विभक्ति के रूप लिखने हैं।

नियम:
- अकारान्त पुल्लिंग: एकवचन = े, द्विवचन = योः, बहुवचन = ेषु
- विद्वत्स् (व्यञ्जनान्त): एकवचन = विद्वति, द्विवचन = विद्वतोः, बहुवचन = विद्वत्सु
- आत्मन् (नकारान्त): एकवचन = आत्मनि, द्विवचन = आत्मनोः, बहुवचन = आत्मसु

हल:

| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| जन | जने | जनयोः | जनेषु |
| विद्वत्स् | विद्वति | विद्वतोः | विद्वत्सु |
| आत्मन् | आत्मनि | आत्मनोः | आत्मसु |

सम्बोधनम् — परिचय

1सम्बोधन के नियम बताइए और उदाहरण दीजिए — हे मेघ, वर्षा कुरु। हे इन्द्रदेव, वर्षय अधुना। हे मेघ, प्रसन्नोऽस्मि।Show solution
दिया गया है: सम्बोधन के उदाहरण।

नियम:

1. सम्बोधन में प्रथमा विभक्ति प्रयुक्त होती है।

2. सम्बोधन में केवल प्रथमा के एकवचन में परिवर्तन होता है।

3. सम्बोधन एकवचन में विसर्ग का लोप होता है।
- यथा: रामः → हे राम!
- बालकः → हे बालक!

4. सम्बोधन में द्विवचन और बहुवचन के रूप प्रथमा विभक्ति के समान ही होते हैं।
- यथा: हे बालकौ! (द्विवचन), हे बालकाः! (बहुवचन)

5. सामान्यतः सम्बोधित पद के अन्त में अल्पविराम (,) का प्रयोग होता है।

उदाहरण:

हे मेघ, वर्षा कुरु।\text{हे मेघ, वर्षा कुरु।}
हे इन्द्रदेव, वर्षय अधुना।\text{हे इन्द्रदेव, वर्षय अधुना।}
हे मेघ, प्रसन्नोऽस्मि।\text{हे मेघ, प्रसन्नोऽस्मि।}

तालिका:

| शब्दः | प्रथमा एकवचन | सम्बोधन एकवचन |
|---|---|---|
| बालकः | बालकः | हे बालक! |
| रामः | रामः | हे राम! |
| देवः | देवः | हे देव! |
| मेघः | मेघः | हे मेघ! |

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in कारकोपपदविभक्तिः for CBSE Class 9 Sanskrit?
कारकोपपदविभक्तिः covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in कारकोपपदविभक्तिः — CBSE Class 9 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for कारकोपपदविभक्तिः Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in कारकोपपदविभक्तिः (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full कारकोपपदविभक्तिः chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.