Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 6 of 13
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

मन पूतं समाचरेत

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for मन पूतं समाचरेत — CBSE Class 9 Sanskrit.

127 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying मन पूतं समाचरेत? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 9 students started this chapter today

55 Questions Solved · 1 Section

28 worked solutions below. Unlock all 55 free in Super Tutor

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

1(क)लोकः कस्य आचरणम् अनुकरोति ?Show solution
श्लोके कहा गया है — "यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः"। इसलिए लोकः श्रेष्ठस्य आचरणम् अनुकरोति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ख)कीदृशी वाणी वक्तव्या ?Show solution
पाठ में कहा है — "सत्यपूतां वदेत् वाचम्"। अतः सत्यपूतां वाणी वक्तव्या।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ग)लक्ष्मीः कम् उपैति ?Show solution
श्लोक है — "उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः"। इसलिए लक्ष्मीः उद्योगिनम् उपैति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(घ)उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य किं न कुर्वन्ति ?Show solution
पाठ में है — "विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति"। अतः उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य कार्यं न परित्यजन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ङ)धर्मस्य लक्षणानि कानि ?Show solution
श्लोक में धर्मलक्षणों की सूची दी है — "धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्"।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(च)सकलाः कलाः कस्मात् सिध्यन्ति ?Show solution
श्लोक में है — "अभ्यासात् सकलाः कलाः"। इसलिए सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(छ)सम्पदः कं वृणते ?Show solution
श्लोक कहता है — "गुणलुब्धाः स्वयमेव विमृश्यकारिणं वृणते"। अतः सम्पदः विमृश्यकारिणम् वृणते।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(क)... परमापदां पदम् ।Show solution
पूरा पद है — "अविवेकः परमापदां पदम्"। इसलिए रिक्त स्थान में अविवेकः आएगा।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ख)सन्तः ... अन्यतरद् भजन्ते ।Show solution
श्लोक है — "सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते"। अतः रिक्त स्थान में परीक्ष्य होगा।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ग)दैवं निहत्य कुरु ... आत्मशक्त्या ।Show solution
पूर्ण श्लोकांश है — "दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या"। अतः रिक्त स्थान में पौरुषम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(घ)स यत् ... कुरुते ।Show solution
श्लोक है — "स यत्प्रमाणं कुरुते"। अतः रिक्त स्थान में प्रमाणं आएगा।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ङ)धीर्विद्या सत्यमक्रोधो ... धर्मलक्षणम् ।Show solution
पूर्ण पंक्ति है — "धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्"। इसलिए रिक्त स्थान में दशकं।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(क)नीचैः विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभ्यते ।Show solution
वाक्य का भाव यह है कि अधम/कायर लोग बाधाओं के डर से काम शुरू ही नहीं करते। यह पाठ के श्लोक "प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः" से जुड़ा है.

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ख)सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति ।Show solution
श्लोक "अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः" के अनुसार कलाओं की सिद्धि का कारण अभ्यास है.

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ग)वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।Show solution
पाठ के श्लोक में "वस्त्रपूतं जलं पिबेत्" कहा गया है, अर्थात जल को शुद्ध/छानकर पीना चाहिए.

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(घ)लक्ष्मीः पुरुषसिंहम् उपैति ।Show solution
श्लोक "उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः" के अनुसार लक्ष्मी उद्योगी और पराक्रमी पुरुष को प्राप्त होती है.

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ङ)सन्तः परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते ।Show solution
श्लोक "सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते" में कहा गया है कि सन्त पहले जाँचते हैं, फिर उचित वस्तु/पक्ष को स्वीकार करते हैं.

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(च)क्रियां सहसा न विदधीत ।Show solution
श्लोक "सहसा विदधीत न क्रियाम्" के अनुसार बिना विचार किए कार्य करना उचित नहीं है, क्योंकि अविवेकः परमापदां पदम्.

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(क)अस्मिन् श्लोके प्रथमं क्रियापदं किम्?Show solution
श्लोक की पहली क्रियापद "न्यसेत्" है — "दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं"।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ख)कं न्यसेत्?Show solution
श्लोक में कहा है — "दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम्"। इसलिए पादम् न्यसेत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ग)कीदृशं पादं न्यसेत्?Show solution
पहला कर्मविशेषण है — "दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्"। अतः दृष्टिपूतं पादम् न्यसेत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(घ)द्वितीयं किं क्रियापदम् अस्ति?Show solution
द्वितीयं क्रियापदम् है — "पिबेत्": "वस्त्रपूतं जलं पिबेत्"।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ङ)किं पिबेत्?Show solution
श्लोक में है — "वस्त्रपूतं जलं पिबेत्"। इसलिए जलम् पिबेत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(च)कीदृशं जलं पिबेत्?Show solution
श्लोक के अनुसार "वस्त्रपूतं जलम्" पिबेत्। अतः जलं वस्त्रपूतम् होगा।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(छ)तृतीयं किं क्रियापदम् अस्ति?Show solution
तृतीयं क्रियापदम् है — "वदेत्": "सत्यपूतां वदेत् वाचम्"।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ज)कां वदेत्?Show solution
श्लोक में है — सत्यपूतां वदेत् वाचम्। इसलिए वदेत् किसे? — वाचम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(झ)कीदृशीं वाणीं वदेत्?Show solution
श्लोकानुसार — सत्यपूतां वदेत् वाचम्। अतः कीदृशीं वाणीं वदेत्? — सत्यपूताम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ञ)चतुर्थं किं क्रियापदम् अस्ति?Show solution
श्लोक में क्रम से क्रियापद हैं — न्यसेत्, पिबेत्, वदेत्, समाचरेत्। इसलिए चतुर्थं क्रियापदम् समाचरेत् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ट)कथं समाचरेत्?
5(क)लक्ष्मीः प्रयत्नशीलस्य पराक्रमिणः ... समीपं

स्वयम् आगच्छति। कापुरुषाः तु 'विधिः एव बलीयान्' इति वदन्ति।

ये पौरुषेण परिस्थितिम् अतिक्रम्य कार्याणि साधयन्ति ते एव

...। प्रयत्नं कृत्वा अपि यदि ...

न प्राप्तं तर्हि तत्र दोषः नास्ति खलु।
5(ख)पुरातनम् अस्ति इति कारणेन किमपि वस्तु तत्त्वं व्यक्तित्वं वा

समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव ...
6(क)सर्वाः ... अभ्यासेन (सिध्यन्ति)। ...
कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) ...
(sidhyati)। अभ्यासस्य ... किम् (अस्ति)?
6(ख)श्रेष्ठः यत् यत् ... इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)।
सः यत् ... कुरुते, लोकः तत् ....
7(क)पुराणमित्येव न साधु सर्वम्
7(ख)प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति
7(ग)यद्यदाचरति श्रेष्ठः
7(घ)धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम्
7(ङ)उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः
8(क)धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम्।
8(ख)पुराणमित्येव न साधु सर्वम्।
8(ग)विघ्नैः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः।
8(घ)प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति।
8(ङ)विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।
8(च)लोकस्तदनुवर्तते।
8(छ)सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते।
9(क)विघ्नैः विहताः (कार्यात्) विरमन्ति।
9(ख)वस्त्रेण पूतं जलं पिबेत्।
9(ग)पुरुषः सिंहः इव तम् उपैति लक्ष्मीः।
9(घ)उत्तमाः जनाः न परित्यजन्ति।
9(ङ)न विवेकः परमापदां पदम्।
1पाठे आगतेषु सुभाषितेषु कानि-कानि जीवनमूल्यानि सन्ति? तानि जीवनमूल्यानि अधिकृत्य पञ्च पञ्च सुभाषितानि सङ्गृहीत। तेषां सन्दर्भग्रन्थानां नामानि अपि लिखत।
2दृष्टिपूतं, वस्त्रपूतं, सत्यपूतं च आचरणं कथं भवेत् इति विषये स्वस्य अनुभवं कक्षायां कथयत।
5(ख)पुरातनम् अस्ति इति कारणेन किमपि वस्तु तत्त्वं व्यक्तित्वं वा

समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव ...

अस्ति इति कारणेन दोषरहितं भवेत् इत्यपि नियमः नास्ति। येषां

... पक्वा अस्ति ते परीक्षण-निरीक्षणान्तरम् एव

उत्तमं स्वीकुर्वन्ति। किन्तु अज्ञानाः अन्येषाम् ...

श्रुत्वा तदनुसारेण प्रवर्तन्ते।
6(क)सर्वाः ... अभ्यासेन (सिध्यन्ति)। ...
कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) ...
(सिध्यति)। अभ्यासस्य ... किम् (अस्ति)?
6(ख)श्रेष्ठः यत् यत् ... इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)।
सः यत् ... कुरुते, लोकः तत् ...।

27 more solved questions in मन पूतं समाचरेत

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in मन पूतं समाचरेत for CBSE Class 9 Sanskrit?
मन पूतं समाचरेत covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in मन पूतं समाचरेत — CBSE Class 9 Sanskrit?
Understand the core concepts first, then work through the 127 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for मन पूतं समाचरेत Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in मन पूतं समाचरेत (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for मन पूतं समाचरेत

All 13 chapters — CBSE Class 9 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full मन पूतं समाचरेत chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free