Skip to main content
Chapter 6 of 13
NCERT Solutions

मन पूतं समाचरेत — NCERT Solutions

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for मन पूतं समाचरेत, CBSE Class 9 Sanskrit: 54 textbook questions solved step by step. Covers अभ्यासाद् जायते सिद्धिः.

127 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying मन पूतं समाचरेत? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Free trial, no card needed.

54 Questions Solved · 1 Section

The first 27 solutions are open to read. The other 27 are free with a Super Tutor account.

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

1(क)लोकः कस्य आचरणम् अनुकरोति ?Show solution

श्लोके कहा गया है — "यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः"। इसलिए लोकः श्रेष्ठस्य आचरणम् अनुकरोति।

1(ख)कीदृशी वाणी वक्तव्या ?Show solution

पाठ में कहा है — "सत्यपूतां वदेत् वाचम्"। अतः सत्यपूतां वाणी वक्तव्या।

1(ग)लक्ष्मीः कम् उपैति ?Show solution

श्लोक है — "उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः"। इसलिए लक्ष्मीः उद्योगिनम् उपैति।

1(घ)उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य किं न कुर्वन्ति ?Show solution

पाठ में है — "विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति"। अतः उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य कार्यं न परित्यजन्ति।

1(ङ)धर्मस्य लक्षणानि कानि ?Show solution

श्लोक में धर्मलक्षणों की सूची दी है — "धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्"।

1(च)सकलाः कलाः कस्मात् सिध्यन्ति ?Show solution

श्लोक में है — "अभ्यासात् सकलाः कलाः"। इसलिए सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति।

1(छ)सम्पदः कं वृणते ?Show solution

श्लोक कहता है — "गुणलुब्धाः स्वयमेव विमृश्यकारिणं वृणते"। अतः सम्पदः विमृश्यकारिणम् वृणते।

2(क)... परमापदां पदम् ।Show solution

पूरा पद है — "अविवेकः परमापदां पदम्"। इसलिए रिक्त स्थान में अविवेकः आएगा।

2(ख)सन्तः ... अन्यतरद् भजन्ते ।Show solution

श्लोक है — "सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते"। अतः रिक्त स्थान में परीक्ष्य होगा।

2(ग)दैवं निहत्य कुरु ... आत्मशक्त्या ।Show solution

पूर्ण श्लोकांश है — "दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या"। अतः रिक्त स्थान में पौरुषम्।

2(घ)स यत् ... कुरुते ।Show solution

श्लोक है — "स यत्प्रमाणं कुरुते"। अतः रिक्त स्थान में प्रमाणं आएगा।

2(ङ)धीर्विद्या सत्यमक्रोधो ... धर्मलक्षणम् ।Show solution

पूर्ण पंक्ति है — "धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्"। इसलिए रिक्त स्थान में दशकं।

3(क)नीचैः विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभ्यते ।Show solution

वाक्य का भाव यह है कि अधम/कायर लोग बाधाओं के डर से काम शुरू ही नहीं करते। यह पाठ के श्लोक "प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः" से जुड़ा है.

3(ख)सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति ।Show solution

श्लोक "अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः" के अनुसार कलाओं की सिद्धि का कारण अभ्यास है.

3(ग)वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।Show solution

पाठ के श्लोक में "वस्त्रपूतं जलं पिबेत्" कहा गया है, अर्थात जल को शुद्ध/छानकर पीना चाहिए.

3(घ)लक्ष्मीः पुरुषसिंहम् उपैति ।Show solution

श्लोक "उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः" के अनुसार लक्ष्मी उद्योगी और पराक्रमी पुरुष को प्राप्त होती है.

3(ङ)सन्तः परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते ।Show solution

श्लोक "सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते" में कहा गया है कि सन्त पहले जाँचते हैं, फिर उचित वस्तु/पक्ष को स्वीकार करते हैं.

3(च)क्रियां सहसा न विदधीत ।Show solution

श्लोक "सहसा विदधीत न क्रियाम्" के अनुसार बिना विचार किए कार्य करना उचित नहीं है, क्योंकि अविवेकः परमापदां पदम्.

4(क)अस्मिन् श्लोके प्रथमं क्रियापदं किम्?Show solution

श्लोक की पहली क्रियापद "न्यसेत्" है — "दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं"।

4(ख)कं न्यसेत्?Show solution

श्लोक में कहा है — "दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम्"। इसलिए पादम् न्यसेत्।

4(ग)कीदृशं पादं न्यसेत्?Show solution

पहला कर्मविशेषण है — "दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्"। अतः दृष्टिपूतं पादम् न्यसेत्।

4(घ)द्वितीयं किं क्रियापदम् अस्ति?Show solution

द्वितीयं क्रियापदम् है — "पिबेत्": "वस्त्रपूतं जलं पिबेत्"।

4(ङ)किं पिबेत्?Show solution

श्लोक में है — "वस्त्रपूतं जलं पिबेत्"। इसलिए जलम् पिबेत्।

4(च)कीदृशं जलं पिबेत्?Show solution

श्लोक के अनुसार "वस्त्रपूतं जलम्" पिबेत्। अतः जलं वस्त्रपूतम् होगा।

4(छ)तृतीयं किं क्रियापदम् अस्ति?Show solution

तृतीयं क्रियापदम् है — "वदेत्": "सत्यपूतां वदेत् वाचम्"।

4(ज)कां वदेत्?Show solution

श्लोक में है — सत्यपूतां वदेत् वाचम्। इसलिए वदेत् किसे? — वाचम्।

4(झ)कीदृशीं वाणीं वदेत्?Show solution

श्लोकानुसार — सत्यपूतां वदेत् वाचम्। अतः कीदृशीं वाणीं वदेत्? — सत्यपूताम्।

4(ञ)चतुर्थं किं क्रियापदम् अस्ति?

Free with a Super Tutor account

4(ट)कथं समाचरेत्?

Free with a Super Tutor account

5(क)लक्ष्मीः प्रयत्नशीलस्य पराक्रमिणः ... समीपं

स्वयम् आगच्छति। कापुरुषाः तु 'विधिः एव बलीयान्' इति वदन्ति।

ये पौरुषेण परिस्थितिम् अतिक्रम्य कार्याणि साधयन्ति ते एव

...। प्रयत्नं कृत्वा अपि यदि ...

न प्राप्तं तर्हि तत्र दोषः नास्ति खलु।

Free with a Super Tutor account

5(ख)पुरातनम् अस्ति इति कारणेन किमपि वस्तु तत्त्वं व्यक्तित्वं वा

समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव ...

Free with a Super Tutor account

6(क)सर्वाः ... अभ्यासेन (सिध्यन्ति)। ...
कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) ...
(sidhyati)। अभ्यासस्य ... किम् (अस्ति)?

Free with a Super Tutor account

6(ख)श्रेष्ठः यत् यत् ... इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)।
सः यत् ... कुरुते, लोकः तत् ....

Free with a Super Tutor account

7(क)पुराणमित्येव न साधु सर्वम्

Free with a Super Tutor account

7(ख)प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति

Free with a Super Tutor account

7(ग)यद्यदाचरति श्रेष्ठः

Free with a Super Tutor account

7(घ)धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम्

Free with a Super Tutor account

7(ङ)उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः

Free with a Super Tutor account

8(क)धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम्।

Free with a Super Tutor account

8(ख)पुराणमित्येव न साधु सर्वम्।

Free with a Super Tutor account

8(ग)विघ्नैः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः।

Free with a Super Tutor account

8(घ)प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति।

Free with a Super Tutor account

8(ङ)विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।

Free with a Super Tutor account

8(च)लोकस्तदनुवर्तते।

Free with a Super Tutor account

8(छ)सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते।

Free with a Super Tutor account

9(क)विघ्नैः विहताः (कार्यात्) विरमन्ति।

Free with a Super Tutor account

9(ख)वस्त्रेण पूतं जलं पिबेत्।

Free with a Super Tutor account

9(ग)पुरुषः सिंहः इव तम् उपैति लक्ष्मीः।

Free with a Super Tutor account

9(घ)उत्तमाः जनाः न परित्यजन्ति।

Free with a Super Tutor account

9(ङ)न विवेकः परमापदां पदम्।

Free with a Super Tutor account

1पाठे आगतेषु सुभाषितेषु कानि-कानि जीवनमूल्यानि सन्ति? तानि जीवनमूल्यानि अधिकृत्य पञ्च पञ्च सुभाषितानि सङ्गृहीत। तेषां सन्दर्भग्रन्थानां नामानि अपि लिखत।

Free with a Super Tutor account

5(ख)पुरातनम् अस्ति इति कारणेन किमपि वस्तु तत्त्वं व्यक्तित्वं वा

समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव ...

अस्ति इति कारणेन दोषरहितं भवेत् इत्यपि नियमः नास्ति। येषां

... पक्वा अस्ति ते परीक्षण-निरीक्षणान्तरम् एव

उत्तमं स्वीकुर्वन्ति। किन्तु अज्ञानाः अन्येषाम् ...

श्रुत्वा तदनुसारेण प्रवर्तन्ते।

Free with a Super Tutor account

6(क)सर्वाः ... अभ्यासेन (सिध्यन्ति)। ...
कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) ...
(सिध्यति)। अभ्यासस्य ... किम् (अस्ति)?

Free with a Super Tutor account

6(ख)श्रेष्ठः यत् यत् ... इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)।
सः यत् ... कुरुते, लोकः तत् ...।

Free with a Super Tutor account

27 more solved questions in मन पूतं समाचरेत

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in मन पूतं समाचरेत for CBSE Class 9 Sanskrit?
Key topics in मन पूतं समाचरेत include पाठस्य मुख्यभावः, श्लोकानां संक्षिप्तार्थः, शब्दार्थाः तथा समासाः, सर्वसम्मताः जीवनपाठाः. Study these first, then practise questions on each for Class 9 exams.
Are these NCERT Solutions for मन पूतं समाचरेत free?
The first 27 of the 54 solutions on this page are open to read. The other 27 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise मन पूतं समाचरेत for Class 9 exams?
Learn the core ideas first, then work through the 127 practice questions on मन पूतं समाचरेत. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full मन पूतं समाचरेत chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 9 Sanskrit. Free to start, no card needed.