मन पूतं समाचरेत — NCERT Solutions
CBSE · Class 9 · Sanskrit
NCERT Solutions for मन पूतं समाचरेत, CBSE Class 9 Sanskrit: 54 textbook questions solved step by step. Covers अभ्यासाद् जायते सिद्धिः.
Interactive on Super Tutor
Studying मन पूतं समाचरेत? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.
Free trial, no card needed.
The first 27 solutions are open to read. The other 27 are free with a Super Tutor account.
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
1(क)लोकः कस्य आचरणम् अनुकरोति ?Show solution
श्लोके कहा गया है — "यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः"। इसलिए लोकः श्रेष्ठस्य आचरणम् अनुकरोति।
1(ख)कीदृशी वाणी वक्तव्या ?Show solution
पाठ में कहा है — "सत्यपूतां वदेत् वाचम्"। अतः सत्यपूतां वाणी वक्तव्या।
1(ग)लक्ष्मीः कम् उपैति ?Show solution
श्लोक है — "उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः"। इसलिए लक्ष्मीः उद्योगिनम् उपैति।
1(घ)उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य किं न कुर्वन्ति ?Show solution
पाठ में है — "विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति"। अतः उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य कार्यं न परित्यजन्ति।
1(ङ)धर्मस्य लक्षणानि कानि ?Show solution
श्लोक में धर्मलक्षणों की सूची दी है — "धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्"।
1(च)सकलाः कलाः कस्मात् सिध्यन्ति ?Show solution
श्लोक में है — "अभ्यासात् सकलाः कलाः"। इसलिए सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति।
1(छ)सम्पदः कं वृणते ?Show solution
श्लोक कहता है — "गुणलुब्धाः स्वयमेव विमृश्यकारिणं वृणते"। अतः सम्पदः विमृश्यकारिणम् वृणते।
2(क)... परमापदां पदम् ।Show solution
पूरा पद है — "अविवेकः परमापदां पदम्"। इसलिए रिक्त स्थान में अविवेकः आएगा।
2(ख)सन्तः ... अन्यतरद् भजन्ते ।Show solution
श्लोक है — "सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते"। अतः रिक्त स्थान में परीक्ष्य होगा।
2(ग)दैवं निहत्य कुरु ... आत्मशक्त्या ।Show solution
पूर्ण श्लोकांश है — "दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या"। अतः रिक्त स्थान में पौरुषम्।
2(घ)स यत् ... कुरुते ।Show solution
श्लोक है — "स यत्प्रमाणं कुरुते"। अतः रिक्त स्थान में प्रमाणं आएगा।
2(ङ)धीर्विद्या सत्यमक्रोधो ... धर्मलक्षणम् ।Show solution
पूर्ण पंक्ति है — "धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्"। इसलिए रिक्त स्थान में दशकं।
3(क)नीचैः विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभ्यते ।Show solution
वाक्य का भाव यह है कि अधम/कायर लोग बाधाओं के डर से काम शुरू ही नहीं करते। यह पाठ के श्लोक "प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः" से जुड़ा है.
3(ख)सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति ।Show solution
श्लोक "अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः" के अनुसार कलाओं की सिद्धि का कारण अभ्यास है.
3(ग)वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।Show solution
पाठ के श्लोक में "वस्त्रपूतं जलं पिबेत्" कहा गया है, अर्थात जल को शुद्ध/छानकर पीना चाहिए.
3(घ)लक्ष्मीः पुरुषसिंहम् उपैति ।Show solution
श्लोक "उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः" के अनुसार लक्ष्मी उद्योगी और पराक्रमी पुरुष को प्राप्त होती है.
3(ङ)सन्तः परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते ।Show solution
श्लोक "सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते" में कहा गया है कि सन्त पहले जाँचते हैं, फिर उचित वस्तु/पक्ष को स्वीकार करते हैं.
3(च)क्रियां सहसा न विदधीत ।Show solution
श्लोक "सहसा विदधीत न क्रियाम्" के अनुसार बिना विचार किए कार्य करना उचित नहीं है, क्योंकि अविवेकः परमापदां पदम्.
4(क)अस्मिन् श्लोके प्रथमं क्रियापदं किम्?Show solution
श्लोक की पहली क्रियापद "न्यसेत्" है — "दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं"।
4(ख)कं न्यसेत्?Show solution
श्लोक में कहा है — "दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम्"। इसलिए पादम् न्यसेत्।
4(ग)कीदृशं पादं न्यसेत्?Show solution
पहला कर्मविशेषण है — "दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्"। अतः दृष्टिपूतं पादम् न्यसेत्।
4(घ)द्वितीयं किं क्रियापदम् अस्ति?Show solution
द्वितीयं क्रियापदम् है — "पिबेत्": "वस्त्रपूतं जलं पिबेत्"।
4(ङ)किं पिबेत्?Show solution
श्लोक में है — "वस्त्रपूतं जलं पिबेत्"। इसलिए जलम् पिबेत्।
4(च)कीदृशं जलं पिबेत्?Show solution
श्लोक के अनुसार "वस्त्रपूतं जलम्" पिबेत्। अतः जलं वस्त्रपूतम् होगा।
4(छ)तृतीयं किं क्रियापदम् अस्ति?Show solution
तृतीयं क्रियापदम् है — "वदेत्": "सत्यपूतां वदेत् वाचम्"।
4(ज)कां वदेत्?Show solution
श्लोक में है — सत्यपूतां वदेत् वाचम्। इसलिए वदेत् किसे? — वाचम्।
4(झ)कीदृशीं वाणीं वदेत्?Show solution
श्लोकानुसार — सत्यपूतां वदेत् वाचम्। अतः कीदृशीं वाणीं वदेत्? — सत्यपूताम्।
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
स्वयम् आगच्छति। कापुरुषाः तु 'विधिः एव बलीयान्' इति वदन्ति।
ये पौरुषेण परिस्थितिम् अतिक्रम्य कार्याणि साधयन्ति ते एव
...। प्रयत्नं कृत्वा अपि यदि ...
न प्राप्तं तर्हि तत्र दोषः नास्ति खलु।
Free with a Super Tutor account
समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव ...
Free with a Super Tutor account
कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) ...
(sidhyati)। अभ्यासस्य ... किम् (अस्ति)?
Free with a Super Tutor account
सः यत् ... कुरुते, लोकः तत् ....
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव ...
अस्ति इति कारणेन दोषरहितं भवेत् इत्यपि नियमः नास्ति। येषां
... पक्वा अस्ति ते परीक्षण-निरीक्षणान्तरम् एव
उत्तमं स्वीकुर्वन्ति। किन्तु अज्ञानाः अन्येषाम् ...
श्रुत्वा तदनुसारेण प्रवर्तन्ते।
Free with a Super Tutor account
कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) ...
(सिध्यति)। अभ्यासस्य ... किम् (अस्ति)?
Free with a Super Tutor account
सः यत् ... कुरुते, लोकः तत् ...।
Free with a Super Tutor account
27 more solved questions in मन पूतं समाचरेत
They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.
Frequently Asked Questions
What are the important topics in मन पूतं समाचरेत for CBSE Class 9 Sanskrit?
Are these NCERT Solutions for मन पूतं समाचरेत free?
How should I revise मन पूतं समाचरेत for Class 9 exams?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for मन पूतं समाचरेत
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Important Questions
Exam-style questions with answers
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Concept Maps
See how topics connect
Study Plan
Step-by-step plan for this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Syllabus
What topics to cover
For serious students
Get the full मन पूतं समाचरेत chapter — start free.
Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 9 Sanskrit. Free to start, no card needed.