Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 9 of 13
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

अन्वय

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for अन्वय — CBSE Class 9 Sanskrit.

144 questions35 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying अन्वय? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 9 students started this chapter today

88 Questions Solved · 2 Sections

44 worked solutions below. Unlock all 88 free in Super Tutor

अन्वयः

1दण्डान्वयविधिःShow solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2खण्डान्वयविधिःShow solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3एतयोः विधयोः ज्ञानेन छात्राः श्लोके विद्यमानानां पदानां सम्बन्धं ज्ञात्वा श्लोकस्य अर्थं भावं च अवगन्तुं शक्युवन्ति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1आद्ये विशेषणं योज्यं विशेष्यं तदनन्तरम् ।Show solution
आद्ये अर्थात् पहले विशेषण को जोड़ना चाहिए, और उसके तदनन्तर अर्थात् बाद में विशेष्य को रखना चाहिए।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2क्त्वा-णमुल्-ल्यप्-प्रभृत्येवं पूर्वं दण्डान्वये भवेत् ॥Show solution
क्त्वा-, णमुल्-, ल्यप्- आदि पद पहले रखे जाते हैं, ऐसा दण्डान्वय में बताया गया है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6कर्तृपदं कर्मपदं क्रियापदं चेति प्राथमिकी वाक्यरचनाशैली वर्तते ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

7अस्मिन् अन्वयक्रमे विशेषणानि क्रमशः तत्तत्पदस्य पूर्वं प्रयुक्तानि भवन्ति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

8कर्तृपदस्य विशेषणं कर्तृपदात् पूर्वं, कर्मपदस्य विशेषणं कर्मपदात् पूर्वम् इति क्रमशः विधानं भवति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

9यदि श्लोकेषु अव्ययानि कृदन्तपदानि वा सन्ति तर्हि तानि केन पदेन सह सम्बद्धानि इति ज्ञात्वा तत्र प्रयोक्तव्यानि ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

10तृतीयादीनि विभक्त्यन्तानि पदानि अपि केन पदेन सह सम्बद्धानि इति ज्ञात्वा तानि पदानि पूर्वं वा परं वा योजनीयानि ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

11ततः परं सर्वान्ते क्रियापदं लिखेत् ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

12कदाचित् कर्तृपदं क्रियापदं वा श्लोकेषु न दृश्यते तदा अस्माभिः विचिन्त्य तत् पदं योजनीयम् ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

13आहत्य पदानां परस्परम् अन्वयः एव दण्डान्वयस्य क्रमः भवति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

14शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खाः यस्तु क्रियावान् पुरुषस्स विद्वान् ।Show solution
अन्वयः— केचन शास्त्राणि अधीत्यापि मूर्खाः भवन्ति । यः क्रियावान् सः पुरुषः तु विद्वान् (भवति) ।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

15सुचिन्तितं चौषधमातुराणां न नाममात्रेण करोत्यरोगम् ॥Show solution
अन्वयः— सुचिन्तितम् औषधं नाममात्रेण आतुराणाम् अरोगं न करोति ।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

16शास्त्राणि, अधीत्य, अपि, भवन्ति, मूर्खाः, यः, तु, क्रियावान्, पुरुषः, सः, विद्वान्, सुचिन्तितं, च, औषधम्, आतुराणां, न, नाममात्रेण, करोति, अरोगम् ॥Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

17(केचन) शास्त्राणि अधीत्यापि मूर्खाः भवन्ति । यः क्रियावान् सः पुरुषः तु विद्वान् (भवति) । (यथा) सुचिन्तितम् औषधं नाममात्रेण आतुराणाम् अरोगं न करोति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

18अस्मिन् श्लोके ‘केचन’ इति शब्दः न प्रयुक्तः, ‘शास्त्राणि अधीत्यापि मूर्खाः भवन्ति’ इति वर्तते ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

19तर्हि अत्र काचित् जिज्ञासा भवति यत् “शास्त्राणि अधीत्यापि के मूर्खाः भवन्ति” इति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

20तस्य उत्तरं यदि श्लोके विद्यते तर्हि तत् पदं पूर्वं स्थापनीयम् ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

21परम् अस्मिन् श्लोके तु तत् पदं न प्रयुक्तम् ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

22अतः अस्माभिः सुप्तं पदम् योजनीयम् (अध्याहार्यम्) ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

23अत्र सुप्तं पदं ‘केचन’ इति भवितुमर्हति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

24तथैव “यस्तु क्रियावान् पुरुषस्स विद्वान्” इत्यत्र क्रियापदं किमपि न प्रयुक्तम् ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

25किन्तु वाक्यस्य पूर्तये क्रियापदम् आवश्यकम् ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

26अतः अत्रापि सुप्तं क्रियापदं किञ्चन योजनीयम् (अध्याहार्यम्) ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

27तच्च ‘भवति’ इति क्रियापदं योजितम् ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

28अनेन प्रकारेण ‘यथा’ इति शब्दस्यापि अध्याहारः कृतः ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

29तेन श्लोकस्य पूर्णः अर्थः स्पष्टः भवति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

30प्रथमं पदच्छेदं कृत्वा तदनन्तरम् अध्यापकः प्रश्नं कुर्वन् श्लोके विद्यमानेभ्यः पदेभ्यः संख्यां प्रददाति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

31ततः परं छात्राः क्रमशः पदानि योजयित्वा अन्वयं कर्तुमर्हन्ति ।Show solution

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

32१. शास्त्राणिShow solution
श्लोके शास्त्राणि अधीत्यापि मूर्खाः भवन्ति इत्यत्र ‘शास्त्राणि अधीत्यापि के मूर्खाः भवन्ति’ यह उत्तर चाहिए। श्लोक में यह पद नहीं है, इसलिए अध्याहृत पद केचन है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

33२. अधीत्यShow solution
यहाँ पद अधीत्य है। यह क्त्वान्त पद है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

34३. अपिShow solution
यहाँ पद अपि है। इसका अर्थ ‘भी’ होता है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

35४. मूर्खाःShow solution
यहाँ पद मूर्खाः है। यह कर्तृपद है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

36५. भवन्तिShow solution
यहाँ क्रियापद भवन्ति है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

37६. यःShow solution
यहाँ पद यः है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

38७. क्रियावान्Show solution
यहाँ पद क्रियावान् है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

39८. सःShow solution
यहाँ पद सः है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

40९. पुरुषःShow solution
यहाँ पद पुरुषः है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

41१०. तुShow solution
यहाँ पद तु है, जो विभेद/विशेषता के अर्थ में आया है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

42११. विद्वान्Show solution
यहाँ पद विद्वान् है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

43१२. सुचिन्तितंShow solution
यहाँ पद सुचिन्तितं है। यह विशेषण है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

44१३. औषधम्Show solution
यहाँ पद औषधम् है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

45१४. नाममात्रेण
46१५. च
47१६. आतुराणां
48१७. अरोगम्
49१८. न
50१९. करोति
51सम्पूर्णकुम्भः न करोति शब्दमर्थो घटो घोषमुपैति नूनम् ।
52विद्वान् कुलीनो न करोति गर्वमल्पो जनो जल्पति साङ्गहासम् ॥
53सम्पूर्णकुम्भः, न, करोति, शब्दम्, अर्धः, घटः, घोषम्, उपैति, नूनम्, विद्वान्, कुलीनः, न, करोति, गर्वम्, अल्पः, जनः, जल्पति, साङ्गहासम् ।
1.प्रथमचरणे क्रियापदं किम् ?
2.कः न करोति ?
3.सम्पूर्णकुम्भः किं न करोति ?
4.द्वितीयचरणे क्रियापदं किम् ?
5.कः उपैति ?
6.कीदृशः घटः उपैति ?
7.अर्धः घटः किम् उपैति ?
8.अर्धः घटः घोषं कथम् उपैति ।
9.तृतीयचरणे क्रियापदं किम् ?
11.कीदृशः विद्वान् न करोति ?
12.कुलीनः विद्वान् किं न करोति ?
13.चतुर्थचरणे क्रियापदं किम् ?
14.कः जल्पति ?
15.कीदृशः जनः जल्पति ?
16.अल्पः जनः कथं जल्पति ?

Exercises

1यथा — शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खाः यस्तु क्रियावान् पुरुषस्स विद्वान् ।
सुचिन्तितं चौषधमातुराणां न नाममात्रेण करोत्यरोगम् ॥
2अत्र शिक्षकः प्रश्नोत्तरमाध्यमेनापि अन्वयं कर्तुं शक्नोति ।
3यथा —
4क्रमशः योजनम् — (केचन) शास्त्राणि अधीत्य अपि मूर्खाः भवन्ति। यः क्रियावान् सः पुरुषः तु विद्वान् (भवति)। सुचिन्तितम् औषधं नाममात्रेण च आतुराणाम् अरोगं न करोति।
१आकाङ्क्षा
6यथा — पठति, लिखति, खादति, ददाति, पश्यति, नयति, भवन्ति, कुर्वन्ति, कुरु, स्मर, त्यज, गतम्, प्राप्तम्, लब्धम्, कृतम्, ज्ञातव्यम्, त्यक्तव्यम् इति एतादृशानि क्रियापदानि श्लोकेषु भवितुमर्हन्ति। तर्हि अत्र क्रियापदस्य श्रवणानन्तरं काचित् जिज्ञासा (ज्ञातुम् इच्छा) भवति। यथा — ‘पठति’ इति क्रियापदश्रवणानन्तरं ‘कः पठति ?’ ‘किं पठति ?’
7‘कुत्र पठति ?’ ‘कदा पठति ?’ ‘कथं पठति ?’ ‘किमर्थं पठति ?’ ‘किं निमित्तं पठति ?’ ‘किं कृत्वा पठति ?’ च इत्यादयः विभिन्नाः प्रश्नाः भवितुमर्हन्ति ।
8यथा — श्लोके ‘प्रथमान्तं पदं किम् ?’ ‘द्वितीयान्तं पदं किम् ?’ ‘तृतीयान्तं पदं किम् ?’ इत्यादिकम् अत्र उदाहरणं भवितुमर्हति ।
२योग्यता
३आसक्तिः
11यथा — ‘सः पुस्तकं पठति ।’ अत्र एकवारमेव पूर्णं वाक्यं वदति अथवा पठति तर्हि पदानां मध्ये सामीप्यं भवति । तदेव आसक्तिः इत्युच्यते । यदि ‘सः’ इत्युक्त्वा अग्रिमं पदं पञ्चनिमेषाणामनन्तरम् अथवा कालान्तरे वदति तर्हि पदानां मध्ये सामीप्यस्य अभावः भवति । तेन पदानां मध्ये परस्परम् अन्वयः अपि न भवति ।
४तात्पर्यम्
13यथा — ‘शतायुर्भव’ इत्युक्ते शतं वर्षाणि जीवतु इति अर्थः न अपितु ‘चिरञ्जीवी भव’ इति । खण्डान्वयविधौ आकाङ्क्षानुगुणं प्रश्नाः भवन्ति ।
14अतः एषः विधिः आकाङ्क्षाविधिः इत्यपि उच्यते । अत्र प्रश्नेषु प्रथमतः क्रियापदेन आकाङ्क्षाप्रश्नः क्रियते ।
15यथा — सा विद्यालयं गच्छति इति वाक्ये क्रियापदं किम् इति प्रश्नः भवति । तस्य उत्तरं 'गच्छति' इति । तदनन्तरं क्रियाम् अनुसूत्य कर्तुः कर्मणः तृतीयादिविभक्त्यन्तानां क्त्वान्तल्यबन्तानाम् अव्यायादीनां च विषये आकाङ्क्षां कृत्वा प्रश्नाः क्रियन्ते । छात्राः विचिन्त्य उत्तराणि वदिष्यन्ति । खण्डान्वयविधौ प्रश्नाः सामान्यतया द्विपदात्मकाः त्रिपदात्मकाः चतुष्पदात्मकाः वा भवितुमर्हन्ति । तन्नाम लघुप्रश्नाः भवन्ति ।
16श्लोकः
17सम्पूर्णकुम्भो न करोति शब्दमर्थो घटो घोषमुपैति नूनम् ।

विद्वान् कुलीनो न करोति गर्वमल्पो जनो जल्पति साङ्गहासम् ॥
18अन्वयः—सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति । अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति ।
कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति । अल्पः जनः साङ्गहासं जल्पति ।
19श्लोकेषु विद्यमानानां पदानां परस्परं सम्बन्धं सरलरूपेण ज्ञातुं कश्चन क्रमः ज्ञातव्यः ।
20सम्पूर्णकुम्भो न करोति शब्दमर्थो घटो घोषमुपैति नूनम् ।

44 more solved questions in अन्वय

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अन्वय for CBSE Class 9 Sanskrit?
अन्वय covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in अन्वय — CBSE Class 9 Sanskrit?
Understand the core concepts first, then work through the 144 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for अन्वय Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in अन्वय (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for अन्वय

All 13 chapters — CBSE Class 9 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full अन्वय chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free