अन्वय — NCERT Solutions

सम्पूर्णकुम्भः न करोति इति वाक्ये कर्ता सम्पूर्णकुम्भः अस्ति। अतः सम्पूर्णकुम्भः न करोति।

पदच्छेदानुसारं सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति। अतः सम्पूर्णकुम्भः शब्दम् न करोति।

द्वितीयचरणे मुख्य क्रियापदम् उपैति इति।

घटः उपैति इति वाक्ये कर्ता घटः अस्ति। अतः घटः उपैति।

पाठ्यांशे अर्धः घटः उपैति इति दत्तम्। अतः घटः अर्धः इति विशेषणेन निर्दिष्टः।

अर्धः घटः घोषम् उपैति इति दत्तम्। अतः अर्धः घटः घोषम् उपैति।

पाठ्यांशे अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति इति वाक्यम् अस्ति। अतः अर्धः घटः घोषम् नूनम् उपैति।

तृतीयचरणे मुख्य क्रियापदम् पुनः करोति इति।

पाठ्यांशे कुलीनः विद्वान् न करोति इति दत्तम्। अतः कुलीनः विद्वान् न करोति।

दत्तवाक्ये कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति इति स्पष्टम्। अतः कुलीनः विद्वान् गर्वम् न करोति।

चतुर्थचरणे मुख्य क्रियापदम् जल्पति इति।

जनः जल्पति इति वाक्ये कर्ता जनः अस्ति। अतः जनः जल्पति।

पाठ्यांशे अल्पः जनः जल्पति इति दत्तम्। अतः जनः अल्पः इति विशेषणेन निर्दिष्टः।

पाठ्यांशे अल्पः जनः साङ्गहासं जल्पति इति अस्ति। अतः अल्पः जनः साङ्गहासम् जल्पति।

पदच्छेदः — शास्त्राणि, अधीत्य, अपि, भवन्ति, मूर्खाः, यः, तु, क्रियावान्, पुरुषः, सः, विद्वान्, सुचिन्तितं, च, औषधम्, आतुराणां, न, नाममात्रेण, करोति, अरोगम् ।

दण्डान्वयः — (केचन) शास्त्राणि अधीत्यापि मूर्खाः भवन्ति । यः क्रियावान् सः पुरुषः तु विद्वान् (भवति) । (यथा) सुचिन्तितम् औषधं नाममात्रेण आतुराणाम् अरोगं न करोति ।

अर्थः — शास्त्रों को पढ़कर भी कुछ लोग मूर्ख रहते हैं। जो व्यक्ति क्रियावान् है, वही पुरुष वास्तव में विद्वान् है। जैसे, अच्छी तरह सोची-समझी दवा भी रोगियों को केवल नाममात्र से निरोग नहीं करती।

क्रियापद सुनने के बाद मन में जिज्ञासा उत्पन्न होती है। जैसे ‘पठति’ सुनने पर प्रश्न उठते हैं — कौन पढ़ता है?, क्या पढ़ता है?

क्रियापद सुनने के बाद उसके अनुसार अनेक प्रश्न बन सकते हैं, जैसे — कहाँ पढ़ता है?, कब पढ़ता है?, कैसे पढ़ता है?, किसलिए पढ़ता है?, किस कारण से पढ़ता है?, क्या करके पढ़ता है? आदि।

इसका उदाहरण प्रथमान्त, द्वितीयान्त, तृतीयान्त आदि पदों के बारे में प्रश्न करना है।

आसक्ति का अर्थ है पदों का सामीप्य। यदि एक पद बोलने के बाद अगला पद तुरंत बोला जाए, तो आसक्ति रहती है; बहुत देर बाद बोलने पर सामीप्य नहीं रहता, इसलिए अन्वय भी नहीं बनता।

शतायुर्भव का अर्थ सौ वर्ष जीवित रहो नहीं, बल्कि चिरञ्जीवी भव है। खण्डान्वय में प्रश्न आकाङ्क्षा के अनुसार किए जाते हैं।

इस विधि को आकाङ्क्षाविधि भी कहा जाता है। इसमें सबसे पहले क्रियापद के आधार पर आकाङ्क्षा-प्रश्न किए जाते हैं।

वाक्य ‘सा विद्यालयं गच्छति’ में पहले क्रियापद पूछा जाता है — उत्तर गच्छति। फिर क्रिया के अनुसार कर्ता, कर्म, तृतीयादि विभक्त्यन्त पद, क्त्वान्त, ल्यबन्त आदि के विषय में प्रश्न करके उत्तर लिए जाते हैं। खण्डान्वय में प्रश्न सामान्यतः द्विपदात्मक, त्रिपदात्मक या चतुष्पदात्मक होते हैं।

पदच्छेदः — सम्पूर्णकुम्भः, न, करोति, शब्दम्, अर्धः, घटः, घोषम्, उपैति, नूनम्, विद्वान्, कुलीनः, न, करोति, गर्वम्, अल्पः, जनः, जल्पति, साङ्गहासम् ।

अन्वयः — सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति । अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति । कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति । अल्पः जनः साङ्गहासं जल्पति ।

अन्वयः — सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति । अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति । कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति । अल्पः जनः साङ्गहासं जल्पति ।

श्लोकेषु विद्यमानानां पदानां परस्पर-सम्बन्धं सरलरूपेण ज्ञातुं श्लोकान्वयविधिः ज्ञातव्यः । अस्य दण्डान्वयः तथा खण्डान्वयः इति द्वौ क्रमौ उक्तौ सन्ति। श्लोकानां पदानि छन्दसः कारणेन अव्यवस्थितक्रमेण अपि भवितुम् अर्हन्ति, अतः तेषां सम्बन्धं ज्ञातुं एषः क्रमः आवश्यकः।

श्लोकस्य दण्डान्वयः एषः भवति —

सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति । अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति ।

अत्र प्रथमपादे कर्ता सम्पूर्णकुम्भः, क्रिया न करोति, कर्म शब्दम् इति योज्यते। द्वितीयपादे कर्ता अर्धः घटः, क्रिया उपैति, कर्म घोषम्, तथा अव्ययपदम् नूनम् क्रियापदस्य पूर्वं योज्यते।