Skip to main content
Chapter 22 of 22
NCERT Solutions

वर्णविचार

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for वर्णविचार — CBSE Class 9 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying वर्णविचार? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 9 students started this chapter today

7 Questions Solved · 1 Section

वर्णविचार — अभ्यास प्रश्नोत्तर

1एवमेव एतेषां पदानामपि संयोजनं कुरुत —
i. स् + ऊ + क् + त् + इ + स् + औ + र् + अ + भ् + अ + म्
ii. प् + र् + अ + त् + य् + आ + ह् + आ + र् + अ:
iii. अ + न् + उ + द् + आ + त् + त् + अ:
iv. इ + क् + ष् + उ + द् + अ + ण् + ड् + अ + म्
v. म् + अ + ज् + ज् + ऊ + ष् + आ
vi. ज् + ज् + आ + न् + ए + च् + छ् + उ:
Show solution
वर्णसंयोजन की विधि: प्रत्येक व्यञ्जन के साथ उसके बाद आने वाले स्वर को मिलाकर शब्द बनाया जाता है। हलन्त व्यञ्जन अगले वर्ण से मिल जाता है।

i. स् + ऊ + क् + त् + इ + स् + औ + र् + अ + भ् + अ + म्
=सूक्तिसौरभम्= \text{सूक्तिसौरभम्}

ii. प् + र् + अ + त् + य् + आ + ह् + आ + र् + अ:
=प्रत्याहार:= \text{प्रत्याहार:}

iii. अ + न् + उ + द् + आ + त् + त् + अ:
=अनुदात्त:= \text{अनुदात्त:}

iv. इ + क् + ष् + उ + द् + अ + ण् + ड् + अ + म्
=इक्षुदण्डम्= \text{इक्षुदण्डम्}

v. म् + अ + ज् + ज् + ऊ + ष् + आ
=मज्जूषा= \text{मज्जूषा}

vi. ज् + ज् + आ + न् + ए + च् + छ् + उ:
=ज्ञानेच्छु:= \text{ज्ञानेच्छु:}
2एवमेव एतेषां पदानामपि विच्छेदं कुरुत —
i. विद्यालय:
ii. पुत्रप्रीत्य
iii. आज्ञापयति
iv. प्रभृति
v. प्रतीक्षा
vi. अश्वेद्व्यम्
vii. सुरक्षितम्
Show solution
वर्णविच्छेद की विधि: प्रत्येक शब्द को उसके मूल वर्णों (स्वर एवं व्यञ्जन) में अलग-अलग किया जाता है। संयुक्त व्यञ्जन को भी अलग-अलग लिखा जाता है।

i. विद्यालय:
=व् + इ + द् + य् + आ + ल् + अ + य् + अ:= \text{व् + इ + द् + य् + आ + ल् + अ + य् + अ:}

ii. पुत्रप्रीत्य
=प् + उ + त् + र् + अ + प् + र् + ई + त् + य् + अ= \text{प् + उ + त् + र् + अ + प् + र् + ई + त् + य् + अ}

iii. आज्ञापयति
=आ + ज् + ज् + आ + प् + अ + य् + अ + त् + इ= \text{आ + ज् + ज् + आ + प् + अ + य् + अ + त् + इ}

iv. प्रभृति
=प् + र् + अ + भ् + ऋ + त् + इ= \text{प् + र् + अ + भ् + ऋ + त् + इ}

v. प्रतीक्षा
=प् + र् + अ + त् + ई + क् + ष् + आ= \text{प् + र् + अ + त् + ई + क् + ष् + आ}

vi. अश्वेद्व्यम्
=अ + श् + व् + ए + द् + व् + य् + अ + म्= \text{अ + श् + व् + ए + द् + व् + य् + अ + म्}

vii. सुरक्षितम्
=स् + उ + र् + अ + क् + ष् + इ + त् + अ + म्= \text{स् + उ + र् + अ + क् + ष् + इ + त् + अ + म्}
अभ्यास-1एतेषां वर्णानाम् उच्चारणस्थानं लिखत —
i. ट् _____ ओ _____ य् _____ ण् _____
ii. थ् _____ ज् _____ ग् _____ उ _____
iii. ए _____ न् _____ ऋ _____ व् _____
Show solution
उच्चारणस्थान-सूत्रों के आधार पर:
- मूर्धा (मूर्धन्य): ट, ठ, ड, ढ, ण, र्, ष्, ऋ
- कण्ठ: अ, आ, कवर्ग (क्, ख्, ग्, घ्, ङ्), ह्, विसर्ग
- तालु (तालव्य): इ, ई, चवर्ग (च्, छ्, ज्, झ्, ञ्), य्, श्
- दन्त (दन्त्य): लृ, तवर्ग (त्, थ्, द्, ध्, न्), ल्, स्
- ओष्ठ (ओष्ठ्य): उ, ऊ, पवर्ग (प्, फ्, ब्, भ्, म्)
- कण्ठतालु: ए, ऐ
- कण्ठोष्ठ: ओ, औ
- दन्तोष्ठ: व्

i.
- ट् → मूर्धा
- ओ → कण्ठोष्ठम्
- य् → तालु
- ण् → मूर्धा

ii.
- थ् → दन्ता:
- ज् → तालु
- ग् → कण्ठ:
- उ → ओष्ठौ

iii.
- ए → कण्ठतालु
- न् → दन्ता:
- ऋ → मूर्धा
- व् → दन्तोष्ठम्
अभ्यास-2एतेषु मूर्धन्यवर्णान् गोलाकार युक्तान् कुरुत —
च्, ल्, ए, म्, आ, ष्, य्, उ
Show solution
मूर्धन्य वर्ण वे होते हैं जिनका उच्चारण मूर्धा (तालु का ऊपरी भाग) से होता है। सूत्र है — ऋटुरषाणां मूर्धा अर्थात् ऋ, टवर्ग (ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्), र्, ष् — ये मूर्धन्य वर्ण हैं।

दी गई सूची में मूर्धन्य वर्ण:
ष्\boxed{\text{ष्}}

अतः ष् को गोलाकार (वृत्त) से चिह्नित करना है।

(शेष वर्ण — च् तालव्य, ल् दन्त्य, ए कण्ठतालव्य, म् ओष्ठ्य, आ कण्ठ्य, य् तालव्य, उ ओष्ठ्य हैं।)
अभ्यास-3प्रदत्तानि उच्चारणस्थानानि अधिकृत्य द्वौ वर्णौ लिखत —
i. ओष्ठ्य: - _____ दन्त्य: - _____
ii. तालव्य: - _____ कण्ठ्य: - _____
iii. कण्ठोष्ठ्य: - _____ नासिक्य: - _____
Show solution
उच्चारणस्थान-सूत्रों के आधार पर दो-दो वर्ण:

i.
- ओष्ठ्य: → प्, म् (पवर्ग एवं उ, ऊ ओष्ठ्य हैं)
- दन्त्य: → त्, स् (तवर्ग, ल्, स् दन्त्य हैं)

ii.
- तालव्य: → च्, य् (चवर्ग, य्, श् तालव्य हैं)
- कण्ठ्य: → क्, ह् (कवर्ग, ह्, अ, आ कण्ठ्य हैं)

iii.
- कण्ठोष्ठ्य: → ओ, औ (ओ और औ का उच्चारण कण्ठ और ओष्ठ दोनों से होता है)
- नासिक्य: → ञ्, म् (ञ्, म्, ड्, ण्, न् नासिक्य हैं; अनुस्वार भी नासिक्य है)
अभ्यास-4प्रदत्तपदेभ्य: यथानिर्दिष्टम् उच्चारणस्थानानुरूपं वर्णान् चित्वा लिखत —
i. जाड्यम् - (मूर्धन्यवर्ण:)
ii. वर्तते - (दन्तोष्ठ्यवर्ण:)
iii. स्वीक्रोतु - (तालव्यवर्ण:)
iv. विहितम् - (कण्ठ्यवर्ण:)
v. प्रतिज्ञा - (ओष्ठ्यवर्ण:)
vi. उत्थाय - (दन्त्यवर्ण:)
vii. पाषाणतले - (ओष्ठ्यवर्ण:)
viii. प्राणिनाम् - (नासिक्यवर्ण:)
ix. आश्रमे - (कण्ठतालव्य:)
x. लेतासु - (दन्त्यवर्ण:)
Show solution
उच्चारणस्थान-सूत्रों के आधार पर प्रत्येक पद से निर्दिष्ट वर्ण चुनना है:

i. जाड्यम् — मूर्धन्यवर्ण:
मूर्धन्य वर्ण: ट, ठ, ड, ढ, ण, र्, ष्, ऋ
जाड्यम् में → ड् (मूर्धन्य)
उत्तर: ड्\text{उत्तर: ड्}

ii. वर्तते — दन्तोष्ठ्यवर्ण:
दन्तोष्ठ्य वर्ण: केवल व्
वर्तते में → व्
उत्तर: व्\text{उत्तर: व्}

iii. स्वीक्रोतु — तालव्यवर्ण:
तालव्य वर्ण: इ, ई, च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, य्, श्
स्वीक्रोतु में → (स्वी में)
उत्तर: ई (अथवा य्)\text{उत्तर: ई (अथवा य्)}

iv. विहितम् — कण्ठ्यवर्ण:
कण्ठ्य वर्ण: अ, आ, क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, ह्
विहितम् में → ह्
उत्तर: ह्\text{उत्तर: ह्}

v. प्रतिज्ञा — ओष्ठ्यवर्ण:
ओष्ठ्य वर्ण: उ, ऊ, प्, फ्, ब्, भ्, म्
प्रतिज्ञा में → प्
उत्तर: प्\text{उत्तर: प्}

vi. उत्थाय — दन्त्यवर्ण:
दन्त्य वर्ण: लृ, त्, थ्, द्, ध्, न्, ल्, स्
उत्थाय में → त्, थ्
उत्तर: त् (अथवा थ्)\text{उत्तर: त् (अथवा थ्)}

vii. पाषाणतले — ओष्ठ्यवर्ण:
ओष्ठ्य वर्ण: उ, ऊ, प्, फ्, ब्, भ्, म्
पाषाणतले में → प्
उत्तर: प्\text{उत्तर: प्}

viii. प्राणिनाम् — नासिक्यवर्ण:
नासिक्य वर्ण: ञ्, म्, ङ्, ण्, न् (पञ्चमवर्ण), अनुस्वार
प्राणिनाम् में → ण्, न्, म्
उत्तर: ण् (अथवा न्, म्)\text{उत्तर: ण् (अथवा न्, म्)}

ix. आश्रमे — कण्ठतालव्य:
कण्ठतालव्य वर्ण: ए, ऐ
आश्रमे में →
उत्तर: ए\text{उत्तर: ए}

x. लेतासु — दन्त्यवर्ण:
दन्त्य वर्ण: त्, थ्, द्, ध्, न्, ल्, स्
लेतासु में → ल्, त्, स्
उत्तर: ल् (अथवा त्, स्)\text{उत्तर: ल् (अथवा त्, स्)}
अभ्यास-5वर्णानाम् उच्चारणस्थानानां सरलतया ज्ञानार्थम् एतानि सूत्राणि स्मरत (सूत्र-स्मरण एवं सारांश)Show solution
ये दस सूत्र उच्चारणस्थान याद करने के लिए हैं। इनका सारांश निम्नलिखित है:

| सूत्र | उच्चारणस्थान | वर्ण |
|---|---|---|
| i. अकुहविसर्जनीयानां कण्ठ: | कण्ठ | अ, आ, क-वर्ग, ह्, विसर्ग |
| ii. इचुयशानां तालु: | तालु | इ, ई, च-वर्ग, य्, श् |
| iii. ऋटुरषाणां मूर्धा | मूर्धा | ऋ, ॠ, ट-वर्ग, र्, ष् |
| iv. लृतुलसानां दन्ता: | दन्त | लृ, त-वर्ग, ल्, स् |
| v. उपूपधमानीयानामोष्ठौ | ओष्ठ | उ, ऊ, प-वर्ग, उपधमानीय |
| vi. अञ्मङणनानां नासिका | नासिका | ञ्, म्, ङ्, ण्, न् |
| vii. एदैतो: कण्ठतालु | कण्ठतालु | ए, ऐ |
| viii. ओदौतो: कण्ठोष्ठम् | कण्ठोष्ठ | ओ, औ |
| ix. वकारस्य दन्तोष्ठम् | दन्तोष्ठ | व् |
| x. नासिकाऽनुस्वारस्य | नासिका | अनुस्वार (ं) |

स्मरणीय बिन्दु:
- स्वर (अच्) स्वयं उच्चारित होते हैं — इन्हें किसी अन्य वर्ण की आवश्यकता नहीं।
- व्यञ्जन (हल्) के उच्चारण के लिए सदैव स्वर की अपेक्षा रहती है।
- हलन्त चिह्न ( ् ) बिना किसी व्यञ्जन को नहीं लिखना चाहिए।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in वर्णविचार for CBSE Class 9 Sanskrit?
वर्णविचार covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in वर्णविचार — CBSE Class 9 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for वर्णविचार Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in वर्णविचार (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full वर्णविचार chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.