शब्दरूपाणि — NCERT Solutions
CBSE · Class 9 · Sanskrit
NCERT Solutions for शब्दरूपाणि, CBSE Class 9 Sanskrit: 14 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 9 Sanskrit syllabus.
Interactive on Super Tutor
Studying शब्दरूपाणि? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.
Free trial, no card needed.
The first 7 solutions are open to read. The other 7 are free with a Super Tutor account.
अभ्यास प्रश्नोत्तर
अकारान्त-पुँल्लिङ्ग प्रयोग (रिक्तस्थान-पूर्ति)अकारान्त पुँल्लिङ्ग शब्दों के प्रयोग में रिक्तस्थान भरिए:
(१) प्रथमा: ____ धावन्ति। (मृग)
(२) द्वितीया: रोहित: ________ पूजयति। (देव)
(३) तृतीया: वयं ________ कार्य कुर्म:। (हस्त)
(४) तृतीया: पशव: ________ चलन्ति। (पाद)
(५) चतुर्थी: माला ________ फलानि आनयति। (सुत)
(६) चतुर्थी: सुधा ________ पुस्तकानि नयति। (बालक)Show solution
दिया गया: अकारान्त पुँल्लिङ्ग शब्दों के रूप 'देव' के समान होते हैं।
(१) प्रथमा बहुवचन — मृग:
मृग का प्रथमा बहुवचन = मृगाः
वाक्य: मृगाः धावन्ति।
(२) द्वितीया एकवचन — देव:
देव का द्वितीया एकवचन = देवम्
वाक्य: रोहित: देवम् पूजयति।
(३) तृतीया द्विवचन — हस्त:
हस्त का तृतीया द्विवचन = हस्ताभ्याम्
वाक्य: वयं हस्ताभ्याम् कार्य कुर्म:।
(४) तृतीया बहुवचन — पाद:
पाद का तृतीया बहुवचन = पादैः
वाक्य: पशव: पादैः चलन्ति।
(५) चतुर्थी एकवचन — सुत:
सुत का चतुर्थी एकवचन = सुताय
वाक्य: माला सुताय फलानि आनयति।
(६) चतुर्थी बहुवचन — बालक:
बालक का चतुर्थी बहुवचन = बालकेभ्यः
वाक्य: सुधा बालकेभ्यः पुस्तकानि नयति।
व्यञ्जनान्त एवं अन्य शब्दों की विभक्ति — प्रश्न 1
1(i) से 1(ix) — इकारान्त/उकारान्त/ऋकारान्त शब्दनिर्देशानुसारं विभक्तिं प्रयुज्य वाक्यपूर्ति कुरुत —
i. ग्रीष्मतौं ———— आतप: उष्णतर: भवति। (भानु-षष्ठी)
ii. ग्रामे ———— गोचारणभूमि: अस्ति। (धेनु-चतुर्थी-बहु.)
iii. ———— दुग्धम् अतिमधुरं भवति। (धेनु-षष्ठी-एक.)
iv. वसन्ततौं ———— मत: पिक: मधुरं कूजति। (मधु-तृतीया-एक.)
v. ———— बहव: गुणा: भवन्ति। (मधु-सप्तमी-एक.)
vi. मम ———— सर्वे छात्रा: योग्या: सन्ति। (मति-सप्तमी)
vii. जना: ———— प्रयोगेण एव कार्यं कर्तुं क्षमा: भवन्ति। (बुद्धि-षष्ठी)
viii. पुत्र: ———— सह आपणं गच्छति। (पितृ-तृतीया)
ix. राजा दिलीप: प्रजानां पिता आसीत् तासां ———— केवलं जन्महेतव: आसन्। (पितृ-प्रथमा-बहु.)Show solution
प्रयुक्त सूत्र: प्रत्येक शब्द की विभक्ति एवं वचन के अनुसार रूप निर्धारित किया जाता है।
(i) भानु — षष्ठी एकवचन:
भानु (उकारान्त पुँल्लिङ्ग) का षष्ठी एकवचन = भानोः
वाक्य: ग्रीष्मतौं भानोः आतप: उष्णतर: भवति।
(ii) धेनु — चतुर्थी बहुवचन:
धेनु (उकारान्त स्त्रीलिङ्ग) का चतुर्थी बहुवचन = धेनुभ्यः
वाक्य: ग्रामे धेनुभ्यः गोचारणभूमि: अस्ति।
(iii) धेनु — षष्ठी एकवचन:
धेनु का षष्ठी एकवचन = धेनोः
वाक्य: धेनोः दुग्धम् अतिमधुरं भवति।
(iv) मधु — तृतीया एकवचन:
मधु (उकारान्त नपुंसकलिङ्ग) का तृतीया एकवचन = मधुना
वाक्य: वसन्ततौं मधुना मत: पिक: मधुरं कूजति।
(v) मधु — सप्तमी एकवचन:
मधु का सप्तमी एकवचन = मधौ
वाक्य: मधौ बहव: गुणा: भवन्ति।
(vi) मति — सप्तमी (एकवचन):
मति (इकारान्त स्त्रीलिङ्ग) का सप्तमी एकवचन = मतौ
वाक्य: मम मतौ सर्वे छात्रा: योग्या: सन्ति।
(vii) बुद्धि — षष्ठी (एकवचन):
बुद्धि (इकारान्त स्त्रीलिङ्ग) का षष्ठी एकवचन = बुद्धेः
वाक्य: जना: बुद्धेः प्रयोगेण एव कार्यं कर्तुं क्षमा: भवन्ति।
(viii) पितृ — तृतीया एकवचन:
पितृ (ऋकारान्त पुँल्लिङ्ग) का तृतीया एकवचन = पित्रा
वाक्य: पुत्र: पित्रा सह आपणं गच्छति।
(ix) पितृ — प्रथमा बहुवचन:
पितृ का प्रथमा बहुवचन = पितरः
वाक्य: तासां पितरः केवलं जन्महेतव: आसन्।
1 व्यञ्जनान्तशब्दाः (i से x)व्यञ्जनान्तशब्दाः:
i. ———— अजस्य पुत्र: दशरथ: नाम नृप: आसीत्। (राजन्-षष्ठी)
ii. ———— विनयशीला: भवन्ति। (विद्वस्-प्रथमा बहु.)
iii. ग्रीष्मतौं ———— दर्शनेन शान्तिरनुभूयते। (चन्द्रमस्-षष्ठी)
iv. यथा ———— तथा चित्ते अपि सत्यता भवेत्। (वाच्-सप्तमी)
v. किं ———— श्रुतं यदस्माभिः कथितम्। (भवत्-तृतीया बहु.)
vi. ———— प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्। (आत्मन्-षष्ठी)
vii. ———— श्रद्धापुष्पाणि अर्पयामि अहम्। (विद्वस्-चतुर्थी-बहु.)
viii. ———— बालकाभ्याम् किं पातितं तत्र? (गच्छत्-तृतीया-द्वि.)
ix. मनुष्य: आत्मना एव ———— उद्धरेत्। (आत्मन्-द्वितीया-एक.)
x. ———— प्रजानां रक्षका: स्युः। (राजन्-प्रथमा-बहु.)Show solution
प्रयुक्त सूत्र: व्यञ्जनान्त शब्दों के रूप उनके अन्तिम व्यञ्जन के अनुसार बनते हैं।
(i) राजन् — षष्ठी एकवचन:
राजन् का षष्ठी एकवचन = राज्ञः
वाक्य: राज्ञः अजस्य पुत्र: दशरथ: नाम नृप: आसीत्।
(ii) विद्वस् — प्रथमा बहुवचन:
विद्वस् का प्रथमा बहुवचन = विद्वांसः
वाक्य: विद्वांसः विनयशीला: भवन्ति।
(iii) चन्द्रमस् — षष्ठी एकवचन:
चन्द्रमस् का षष्ठी एकवचन = चन्द्रमसः
वाक्य: ग्रीष्मतौं चन्द्रमसः दर्शनेन शान्तिरनुभूयते।
(iv) वाच् — सप्तमी एकवचन:
वाच् का सप्तमी एकवचन = वाचि
वाक्य: यथा वाचि तथा चित्ते अपि सत्यता भवेत्।
(v) भवत् — तृतीया बहुवचन:
भवत् का तृतीया बहुवचन = भवद्भिः
वाक्य: किं भवद्भिः श्रुतं यदस्माभिः कथितम्।
(vi) आत्मन् — षष्ठी एकवचन:
आत्मन् का षष्ठी एकवचन = आत्मनः
वाक्य: आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्।
(vii) विद्वस् — चतुर्थी बहुवचन:
विद्वस् का चतुर्थी बहुवचन = विद्वद्भ्यः
वाक्य: विद्वद्भ्यः श्रद्धापुष्पाणि अर्पयामि अहम्।
(viii) गच्छत् — तृतीया द्विवचन:
गच्छत् का तृतीया द्विवचन = गच्छद्भ्याम्
वाक्य: गच्छद्भ्याम् बालकाभ्याम् किं पातितं तत्र?
(ix) आत्मन् — द्वितीया एकवचन:
आत्मन् का द्वितीया एकवचन = आत्मानम्
वाक्य: मनुष्य: आत्मना एव आत्मानम् उद्धरेत्।
(x) राजन् — प्रथमा बहुवचन:
राजन् का प्रथमा बहुवचन = राजानः
वाक्य: राजानः प्रजानां रक्षका: स्युः।
सर्वनामशब्दाः (i से x)सर्वनामशब्दाः — रिक्तस्थानानि पूर्यत:
i. ———— ज्ञानेन क: लाभ: यत् क्रियान्वितं न स्यात्। (तत्)
ii. ———— नाटकस्य रचयिता क: ? (इदम्)
iii. भाषणप्रतिस्पर्धाया: पुरस्कार: ———— बालिकया प्राप्त:? (किम्)
iv. ———— समारोहें त्वं गमिष्यसि तस्य आयोजनं कुत्र भवति? (यत्)
v. ———— बालका: अत्र आगत्य प्रसन्ना: भवन्ति। (सर्व)
vi. ———— बालिकानां नाम अकारेण प्रारभ्यते ता: अत्र आगच्छन्तु। (यत्)
vii. ———— स्यूते अद्य साहित्यस्य पुस्तकं नास्ति। (अस्मद्-षष्ठी-एक.)
viii. ———— एतत् कार्यं किमर्थं न कृतम्? (युष्मद्-तृतीया-बहु.)
ix. ———— प्रयोगशालायां क: प्रयोग: क्रियते? (तत्)
x. ———— कथाया: रचयिता क:? (इदम्)Show solution
प्रयुक्त सूत्र: सर्वनाम शब्द विशेष्य के लिङ्ग, विभक्ति एवं वचन के अनुसार प्रयुक्त होते हैं।
(i) तत् — षष्ठी एकवचन (ज्ञान = नपुंसकलिङ्ग):
तत् का षष्ठी एकवचन नपुंसकलिङ्ग = तस्य
वाक्य: तस्य ज्ञानेन क: लाभ: यत् क्रियान्वितं न स्यात्।
(ii) इदम् — षष्ठी एकवचन (नाटक = पुँल्लिङ्ग):
इदम् का षष्ठी एकवचन पुँल्लिङ्ग = अस्य
वाक्य: अस्य नाटकस्य रचयिता क:?
(iii) किम् — तृतीया एकवचन (बालिका = स्त्रीलिङ्ग):
किम् का तृतीया एकवचन स्त्रीलिङ्ग = कया
वाक्य: भाषणप्रतिस्पर्धाया: पुरस्कार: कया बालिकया प्राप्त:?
(iv) यत् — सप्तमी एकवचन (समारोह = पुँल्लिङ्ग):
यत् का सप्तमी एकवचन पुँल्लिङ्ग = यस्मिन्
वाक्य: यस्मिन् समारोहे त्वं गमिष्यसि तस्य आयोजनं कुत्र भवति?
(v) सर्व — प्रथमा बहुवचन (बालका: = पुँल्लिङ्ग):
सर्व का प्रथमा बहुवचन पुँल्लिङ्ग = सर्वे
वाक्य: सर्वे बालका: अत्र आगत्य प्रसन्ना: भवन्ति।
(vi) यत् — षष्ठी बहुवचन (बालिकानाम् = स्त्रीलिङ्ग):
यत् का षष्ठी बहुवचन स्त्रीलिङ्ग = यासाम्
वाक्य: यासाम् बालिकानां नाम अकारेण प्रारभ्यते ता: अत्र आगच्छन्तु।
(vii) अस्मद् — षष्ठी एकवचन:
अस्मद् का षष्ठी एकवचन = मम
वाक्य: मम स्यूते अद्य साहित्यस्य पुस्तकं नास्ति।
(viii) युष्मद् — तृतीया बहुवचन:
युष्मद् का तृतीया बहुवचन = युष्माभिः
वाक्य: युष्माभिः एतत् कार्यं किमर्थं न कृतम्?
(ix) तत् — सप्तमी एकवचन (प्रयोगशाला = स्त्रीलिङ्ग):
तत् का सप्तमी एकवचन स्त्रीलिङ्ग = तस्याम्
वाक्य: तस्याम् प्रयोगशालायां क: प्रयोग: क्रियते?
(x) इदम् — षष्ठी एकवचन (कथा = स्त्रीलिङ्ग):
इदम् का षष्ठी एकवचन स्त्रीलिङ्ग = अस्याः
वाक्य: अस्याः कथाया: रचयिता क:?
संख्यापदानि — प्रश्न 1
1उचितै: संख्यापदै: रिक्तस्थानानि पूर्यन्ताम् —
i. अहम् ———— (2) नेत्राभ्याम् पश्यामि।
ii. ———— (1) पात्रे ———— (9) फलानां रस: वर्तते?
iii. ———— (10) आननानि यस्य, स: दशानन: कथ्यते।
iv. मईमासे ———— (31) दिवसा: भवन्ति।
v. विद्यालयस्य वार्षिकोत्सव: ———— (24) तारिकायां भविष्यति।
vi. ———— (50) अर्धशतकमपि कथ्यते।
vii. वेधशालाया: निर्माणम् ———— (18) शताब्धाम् अभवत्।
viii. ———— (4) वृक्षेभ्य: ———— (47) पत्राणि अपतन्।
ix. चर्चायाम् ———— (33) विद्वांस: भागं गृहीतवन्त:।Show solution
प्रयुक्त सूत्र: संख्यापदों का प्रयोग विशेष्य के लिङ्ग एवं विभक्ति के अनुसार होता है।
(i) 2 — नेत्राभ्याम् (तृतीया द्विवचन, नपुंसकलिङ्ग):
द्वि का तृतीया द्विवचन = द्वाभ्याम् (परन्तु यहाँ 'नेत्राभ्याम्' पहले से है, अतः संख्या की आवश्यकता नहीं; फिर भी 'द्वाभ्याम्' का प्रयोग होगा।)
वाक्य: अहम् द्वाभ्याम् नेत्राभ्याम् पश्यामि।
(ii) 1 — पात्रे (सप्तमी एकवचन, नपुंसकलिङ्ग); 9 — फलानाम् (षष्ठी बहुवचन):
एक का सप्तमी एकवचन नपुंसकलिङ्ग = एकस्मिन्
नव — सर्वलिङ्गेषु = नवानाम् (षष्ठी बहुवचन)
वाक्य: एकस्मिन् पात्रे नवानाम् फलानां रस: वर्तते?
(iii) 10 — आननानि (प्रथमा बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग):
दश — सर्वलिङ्गेषु प्रथमा/द्वितीया = दश
वाक्य: दश आननानि यस्य, स: दशानन: कथ्यते।
(iv) 31 — दिवसाः (प्रथमा बहुवचन, पुँल्लिङ्ग):
एकत्रिंशत् — सर्वलिङ्गेषु = एकत्रिंशत्
वाक्य: मईमासे एकत्रिंशत् दिवसा: भवन्ति।
(v) 24 — तारिकायाम् (सप्तमी एकवचन, स्त्रीलिङ्ग):
चतुर्विंशति: — सर्वलिङ्गेषु = चतुर्विंशत्याम् (सप्तमी)
वाक्य: विद्यालयस्य वार्षिकोत्सव: चतुर्विंशत्याम् तारिकायां भविष्यति।
(vi) 50 — प्रथमा:
पञ्चाशत् = पञ्चाशत्
वाक्य: पञ्चाशत् अर्धशतकमपि कथ्यते।
(vii) 18 — शताब्दे (सप्तमी):
अष्टादश = अष्टादशे (सप्तमी)
वाक्य: वेधशालाया: निर्माणम् अष्टादशे शताब्दे अभवत्।
(viii) 4 — वृक्षेभ्यः (पञ्चमी बहुवचन, पुँल्लिङ्ग); 47 — पत्राणि (प्रथमा बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग):
चतुर् का पञ्चमी बहुवचन = चतुर्भ्यः
सप्तचत्वारिंशत् = सप्तचत्वारिंशत्
वाक्य: चतुर्भ्यः वृक्षेभ्य: सप्तचत्वारिंशत् पत्राणि अपतन्।
(ix) 33 — विद्वांसः (प्रथमा बहुवचन, पुँल्लिङ्ग):
त्रयस्त्रिंशत् = त्रयस्त्रिंशत्
वाक्य: चर्चायाम् त्रयस्त्रिंशत् विद्वांस: भागं गृहीतवन्त:।
संख्यापदानि — प्रश्न 2 (शुद्ध विकल्प)
2शुद्धं विकल्पं गोलाकारं कुरुत —
i. एकदश / एकेदश / एकादश
ii. द्वात्रिशत् / द्वत्रिशत् / द्वात्रीशत्
iii. षोदश / षोडदश / षोडश
iv. चत्वारीशत् / चत्वारिशत् / चत्वारशत्
v. अष्ट / अष्ट: / अष्टा:
vi. त्रय:विंशति: / त्रिविंशति: / त्रयोविंशति:
vii. चतुर्दश / चतुंदश / चतुरदशShow solution
प्रयुक्त सूत्र: संस्कृत संख्यापदों की शुद्ध वर्तनी का ज्ञान।
(i) शुद्ध रूप: एकादश (11)
कारण: 'एक + दश' के सन्धि से 'एकादश' बनता है।
(ii) शुद्ध रूप: द्वात्रिंशत् (32)
कारण: 'द्वा + त्रिंशत्' = द्वात्रिंशत्; दीर्घ 'ई' नहीं होता।
(iii) शुद्ध रूप: षोडश (16)
कारण: 'षट् + दश' = षोडश; 'ड' का प्रयोग होता है।
(iv) शुद्ध रूप: चत्वारिंशत् (40)
कारण: 'चत्वारिंशत्' — दीर्घ 'ई' नहीं होता।
(v) शुद्ध रूप: अष्ट (8)
कारण: संख्यावाची 'अष्ट' अव्यय की तरह प्रयुक्त होता है, विसर्ग नहीं लगता।
(vi) शुद्ध रूप: त्रयोविंशति: (23)
कारण: 'त्रयः + विंशति:' में विसर्ग सन्धि से 'त्रयोविंशति:' बनता है।
(vii) शुद्ध रूप: चतुर्दश (14)
कारण: 'चतुर् + दश' = चतुर्दश; रेफ का प्रयोग होता है।
संख्यापदानि — प्रश्न 3 (उचित विकल्प)
3उचितेन विकल्पेन रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. वृक्षे ———— (2) काकौ स्त:। (द्विः/द्वौ/द्वे)
ii. उद्याने ———— (4) महिला: भ्रमन्ति। (चत्वारः/चतुरैः/चतसृः)
iii. गज: ———— (4) पादै: चलति। (चतुर्भिः/चतुरैः/चतुर्भ्यः)
iv. ———— (1) शाखायां खगा: कूजन्ति। (एकस्मिन्/एके/एकस्याम्)
v. बालका: ———— (3) फलानि खादन्ति। (त्रीणि/त्रयः/तिसृः)
vi. एतेषां ———— (6) वृक्षाणां नामानि वदत। (षट्/षण्णाम्/षट्नाम्)
vii. पाण्डवा: ———— आसन्। (पञ्चः/पञ्चा:/पञ्च)Show solution
प्रयुक्त सूत्र: संख्यापद का प्रयोग विशेष्य के लिङ्ग, विभक्ति एवं वचन के अनुसार होता है।
(i) काकौ — पुँल्लिङ्ग, प्रथमा द्विवचन:
द्वि का प्रथमा द्विवचन पुँल्लिङ्ग = द्वौ
वाक्य: वृक्षे द्वौ काकौ स्त:।
(ii) महिलाः — स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन:
चतुर् का प्रथमा बहुवचन स्त्रीलिङ्ग = चतसृः
वाक्य: उद्याने चतसृः महिला: भ्रमन्ति।
(iii) पादैः — पुँल्लिङ्ग, तृतीया बहुवचन:
चतुर् का तृतीया बहुवचन = चतुर्भिः
वाक्य: गज: चतुर्भिः पादै: चलति।
(iv) शाखायाम् — स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी एकवचन:
एक का सप्तमी एकवचन स्त्रीलिङ्ग = एकस्याम्
वाक्य: एकस्याम् शाखायां खगा: कूजन्ति।
(v) फलानि — नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन:
त्रि का द्वितीया बहुवचन नपुंसकलिङ्ग = त्रीणि
वाक्य: बालका: त्रीणि फलानि खादन्ति।
(vi) वृक्षाणाम् — षष्ठी बहुवचन:
षट् — षष्ठी बहुवचन = षण्णाम्
वाक्य: एतेषां षण्णाम् वृक्षाणां नामानि वदत।
(vii) पाण्डवाः — पुँल्लिङ्ग, प्रथमा बहुवचन:
पञ्चन् — प्रथमा/द्वितीया = पञ्च (अव्यय की तरह)
वाक्य: पाण्डवा: पञ्च आसन्।
संख्यापदानि — प्रश्न 4 (क्रम)
एकविंशतिः, दश, सप्तत्रिंशत्, एकादश, नवचत्वारिंशत्, पञ्चविंशतिः, षट्चत्वारिंशत्, सप्तदश, षट्, द्वात्रिंशत्।
Free with a Super Tutor account
नवदश, षट्त्रिंशत्, सप्त, चतुर्विंशतिः, पञ्चाशत्, चत्वारः, द्विचत्वारिंशत्, अष्टाविंशतिः, पञ्चचत्वारिंशत्, त्रयोदश।
Free with a Super Tutor account
संख्यापदानि — प्रश्न 5 (गणित)
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
7 more solved questions in शब्दरूपाणि
They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.
Frequently Asked Questions
What are the important topics in शब्दरूपाणि for CBSE Class 9 Sanskrit?
Are these NCERT Solutions for शब्दरूपाणि free?
How should I revise शब्दरूपाणि for Class 9 exams?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for शब्दरूपाणि
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Important Questions
Exam-style questions with answers
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Concept Maps
See how topics connect
Study Plan
Step-by-step plan for this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Syllabus
What topics to cover
For serious students
Get the full शब्दरूपाणि chapter — start free.
Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 9 Sanskrit. Free to start, no card needed.