आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित — NCERT Solutions

“किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?” इति वाक्यं कपिलः मातामहीं प्रति कथयति।

वाक्ये रिक्तस्थाने “सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति” इति पूरयितव्यम् — “अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति पूजनं कुरु।”

वाक्यं नामदेवः शुनकम् प्रति कथयति — “नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।”

“धिक् शुनकम्” इति वाक्यं कपिलः मातामहीं प्रति/समक्षं कथयति। एतत् निन्दावाक्यम् अस्ति।

“नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु?” इति वाक्यं माधवी मातामहीं प्रति कथयति।

“किं घृतपात्रम् आधृत्य?” इति प्रश्नः नामदेवः किमर्थम् इति विषये। पाठानुसारं घृतपात्रम् आधृत्य धावितवान् नामदेवः।

भूतकालः — अहम् अद्य ज्ञातवान् यत् सर्वेषु ईश्वरः निवसति इति।

भूतकालः — उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम् इति एव वाक्यम्; अत्र पुनर्लेखने भूतकालरूपम् एतत्।

पाठानुसारं पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य मित्रम् आसीत्। अतः प्रश्नः — पाण्डुरङ्गः कस्य मित्रम् आसीत्? — उत्तरम्: नामदेवस्य।

यहाँ तण्डुलाः के साथ सह है, इसलिए तृतीया विभक्ति चाहिए। क्षीर का तृतीया एकवचन रूप क्षीरेण होता है। दिए गए पाठ में वाक्य है: क्षीरं सह तण्डुलाः पक्वाः — इसका आशय है कि शुद्ध रूप क्षीरेण सह तण्डुलाः पक्वाः होगा।

उचित विभक्तियाँ लगाकर अनुच्छेदः —

क्षीरेण सह तण्डुलाः पक्वाः। शर्करया विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव आपणं प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। आपणस्य निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। शर्करायाः परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। मधुरेण विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना पायसस्य परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् अन्येभ्यः मधुरपदार्थेभ्यः इति एकः वदति, तत् विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। पायसेन सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः।

यहाँ प्रत्येक रिक्त स्थान में उपयुक्त विभक्ति लगाई गई है।

शुद्ध क्तवतुप्रत्यययुक्त रूपों में अनुच्छेद को इस प्रकार लिखा जाएगा —

कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् अददात्। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन अजीवन्त। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् अकरोत्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् अकुर्वन्। महिलाः पर्वसमये नदीम् अपूजयन्। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि अक्षिपत्। क्रमशः अन्ये अपि अक्षिपन्। तेन नदी मलिना अभवत्, मीनाः अप्रियन्त। स्त्रियः रोगैः पीडिताः अभवन्। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् अवदत्। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् अरोपयत्। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् अकुर्वन्। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् अशोधयन्। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च अददात्। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् अपूजयन् वृक्षरोपणं च अकुर्वन्।

पाठ के आधार पर ये रूप भूतकालीन क्रियाओं के लिए उपयुक्त हैं।

पाठ में आए क्तवतुप्रत्ययान्त वाक्यों के उदाहरण और वैसे ही अन्य वाक्य इस प्रकार हैं —

पाठ से उदाहरण

• कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।
• मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती।
• मातामही तौ आहूतवती।
• मातामह्याः कथा रोचते मे इति उभावपि उक्तवन्तौ — अर्थ के अनुसार।
• नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
• शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान्।

तादृशानि अन्यानि वाक्यानि

• रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ।
• बालकौ विद्यालयं गतवन्तौ।
• गुरुः शिष्यम् उपदिष्टवान्।
• बालिका गीतं श्रुतवती।
• कृषकः क्षेत्रं कृष्टवान्।

अर्थात्, क्तवतुप्रत्यय का प्रयोग भूतकाल में पूर्ण हुए कार्य को बताने के लिए होता है।

पाठ में आए क्तवतुप्रत्यययुक्त वाक्य ये हैं —

• कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।
• मातामही तौ आहूतवती।
• मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती।
• नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
• शुनकः … धावितवान्।

तादृशानि अन्यानि वाक्यानि —

• रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ।
• बालकौ विद्यालयं गतवन्तौ।
• कृषकः क्षेत्रं कृष्टवान्।
• बालिका गीतं श्रुतवती।
• शिष्यः गुरोः उपदेशं प्राप्तवान्।

ये वाक्य क्तवतुप्रत्यय के प्रयोग का अभ्यास कराते हैं।

यह विभक्ति-प्रयोग का प्रश्न है। रिक्त स्थानों में उचित रूप होंगे —

• क्षीरेण सह तण्डुलाः पक्वाः।
• शर्करया विना कथं शक्यते।
• शीघ्रमेव आपणं प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु।
• आपणस्य निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति।
• शर्करायाः परितः पिपीलिकाः आगताः।
• मधुरेण विना पायसं रुचिकरं न भवति।
• अधुना पायसस्य परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति।
• धिक् अन्येभ्यः मधुरपदार्थेभ्यः इति एकः वदति।
• तत् विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः।
• पायसेन सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः।

इस प्रकार अनुच्छेद पूर्ण होता है।