Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 3 of 13
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित — CBSE Class 9 Sanskrit.

138 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 9 students started this chapter today

40 Questions Solved · 1 Section

20 worked solutions below. Unlock all 40 free in Super Tutor

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

1(क)मातामही कस्य कथां श्रावितवती?Show solution
मातामही नामदेवमहाराजस्य कथां श्रावितवती। पाठे स्पष्टम् — “मातामहीम् ... कथा ! रोचते मे कथा ...” इति श्रुत्वा सा नामदेवस्य जीवनकथां कथयति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ख)नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान्?Show solution
गुरुः विसोबा नामदेवम् अध्यापितवान् यत् ईश्वरः केवलं मन्दिरे न भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु निवसति; अतः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कर्तव्यम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ग)नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान्?Show solution
नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत करुणया धावितवान्। शुनकस्य पीडा मा भवतु इति सः घृतपात्रम् आदाय अनुधावितवान्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(घ)बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते?Show solution
बालकौ प्रथमं शुनकं मारयितुं पाषाणखण्डं गृहीत्वा धावितवन्तौ, किन्तु पश्चात् नामदेवस्य करुणां श्रुत्वा दृष्ट्वा च अपराधभावना उत्पन्ना। अतः तयोः मुखे म्लाने संजाते।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ड)कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ ?Show solution
कपिलः माधवी च मातामह्याः समीपे स्वदोषं स्वीकृत्य सङ्कल्पं कृतवन्तौ यत् कस्यापि पीडां न जनयिष्यामः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(च)तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ इति वाक्ये 'तम्' इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः ?Show solution
वाक्ये “तम्” इति सर्वनामशब्दः शुनकस्य कृते प्रयुक्तः, यतः कपिलः माधवी च शुनकं दृष्ट्वा तं मारयितुं धावितवन्तौ।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(छ)कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ ?Show solution
कपिलः माधवी च मातुलगृहं गतवन्तौ। पाठे — “कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।”

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ज)'मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च'। इति वाक्ये 'तौ' इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति ?Show solution
वाक्ये “तौ” इति शब्दः द्वितीया विभक्तौ अस्ति, यतः “तौ आहूतवती” इति वाक्ये कर्मरूपेण प्रयुक्तः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(क)नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापयति।Show solution
भूतकालः — नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ख)नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं करोति।Show solution
भूतकालः — नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भम् अकरोत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ग)गुरुः विसोबा तम् अध्यापयति।Show solution
भूतकालः — गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(घ)अहं शृणोमि।Show solution
भूतकालः — अहम् अशृणोम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ङ)सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कुर्वन्ति।Show solution
भूतकालः — सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं अकुर्वन्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(च)नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति।Show solution
वाक्ये “नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति” इत्यस्य भूतकालरूपम् — नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(क)कथां श्रोतुम् इच्छतः वा ? ...Show solution
“कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?” इति वाक्यं मातामही बालकौ प्रति कथयति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ख)अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं ...
देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति।Show solution
“अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान्” इति वाक्यं माधवी मातामहीं प्रति कथयति; रिक्ते वस्तुतः पाण्डुरङ्गः इति भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ग)किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ? ...Show solution
“किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?” इति वाक्यं कपिलः मातामहीं प्रति कथयति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(घ)अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य ...
पूजनं कुरु।Show solution
वाक्ये रिक्तस्थाने “सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति” इति पूरयितव्यम् — “अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति पूजनं कुरु।”

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

३(ङ)नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां
कुरु।Show solution
वाक्यं नामदेवः शुनकम् प्रति कथयति — “नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।”

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

३(च)धिक् शुनकम्।Show solution
“धिक् शुनकम्” इति वाक्यं कपिलः मातामहीं प्रति/समक्षं कथयति। एतत् निन्दावाक्यम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

३(छ)नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं
स्यात् खलु?
३(ज)किं घृतपात्रम् आधृत्य?
३(झ)अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु
ईश्वरः निवसति इति।
३(ञ)उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।
4(क)“पाण्डुरङ्गः कस्य मित्रम् आसीत्?”
4(ख)...
5(क)नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।
5(ख)नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।
5(ग)नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
5(घ)शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।
5(ङ)शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
5(च)नामदेवः मन्दिरं गतवान्।
6आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। ... (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः।
... (शर्करा) विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव ...
(आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। ... (आपण)
निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। ...
(शर्करा) परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा
योजिता। ... (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना
... (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक्
... (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, ...
(तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। ... (पायस) सह एव
भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः
मुखे मन्दहासः विलसति।
7कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम्
अददात्। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन अजीवन्। एकः कृषकः तेन

जलेन सर्वदा कृषिम् अकरोत्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् अकुर्वन्। महिलाः पर्वसमये नदीम् अपूजयन्। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि अक्षिपत्। क्रमशः अन्ये अपि अक्षिपन्। तेन नदी मलिना अभवत्, मीनाः अप्रियन्त। स्त्रियः रोगैः पीडिताः अभवन्। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् अवदत्। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् अरोपयत्। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् अकुर्वन्। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् अशोधयन्। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च अददात्। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् अपूजयन् वृक्षरोपणं च अकुर्वन्।
1स्वप्रदेशे विद्यमानानां द्वित्राणां महात्मनां चित्राणि संकलयत। तेषां विषयकं विवरणं पञ्चपैः वाक्यैः च लिखत।
2पाठे आगतानि कतवतुप्रत्यययुतानि वाक्यानि संगृह्य तादृशानि अन्यानि वाक्यानि लिखत।
3गुलावराव-महाराजः सन्तकवि-भीमभोई चेति एतयोः महापुरुषयोः विषये पञ्चभिः वाक्यैः दशभिः वाक्यैः वा वर्णयित्वा शिक्षकान् दर्शयत।
1स्वप्रदेशे विद्यमानानां द्वित्राणां महात्मनां चित्राणि संकलयत। तेषां विषयकं विवरणं पञ्चपैः वाक्यैः च लिखत। उदाहरणम्—
छत्तीसगढ़प्रान्तस्य गिरौदपुरी-ग्रामे गुरु-घासिदासमहाराजस्य जन्म जातम्। 'मनखे मनखे एक समान' अर्थात् सर्वे मनुष्याः समानाः सन्ति इति तस्य उपदेशः आसीत्। समाजस्थां विषमतां दूरीकृत्य समानताम् आनेतुं घासिदासः महाराजः महान्तं प्रयत्नं कृतवान्। अस्माभिः न केवलं सर्वैः मनुष्यैः सह अपि तु सर्वैः जीवैः सह अपि वत्सलतया व्यवहरणीयम् इति सः उपदिशति स्म। सतनामी इति सम्प्रदायस्य सः संस्थापकः आसीत्।
2पाठे आगतानि कतवतुप्रत्यययुतानि वाक्यानि संगृह्य तादृशानि अन्यानि वाक्यानि लिखत।
यथा— कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।
रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ।
६... (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः।
... (शर्करा) विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव ...
(आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। ... (आपण)
निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। ...
(शर्करा) परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा
योजिता। ... (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना
... (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक्
... (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, ...
(तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। ... (पायस) सह एव
भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः
मुखे मन्दहासः विलसति।

20 more solved questions in आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित for CBSE Class 9 Sanskrit?
आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित — CBSE Class 9 Sanskrit?
Understand the core concepts first, then work through the 138 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित

All 13 chapters — CBSE Class 9 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full आत्मवत्सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डित chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free