न खलु वयस्तेजसो हेतु — NCERT Solutions

कदाचित् का प्रयोग करके वाक्य होगा — कदाचित् सः आगच्छेत्।

पाठ में स्पष्ट है — “देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति।” इसलिए यह वाक्य सत्यम् है।

पाठ में किङ्गजफोर्ड के विषय में लिखा है कि वह “भारतीय-देशभक्तान् अतीवकठोररीत्या दण्डयति स्म” और “निर्दयः सः बालान् अपि न त्यजति स्म।” इसलिए वाक्य सत्यम् है।

पाठ में लिखा है कि विस्फोट के बाद किङ्गजफोर्ड रक्षितः। मृत केनेडी नामक अधिकारी की पत्नी और पुत्री थीं। इसलिए खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्गजफोर्ड मृतः — यह वाक्य असत्यम् है।

पाठ में आया है — “किङ्गजफोर्ड इत्यस्य रथविशेषे प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम्।” अतः यह वाक्य सत्यम् है।

पाठ में स्पष्ट है — “बालानां संघटनं कृत्वा सः पदयात्राम् आयोजयति स्म।” इसलिए यह वाक्य सत्यम् है।

लङ्लकारे वाक्य होगा — वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्।

कतवतु-प्रत्ययः प्रयोगे वाक्य होगा — सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिष्टवान्।

लङ्लकारे वाक्य होगा — सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत्।

स्म के साथ वाक्य होगा — क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन् स्म।

लङ्लकारे वाक्य होगा — प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं अकरोत्।

कश्चित् का प्रयोग करके वाक्य बनेगा — कश्चित् बालकः गच्छति।

चित्-प्रत्ययस्य प्रयोगेन वाक्यं— काचित् बालिका गच्छति।

चित्-प्रत्यययुक्तं पदं योज्य वाक्यं— किञ्चित् फलं खादतु।

चित्-प्रत्यययुक्तेन पदेन वाक्यं— काचित् लेखनी लुप्ता।

चित्-प्रत्यययुक्तं पदं योज्य वाक्यं— कदाचित् सः आगच्छेत्।

‘बालकः गच्छति’ इति वाक्ये अनिश्चिततां सूचयितुं कश्चित् इत्यस्य प्रयोगः भवति। अतः वाक्यं— कश्चित् बालकः गच्छति।

दत्ते उदाहरणे अपि अनिश्चित पुरुषवाचकपदम् कश्चित् एव। पूर्णवाक्यं— कश्चित् बालकः गच्छति।

‘बालकः गच्छति’ इत्यत्र समयस्य अनिश्चिततां सूचयितुं कदाचित् इत्यस्य प्रयोगः भवति। अतः पूर्णवाक्यं— कदाचित् बालकः गच्छति।

वाक्यद्वये विरोधाभासः अस्ति। पाठे दत्तं युगलपदम् यद्यपि ... तथापि इति। अतः पूर्णवाक्यं— यद्यपि सुभाषचन्द्रः वदति, तथापि भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि।

यहाँ एक क्रिया के होने पर दूसरी क्रिया बताई गई है। पाठानुसार युगलपदम् यदा ... तदा इति। पूर्णवाक्यं— यदा अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् तदा शोकं प्राप्नोत्।

यहाँ शर्त/समय की सीमा सूचित है। पाठे युगलपदम् यावत् ... तावत् इति। पूर्णवाक्यं— यावत् जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी इति श्रीरामः भरतम् उक्तवान्।

एक घटना के बाद दूसरी घटना का संकेत है। अतः युगलपदम् यदा ... तदा। पूर्णवाक्यं— यदा भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् तदा श्रीरामः तत्र नासीत्।

यहाँ भी एक अवस्था के साथ दूसरी अवस्था जुड़ी है। अतः सही युगलपदम् यदा ... तदा। पूर्णवाक्यं— यदा खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः तदा सः प्रसन्नवदनः आसीत्।

यहाँ कारण-परिणाम का सम्बन्ध है। पाठानुसार युगलपदम् यदा ... तदा। पूर्णवाक्यं— यदा वृष्टिः भवति तदा कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति।

वाक्ये विरोधः अस्ति— बालः इति कथितेऽपि देशकार्यं कृतवान्। अतः युगलपदम् यद्यपि ... तथापि। पूर्णवाक्यं— यद्यपि खुदीरामः बालः तथापि सः देशकार्यं कृतवान्।

यह सार्वकालिक नियम सूचयति। पाठे युगलपदम् यः ... सः। पूर्णवाक्यं— यः कार्यं करोति सः फलं प्राप्नोति।

यहाँ विरोधाभासः स्पष्टः— विस्फोटकं प्रक्षिप्तम्, किन्तु किङ्गजफोर्डः न मृतः। अतः युगलपदम् यद्यपि ... तथापि। पूर्णवाक्यं— यद्यपि प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् तथापि किङ्गजफोर्डः न मृतः।

यहाँ क्रमशः बढ़ने वाला सम्बन्ध है। अतः पाठानुसार युगलपदम् यावत् ... तावत्। पूर्णवाक्यं— यावत् अध्ययनं सुदृढं भवति तावत् ज्ञानं विकसितं भवति।

यहाँ एक घटना के बाद दूसरी घटना है। अतः सही युगलपदम् यदा ... तदा। पूर्णवाक्यं— यदा खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः तदा सः ततः बहिरागतः।

पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि प्रयुज्य दश वाक्यानि एतेषां प्रकारेण लिखितुं शक्यन्ते— 1. कदाचित् सः आगच्छति। 2. तदा वयं विद्यालयं गच्छामः। 3. अत्र उद्यानं शोभते। 4. अधुना अभ्यासः करणीयः। 5. तत्र बहवः वृक्षाः सन्ति। 6. अपि सः देशभक्तः अस्ति। 7. इव मनः गङ्गाजलमिव निर्मलम्। 8. एव सः तेजस्वी बालः अस्ति। 9. न सः भयं बिभेति। 10. च रामः लक्ष्मणश्च गच्छतः।

पाठानुसार खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) अभवत्। अतः रिक्तस्थाने १८८९।

पाठानुसार पितुः जन्मवर्षं प्रश्नस्य रिक्तस्थाने स्वयं लिख्यते; उदाहरणरूपेण १८८९ इति स्वरूपः भवति।

मातुः जन्मवर्षस्य रिक्तस्थाने उदाहरणतः १८८९ इति लिख्यते।

भ्रातुः जन्मवर्षस्य रिक्तस्थाने उदाहरणतः १८८९ इति लिख्यते।

भगिन्याः जन्मवर्षस्य रिक्तस्थाने उदाहरणतः १८८९ इति लिख्यते।

एतत् प्रश्नम् स्वविषये/कस्यापि एकस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यात्मकं लेखनम् अस्ति, अतः निश्चितः एकः उत्तरः नास्ति। उदाहरणम्—

1. अयं कलाकारः प्रसिद्धः अस्ति।
2. सः नृत्ये/सङ्गीते निपुणः अस्ति।
3. तस्य कला जनानां मनांसि आकर्षति।
4. सः बहूनि पुरस्कारानि प्राप्तवान्।
5. सः युवाान् प्रेरयति।