Skip to main content
Chapter 7 of 22
NCERT Solutions

संवादानुच्छेदलेखनम्

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for संवादानुच्छेदलेखनम् — CBSE Class 9 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying संवादानुच्छेदलेखनम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 9 students started this chapter today

16 Questions Solved · 2 Sections

संवादानुच्छेदलेखनम्

1अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (लता-राधिका संवाद: काव्यालि-प्रतियोगिताविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

लता – राधिके! प्रातःकाले एव सज्जीभूय कुत्र गन्तुं सन्नद्धा?

राधिका – 1. (ख) अहं विद्यालयं गच्छामि।

लता – विद्यालयम्! अस्यां वेशभूषायाम्? तव गणवेशः कुत्राऽस्ति?

राधिका – 2. (ङ) अद्य काव्यालि-प्रतियोगिता अस्ति, अहं प्रतियोगितायां भागं ग्रहीतुं सज्जीभूय गच्छामि।

लता – अहा! काव्यालिस्पर्धा! बहुशोभनम्। स्पर्धा तव विद्यालये एव अस्ति उत अपरस्मिन् विद्यालये?

राधिका – 3. (घ) विद्यालये नास्ति स्पर्धा, वयं शिक्षिकया सह अपरं विद्यालयं गमिष्यामः।

लता – त्वम् प्रतियोगितायां सम्यग्रूपेण प्रस्तुतिं कुर्याः इति मम शुभकामना।

राधिका – 4. (ग) धन्यवादः भगिनि।

लता – 5. (क) शुभास्ते सन्तु पन्थानः।

उत्तरसंकेत: 1-ख, 2-ङ, 3-घ, 4-ग, 5-क

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में राधिका को अपने जाने का स्थान बताना है → (ख)
- रिक्तस्थान 2 में गणवेश न पहनने का कारण बताना है → (ङ)
- रिक्तस्थान 3 में स्पर्धा के स्थान की जानकारी देनी है → (घ)
- रिक्तस्थान 4 में शुभकामना के उत्तर में धन्यवाद देना है → (ग)
- रिक्तस्थान 5 में लता को विदाई में शुभकामना देनी है → (क)
2अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (राहुल:-अभिनव:-तरुण: संवाद: संस्कृतछात्रविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

राहुल: – अभिनव! नमो नमः! चिरात् दृष्टोऽसि?

अभिनव – 1. (ङ) अहं मातुलगृहं गतवान् आसम्। अयं मम मातुलपुत्रः तरुणः। एनं मिलतु।

राहुल: – अभिवादये तरुण! भवता सह मिलित्वा प्रसन्नोऽस्मि।

तरुण: – 2. (ग) अहमपि प्रसन्नोऽस्मि।

राहुल: – भवान् किं करोति?

तरुण: – अहं संस्कृतसाहित्ये स्नातकोत्तरपरीक्षां संपाद्य आगतोऽस्मि।

राहुल: – 3. (घ) परं भवन्तं दृष्ट्वा तु न प्रतीयते यत् भवान् संस्कृतच्छात्रः।

तरुण: – किमर्थम्?

राहुल: – 4. (क) भवान् आधुनिकैः वस्त्रैः सज्जः, बहुमूल्यं च चलदूरभाषयन्त्रं धारयन् आधुनिक इव प्रतीयते।

तरुण: – संस्कृतपठनेन सह वैज्ञानिकप्रविधीनाम् उपयोगे न कोऽपि दोषः? अहं तु सर्वाणि वैज्ञानिकोपकरणानि उपयुञ्जे।

राहुल: – शोभनम्। 5. (ख) मम मनसः भ्रान्तिरियम् अपगता यत् संस्कृताध्येतारः रूढिवादिनः भवन्ति।

उत्तरसंकेत: 1-ङ, 2-ग, 3-घ, 4-क, 5-ख

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में अभिनव को अपनी अनुपस्थिति का कारण और तरुण का परिचय देना है → (ङ)
- रिक्तस्थान 2 में तरुण को प्रसन्नता व्यक्त करनी है → (ग)
- रिक्तस्थान 3 में राहुल को आश्चर्य व्यक्त करना है → (घ)
- रिक्तस्थान 4 में आधुनिक वेशभूषा का उल्लेख करना है → (क)
- रिक्तस्थान 5 में भ्रान्ति दूर होने की बात कहनी है → (ख)
3अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (माता-पुत्र संवाद: संस्कृतश्लोकोच्चारण-प्रतियोगिताविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

माता – पुत्र! त्वम् अधुना किं पठसि?

पुत्र: – 1. (ङ) अहं संस्कृत-श्लोकान् कण्ठस्थीकरोमि।

माता – काऽपि परीक्षा अस्ति संस्कृतस्य किम्?

पुत्र: – मातः! 2. (घ) परश्वः संस्कृतश्लोकोच्चारण-प्रतियोगिता वर्तते।

माता – अतीव शोभनम्! अभ्यासं कृत्वा सोत्साहं स्पर्धायां भागग्रहणं कुरु।

पुत्र: – 3. (ख) परमहं श्लोकान् स्मृत्वा अपि विस्मरामि। न जाने कीदृशी प्रस्तुतिः भविष्यति?

माता – प्रथमं श्लोकानाम् अर्थान् अवबोध, ततः स्मरणं कुरु। एवं न विस्मरिष्यसि।

पुत्र: – 4. (ग) मातः! मां श्लोकानाम् अर्थान् अवबोधय।

माता – आगच्छ पुत्र! अहम् सर्वेषां श्लोकानाम् अर्थमपि अवबोधयामि, सस्वरवाचनं चापि शिक्षयामि।

पुत्र: – (प्रसन्नतया) 5. (क) मातः! अतीव स्नेहमयी असि त्वम्। अहं त्वयि भृशं स्निह्यामि।
(कथयित्वा आलिङ्गति)

उत्तरसंकेत: 1-ङ, 2-घ, 3-ख, 4-ग, 5-क

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में पुत्र को अपनी वर्तमान गतिविधि बतानी है → (ङ)
- रिक्तस्थान 2 में प्रतियोगिता की जानकारी देनी है → (घ)
- रिक्तस्थान 3 में श्लोक भूल जाने की समस्या बतानी है → (ख)
- रिक्तस्थान 4 में माता से सहायता माँगनी है → (ग)
- रिक्तस्थान 5 में प्रसन्नतापूर्वक माता के प्रति स्नेह व्यक्त करना है → (क)
4अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (मोहन:-पितृव्य: संवाद: पर्यावरणप्रदूषणविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

मोहन: – नमो नमः पितृव्य! कथमस्ति भवान्?

पितृव्य: – अहम् सम्यक् अस्मि। अपि यूयं स्वस्थाः स्थ?

1. (घ) देहल्यां पर्यावरणप्रदूषणेन स्थितिः भयङ्करी अस्ति इति श्रुतं मया।

मोहन: – आम् पितृव्य! प्रदूषणस्य स्थितिः तु गभीरा सञ्जाता। अत एव

2. (ङ) विद्यालयेषु अपि त्रिदिवसीयः अवकाशः घोषितः।

पितृव्य: – अवकाशः! परमनेन किं भविष्यति?

3. (क) प्रदूषणस्य दुष्प्रभावः तु बालैः सह वयस्कानामपि स्वास्थ्ये भवति।

मोहन: – इदं तु सत्यम्। सर्वकारः प्रदूषणनिवारणाय अन्यानपि उपायान् करोति।

पितृव्य: – 4. (ख) सर्वकारेण सह सामान्यजनैः अपि प्रदूषणवारणस्य प्रयत्नः करणीयः।

मोहन: – आम् पितृव्य! सर्वकारेण तु अनेके उपायाः कृताः। जनाः सार्वजनिकवाहनानां प्रयोगाय प्रेरिताः, समविषमनियमानां प्रयोगेण वाहनयातायातं न्यूनीकरणीयम् इति च निर्दिष्टम्।

पितृव्य: – वत्स! त्वमपि स्वास्थ्यरक्षणाय तत्परो भव।

5. (ग) अपरिहार्यस्थितौ एव गृहात् बहिः गच्छ। यावत् वायौ हानिकारकाणि तत्त्वानि सन्ति, तावत्पर्यन्तं गृहे तिष्ठ।

उत्तरसंकेत: 1-घ, 2-ङ, 3-क, 4-ख, 5-ग

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में पितृव्य को दिल्ली के प्रदूषण की जानकारी देनी है → (घ)
- रिक्तस्थान 2 में विद्यालय अवकाश की सूचना देनी है → (ङ)
- रिक्तस्थान 3 में प्रदूषण के दुष्प्रभाव बताने हैं → (क)
- रिक्तस्थान 4 में जनसहयोग की आवश्यकता बतानी है → (ख)
- रिक्तस्थान 5 में स्वास्थ्य-रक्षा हेतु सुझाव देना है → (ग)
5अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (रमेशप्रसाद:-प्रधानाचार्य: संवाद: विद्यालयप्रवेशविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

रमेशप्रसाद: – अभिवादये महोदय!

प्रधानाचार्य: – नमो नमः, किमागमनप्रयोजनम्?

रमेशप्रसाद: – 1. (ग) अहं भवतां विद्यालये स्वपुत्रस्य प्रवेशार्थम् निवेदनं कर्तुम् आगतोऽस्मि।

प्रधानाचार्य: – परं सत्रस्य मध्ये प्रवेशः कथं संभवो भविष्यति?

रमेशप्रसाद: – 2. (घ) अहं स्थानान्तरितो भूत्वा अत्रागतोऽस्मि, अत एव सत्रस्य मध्ये प्रवेशार्थं प्रार्थये।

प्रधानाचार्य: – अस्तु, पश्यामि अहं किं कर्तुं शक्नोमि? भवान् किं करोति? छात्रस्य माता वा किं करोति?

रमेशप्रसाद: – 3. (क) अहं केन्द्रसर्वकारे वित्तविभागे सहायकाधिकारी अस्मि। मम पत्नी एका गृहिणी अस्ति। सा गृहस्य सर्वाणि कार्याणि सम्पादयति।

प्रधानाचार्य: – सा शिक्षिता अस्ति न वा?

रमेशप्रसाद: – 4. (ङ) आम् महोदय! सा स्नातकपरीक्षोत्तीर्णा अस्ति।

प्रधानाचार्य: – इदं तु बहुशोभनम्। शिक्षिता माता

5. (ख) शिशोः आचारव्यवहारेण समं शैक्षिकप्रगतेः अपि अवधानं कर्तुं समर्था भवति।

उत्तरसंकेत: 1-ग, 2-घ, 3-क, 4-ङ, 5-ख

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में आगमन का प्रयोजन बताना है → (ग)
- रिक्तस्थान 2 में सत्र के मध्य प्रवेश का कारण बताना है → (घ)
- रिक्तस्थान 3 में अपना और पत्नी का परिचय देना है → (क)
- रिक्तस्थान 4 में पत्नी की शिक्षा बतानी है → (ङ)
- रिक्तस्थान 5 में शिक्षित माता की विशेषता बतानी है → (ख)
6अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (प्रवीर:-मनोज: संवाद: उद्दण्डछात्रविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

प्रवीर: – मनोज-महोदय! चिन्तित इव प्रतीयसे? किं कारणं खलु?

मनोज: – 1. (घ) द्वित्रेभ्यः मासेभ्यः एकः छात्रः उद्दण्ड इव आचरति।
अहम् तस्य व्यवहारेण उद्विग्नतामनुभवामि।

प्रवीर: – किं सः आरम्भतः एव उद्दण्डः आसीत्?

मनोज: – 2. (ङ) न, न, सः तु अतीव विनयशीलः आसीत्।
न जाने इदानीं सः किमर्थम् एवम् आचरति? इति न जाने।

प्रवीर: – 3. (क) किं त्वं तस्य परिवर्तितव्यवहारस्य कारणम् अन्विष्टवान्?

मनोज: – कक्षायां पञ्चाशात् छात्राः भवन्ति। किम् एकैकस्योपरि ध्यानं संभवमस्ति?

प्रवीर: – 4. (ख) सर्वेषामुपरि तु व्यक्तिगतावधानं न संभवम्।
परम् यदि कोऽपि असामान्यमाचरति, तर्हि तस्य व्यवहारोपरि तु अवधानं दातव्यमेव।

मनोज: – शोभनं कथयसि। 5. (ग) अहं मनोवैज्ञानिकरीत्या तस्य व्यवहारस्य कारणं ज्ञास्यामि।

उत्तरसंकेत: 1-घ, 2-ङ, 3-क, 4-ख, 5-ग

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में चिन्ता का कारण बताना है → (घ)
- रिक्तस्थान 2 में पहले के व्यवहार का वर्णन करना है → (ङ)
- रिक्तस्थान 3 में कारण जानने का प्रश्न पूछना है → (क)
- रिक्तस्थान 4 में व्यक्तिगत ध्यान की सीमा बतानी है → (ख)
- रिक्तस्थान 5 में मनोवैज्ञानिक उपाय बताना है → (ग)
7अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (शुभंकर:-माधवी-अनुराग:-लता-आशीष: संवाद: अल्पाहारविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

शुभंकर: – माधवि! त्वम् अल्पाहारार्थं किम् आनीतवती असि?

माधवी – 1. (ख) मम अल्पाहारपात्रे रोटिका, पनसशाकं चास्ति।

अनुराग: – अहम् ओदनं द्विदलं च आनीतवान् अस्मि।

शुभंकर: – मम माता महं रोटिकां तुम्बीफलशाकं च दत्तवती, परम्
2. (ग) महां न रोचते रोटिका, शाकं च।

लता – मम पार्श्व आलुकस्य चिप्स इति पर्पटाः शीतलपेयं चास्ति।
3. (ङ) किं तुभ्यं रोचते?

शुभंकर: – आम्, महां शीतलपेयं रोचते।

आशीष: – 4. (क) अद्यैव शिक्षिका संतुलिताहारविषये पाठितवती।
किं विस्मृतं त्वया यत् चिप्सादिकानि जंक इति भोज्यवस्तूनि स्वास्थ्याय हितकराणि न भवन्ति।

शुभंकर: – यद्वस्तु अस्मभ्यं न रोचते, तत् वयं कथं खादेम?

आशीष: – सर्वदा तथ्यमिदं स्मरणीयं यत् 5. (घ) रुचिकरं भोजनं सर्वदा स्वास्थ्यप्रदं न भवति।

उत्तरसंकेत: 1-ख, 2-ग, 3-ङ, 4-क, 5-घ

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में माधवी को अपना अल्पाहार बताना है → (ख)
- रिक्तस्थान 2 में शुभंकर को रोटी-शाक न पसंद होने की बात कहनी है → (ग)
- रिक्तस्थान 3 में लता को शुभंकर से पूछना है → (ङ)
- रिक्तस्थान 4 में आशीष को शिक्षिका की बात याद दिलानी है → (क)
- रिक्तस्थान 5 में स्वास्थ्यप्रद भोजन का सत्य बताना है → (घ)
8अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (आचार्य:-प्रणव: संवाद: जीवनलक्ष्यविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

आचार्य: – प्रणव! किं त्वं स्वजीवनलक्ष्यं निर्धारितवान्?

प्रणव: – आम् गुरवः। 1. (ख) अहं चिकित्साविज्ञानं पठिष्यामि।

आचार्य: – शोभनम्, तर्हि चिकित्सको भूत्वा जनसेवां करिष्यसि।

2. (घ) उत्तमं जीवनलक्ष्यम्।

प्रणव: – महोदय! चिकित्साक्षेत्रे बहुधनार्जनस्यापि अवसरः प्राप्यते।

3. (ङ) अहं तु चिकित्सको भूत्वा विदेशे जीवनं यापयिष्यामि इति मम मनसि बलवती इच्छा अस्ति।

आचार्य: – किम् धनार्जनाय विदेशगमनमेव तव जीवनोद्देश्यम्?

4. (ग) भारते अध्ययनं कृत्वा विदेशं पलायिष्यसे? किमिदम् उचितम्?

प्रणव: – आचार्य! किं स्वप्रतिभायाः उपयोगं कृत्वा सुविधाकांक्षा नोचिता?

आचार्य: – अनुचिता नास्ति सुविधानां धनानां च इच्छा, परम्

5. (क) स्वदेशं प्रति स्वकर्तव्यस्य उपेक्षा न करणीया।

उत्तरसंकेत: 1-ख, 2-घ, 3-ङ, 4-ग, 5-क

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में प्रणव को अपना लक्ष्य बताना है → (ख)
- रिक्तस्थान 2 में आचार्य को प्रशंसा करनी है → (घ)
- रिक्तस्थान 3 में विदेश जाने की इच्छा व्यक्त करनी है → (ङ)
- रिक्तस्थान 4 में आचार्य को प्रश्न करना है → (ग)
- रिक्तस्थान 5 में देशकर्तव्य का स्मरण कराना है → (क)
9अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (प्रवीर:-अतुल:-देवेश:-नीलिमा-वैष्णवी-मण्डन:-अवनीश: संवाद: समावर्तनसंस्कारे भविष्यनिर्माणविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

प्रवीर: – श्वः अस्माकं समावर्तनसंस्कारः (farewell ceremony) अस्ति। न जाने कथं द्रुतगत्या वर्षाणि व्यतीतानि।

अतुल: – 1. (क) द्वादशकक्षानन्तरं त्वं कस्मिन् क्षेत्रे भविष्यनिर्माणं करिष्यसि?

प्रवीर: – अहं तु अभियन्त्रविज्ञानं पठिष्यामि।

देवेश: – मया तु चिकित्साविज्ञानं पठिष्यते।

नीलिमा – 2. (घ) अहं वस्त्रालंकरणविज्ञानं पठिष्यामि।

वैष्णवी – अहं "मधुबनीचित्रकला" इत्यस्य प्रशिक्षणं प्राप्य कुटीरोद्योगं चालयिष्यामि। महां चित्रांकनम् अतीव रोचते।

अतुल: – 3. (ग) अहो महदाश्चर्यम्! कक्षायाः सर्वाधिका मेधाविनी छात्रा चित्रकलाक्षेत्रे भविष्यनिर्माणं करिष्यति?

मण्डन: – अस्मिन् कीदृशम् आश्चर्यम्? 4. (ङ) अहमपि कृषिविज्ञानं पठित्वा कृषिकार्यं करिष्यामि।

देवेश: – त्वमपि मण्डन! तव गणितक्षेत्रे दक्षतां दृष्ट्वा त्वयि भविष्यस्य गणितज्ञं पश्यामि अहम्। त्वं कृषिकार्यं करिष्यसि?

मण्डन: – 5. (ख) अथ किम्? वैज्ञानिकरीत्या कृषिकार्यं कृत्वा अहं देशस्य कृषिसम्पदः विकासे योगदानं करिष्यामि।

उत्तरसंकेत: 1-क, 2-घ, 3-ग, 4-ङ, 5-ख

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में अतुल को भविष्य के बारे में प्रश्न पूछना है → (क)
- रिक्तस्थान 2 में नीलिमा को अपना लक्ष्य बताना है → (घ)
- रिक्तस्थान 3 में वैष्णवी के चुनाव पर आश्चर्य व्यक्त करना है → (ग)
- रिक्तस्थान 4 में मण्डन को अपना लक्ष्य बताना है → (ङ)
- रिक्तस्थान 5 में कृषि के प्रति दृढ़ संकल्प व्यक्त करना है → (ख)
10अधोलिखितसंवादं मञ्जूषाप्रदत्तवाक्यै: पूर्यत — (अभिषेक:-माता संवाद: स्वच्छताविषये)Show solution
मञ्जूषा के वाक्यों को संवाद में उचित स्थान पर रखने पर संवाद इस प्रकार पूर्ण होता है —

अभिषेक: – मातः! गृहात् बहिः अवकरः प्रक्षिप्तः अस्ति। कः प्रक्षिप्तवान् अवकरम्?

माता – 1. (ङ) अहमेव गृहस्य मार्जनं कृत्वा अवकरं बहिः प्रक्षिप्तवती।
किमभवत्? त्वं किमर्थं पृच्छसि?

अभिषेक: – मातः! किं गृहाभ्यन्तरं मार्जनेन एव स्वच्छताकार्यं समाप्यते खलु?

माता – 2. (घ) सर्वे स्वगृहमेव परिष्कुर्वन्ति।

अभिषेक: – मातः! मार्गमुभयतः अवकराणां पर्वत इव दृश्यते, तस्य मालिन्यम् अस्माकं श्वसनतन्त्रे अवरोधं जनयति। एते 3. (क) अवकराः अनेकान् रोगान् अपि जनयन्ति।
अत एव अस्माभिः अस्माकं परिवेशः स्वच्छः करणीयः।

माता – त्वं सुष्ठु भणसि। परं किमहमेकाकिनी एव मार्गस्य परिष्करणं करवाणि?

अभिषेक: – 4. (ख) वयम् आरम्भं कुर्मः। शनैः शनैः अन्ये अपि अस्मिन् पावनकर्मणि सहयोगिनः भविष्यन्ति।

माता – शोभनं वत्स! परं सद्य एव तव मनसि स्वच्छतायाः संकल्पः कथम् उद्भूतः?

अभिषेक: – 5. (ग) अद्य विद्यालये स्वच्छतायाः महत्त्वविषये आचार्या पाठितवती।

उत्तरसंकेत: 1-ङ, 2-घ, 3-क, 4-ख, 5-ग

स्पष्टीकरण:
- रिक्तस्थान 1 में माता को अवकर फेंकने की बात स्वीकार करनी है → (ङ)
- रिक्तस्थान 2 में माता को सामान्य व्यवहार बताना है → (घ)
- रिक्तस्थान 3 में अवकर से होने वाले रोगों का उल्लेख करना है → (क)
- रिक्तस्थान 4 में अभिषेक को सामूहिक प्रयास का सुझाव देना है → (ख)
- रिक्तस्थान 5 में स्वच्छता-संकल्प का कारण बताना है → (ग)
11स्वस्य भ्रात्रा, भगिन्या अथवा मित्रेण सह संवादं पञ्चवाक्यै: स्वशब्दै: लिखत।Show solution
निर्देश: यह प्रश्न छात्रों की सृजनात्मकता पर आधारित है। नीचे एक आदर्श संवाद प्रस्तुत किया जा रहा है जिसे छात्र अपने अनुसार परिवर्तित कर सकते हैं।

(मित्रेण सह संवाद: परीक्षाविषये)

अहम्: मित्र! श्वः गणितपरीक्षा अस्ति। त्वम् अभ्यासं कृतवान् किम्?

मित्रम्: आम्! अहं सर्वान् अध्यायान् पठितवान्। परन्तु बीजगणितस्य प्रश्नाः कठिनाः प्रतीयन्ते।

अहम्: चिन्तां मा कुरु। अहं तुभ्यं बीजगणितस्य प्रश्नान् बोधयामि।

मित्रम्: धन्यवादः! त्वम् अतीव उपकारशीलः असि।

अहम्: मित्रस्य सहायता करणम् अस्माकं कर्तव्यम् अस्ति। आगच्छ, सह अभ्यासं कुर्वः।

विशेष सूचना: छात्राः स्वशब्दैः स्वानुभवानुसारं भ्रातृ-भगिनी-मित्रसंवादं लिखेयुः। संवादे संस्कृतव्याकरणस्य शुद्धता, वाक्यसंरचना च ध्यातव्या।

अनुच्छेदलेखनम् (श्रवण-भाषण-कौशल-विकासार्थम्)

1'मम परिचयः' इति अनुच्छेदं पठित्वा स्वपरिचयरूपेण कानिचित् वाक्यानि लिखत।Show solution
आदर्शानुच्छेदः (मम परिचयः)

मम नाम ............... अस्ति। अहं ............... वर्षीयः/वर्षीया बालकः/बालिका अस्मि। अहं ............... विद्यालये नवमकक्षायां पठामि। अहम् ............... नगरे/ग्रामे निवसामि। मम गृहे मम पितरौ, ............... च सन्ति। सर्वे मयि स्निह्यन्ति। अध्ययनक्षेत्रे ............... विषयः मे अतीव रोचते। भाषासु संस्कृतभाषा मे प्रिया। भविष्ये ............... क्षेत्रे नैपुण्यमधिगमिष्यामीति मे जीवनलक्ष्यम्।

निर्देश: छात्राः रिक्तस्थानेषु स्वनाम, स्वआयुः, स्वविद्यालयनाम, स्वनगरनाम, स्वप्रियविषयः, स्वजीवनलक्ष्यं च लिखेयुः। अध्यापकः आदर्शवाचनं कुर्यात्, छात्राः च श्रुत्वा स्वपरिचयं लिखेयुः।
2'पर्यावरण-प्रदूषणम्' इति अनुच्छेदं पठित्वा प्रदूषणनिवारणार्थं स्वविचारान् लिखत।Show solution
अनुच्छेदस्य सारांशः:
अद्यत्वे देहल्याः वातावरणम् अतीव प्रदूषितम् अस्ति। वायौ कार्बनमोनोऑक्साइड, सल्फरऑक्साइड, हाइड्रोकार्बन, अमोनिया इत्यादीनि विषाक्ततत्त्वानि व्याप्तानि सन्ति। जनाः श्वासरोगेण ग्रस्ताः भवन्ति। प्रदूषणस्य कारणानि — औद्योगिकसंस्थानां बाहुल्यम्, वाहनधूमाः, पलालज्वालनम्, स्फोटकपदार्थज्वालनम् इत्यादीनि सन्ति।

प्रदूषणनिवारणार्थं स्वविचाराः:

1. वयं सार्वजनिकवाहनानाम् उपयोगं कुर्याम, येन वाहनधूमाः न्यूनाः भवेयुः।

2. वृक्षारोपणं कुर्याम, येन वायुः शुद्धः भवेत्।

3. पलालस्य ज्वालनं न कुर्याम।

4. विद्युच्चालितवाहनानाम् उपयोगः करणीयः।

5. जनाः पर्यावरणरक्षणविषये जागरूकाः भवेयुः।
3'अनुशासनम्' इति अनुच्छेदं पठित्वा अनुशासनविषये स्वविचारान् लिखत।Show solution
अनुच्छेदस्य सारांशः:
जीवने अनुशासनस्य अत्यधिकं महत्त्वम् अस्ति। अनुशासनपालनेन व्यक्तित्वस्य सन्तुलितः विकासः भवति। समयपालनस्य प्रवृत्तिः विवर्धते। सामाजिकताया अपि विकासः भवति। कर्तव्याकर्तव्यस्य ज्ञानं प्राप्यते। अनुशासनम् अस्मान् सन्मार्गं प्रति प्रेरयति।

अनुशासनविषये स्वविचाराः:

1. अनुशासनम् एव सफलजीवनस्य आधारः अस्ति।

2. विद्यालये, गृहे, समाजे च अनुशासनस्य पालनं करणीयम्।

3. समयस्य सदुपयोगः अनुशासनस्य प्रमुखः अंशः अस्ति।

4. अनुशासनेन वयं स्वलक्ष्यं प्राप्तुं समर्थाः भवामः।

5. अनुशासनस्य प्रवृत्तिः बाल्यकालात् एव विकसनीया।
4'विमुद्रीकरणम्' इति अनुच्छेदं पठित्वा विमुद्रीकरणस्य पक्षे विपक्षे च स्वमतं प्रकटयत।Show solution
अनुच्छेदस्य सारांशः:
2016 तमे वर्षे नवम्बरमासस्य अष्टम्यां तारिकायां प्रधानमन्त्रिणा पञ्चशत-सहस्ररूप्यकाणां निषेधः घोषितः। उद्देश्यम् आसीत् — कृष्णधनस्य निवारणम्। जनाः मासद्वयं काठिन्यम् अनुभूतवन्तः परन्तु सहयोगं कृतवन्तः। परिणामेन सर्वं धनं वित्तकोशे समायातम्।

पक्षे मतम्:

1. विमुद्रीकरणेन कृष्णधनस्य निवारणम् अभवत्।

2. भ्रष्टाचारः न्यूनः जातः।

3. डिजिटलव्यवहाराणां वृद्धिः अभवत्।

विपक्षे मतम्:

1. सामान्यजनाः अत्यधिकं काठिन्यम् अनुभूतवन्तः।

2. लघुव्यापारिणः हानिम् अनुभूतवन्तः।

3. कृषिकार्यं प्रभावितम् अभवत्।

निष्कर्षः: विमुद्रीकरणस्य उद्देश्यं शोभनम् आसीत्, परन्तु तस्य क्रियान्वयने अधिकः विचारः करणीयः आसीत्।
5'परीक्षा' इति अनुच्छेदं पठित्वा परीक्षाविषये स्वविचारान् लिखत।Show solution
अनुच्छेदस्य सारांशः:
परीक्षायाः नामोच्चारणेन एव भयं जायते। मनसि चिन्ता आयाति। पठितमपि विस्मृतम् इव प्रतीयते। परीक्षाप्रश्नपत्रस्य चिन्ता गुरुतरा भवति।

परीक्षाविषये स्वविचाराः:

1. परीक्षा अस्माकं ज्ञानस्य मापनं करोति, अतः तस्याः भयं न करणीयम्।

2. नियमितः अभ्यासः परीक्षाभयं दूरीकरोति।

3. परीक्षायाः पूर्वं पर्याप्तनिद्रा, सन्तुलिताहारः च आवश्यकः।

4. परीक्षाकाले मनः शान्तं रक्षणीयम्।

5. परीक्षा जीवनस्य एकः अंशः अस्ति, न तु जीवनस्य अन्तः। अतः धैर्येण परीक्षां दातव्या।

निष्कर्षः: परीक्षा अस्माकं शत्रुः नास्ति, सा तु अस्माकं प्रगतेः मापकम् अस्ति। नियमितपरिश्रमेण परीक्षायां सफलता प्राप्यते।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in संवादानुच्छेदलेखनम् for CBSE Class 9 Sanskrit?
संवादानुच्छेदलेखनम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in संवादानुच्छेदलेखनम् — CBSE Class 9 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for संवादानुच्छेदलेखनम् Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in संवादानुच्छेदलेखनम् (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full संवादानुच्छेदलेखनम् chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.