Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 5 of 13
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी — CBSE Class 9 Sanskrit.

128 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 9 students started this chapter today

55 Questions Solved · 1 Section

28 worked solutions below. Unlock all 55 free in Super Tutor

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

1(क)कृतकबुद्धिः का अस्ति ?Show solution
पाठानुसारं कृतकबुद्धिः सा बुद्धिः अस्ति यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति। अतः यन्त्राणां मानववत् चिन्तनं, निर्णयं, कार्यकरणं च यस्मिन् भवति, सा कृतकबुद्धिः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ख)अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान् ?Show solution
अध्यापकः कृतकबुद्धियुक्तानां अनुप्रयुक्ततन्त्रविशेषाणां उदाहरणानि उक्तवान्। पाठे स्पष्टं निर्दिष्टानि उदाहरणानि — चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि इति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ग)यन्त्राणि कथं शिक्षयन्ते ?Show solution
पाठे उक्तम् — प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमः, गहनाधिगमः चेति विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति। अतः यन्त्राणि यन्त्राधिगमेन तथा गहनाधिगमेन शिक्षयन्ते।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(घ)'डेटासेट्' केषां पाठशाला अस्ति ?Show solution
पाठे आर्यस्य प्रश्नस्य उत्तररूपेण अध्यापकः उक्तवान् — “अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम ‘डेटासेट्’ इति”। अतः डेटासेट् यन्त्राणां पाठशाला अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ङ)कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते ?Show solution
पाठे अध्यापकः स्पष्टम् उक्तवान् यत् कृतकबुद्धिः भूरिशः अनेकक्षेत्रेषु उपयुज्यते — शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषि-क्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जनादिषु च।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(च)शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति ?Show solution
पाठानुसारं शिक्षायां कृतकबुद्ध्याधारितानि उपकरणानि — दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम्.-ईविद्या, संशयनिराकरणार्थं चैटबोट्, भाषानुवादोपकरणानि — प्रयुज्यन्ते। एतेषां साहाय्येन छात्राः शिक्षकाणाम् अनुपस्थितौ अपि स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(छ)यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति ?Show solution
पाठे उक्तम् — यदि प्रशिक्षणदत्तांशः पक्षपातयुक्तः भवति, तदा निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ज)कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति ?Show solution
पाठे स्पष्टं यत् कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन समाजेषु देशेषु च विविधप्रकारकाः साइबर-अपराधाः चलन्ति। विशेषतः डीप्-फेक् द्वारा मिथ्याचित्रं, मिथ्यादृश्यं, मिथ्यध्वनिः च निर्मीयते, येन उपहासः अपि अपराधः अपि भवितुम् अर्हति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(झ)'कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी' इति वाक्यस्य कः अर्थः ?Show solution
वाक्यस्य अर्थः एषः — कृतकबुद्धिः मानवस्य मित्रम्/सहायिका भवेत्, परन्तु स्वामी न भवेत्। सा मनुष्यस्य साहाय्याय अस्ति, न तु मनुष्यं विस्थापयितुं।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(क)चैट-जीपीटी (Chat-GPT)Show solution
चैट-जीपीटी इति संवादोपकरणम्; अतः एतत् संवादयन्त्रम् इति मेलति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ख)डीप्-फेक् (Deepfake)Show solution
पाठे डीप्-फेक् इति कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा इति वर्णितम्। अतः उचितम् — मिथ्याचित्रस्य निर्माणम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ग)शिक्षकःShow solution
पाठे शिक्षकः पुस्तकीयज्ञानेन सह मानवीयमूल्यबोधम्, अनुशासनं, परोपकारं, करुणां च शिक्षयति इति उक्तम्। विकल्पेषु तदनुसारं सर्वाधिकम् उपयुक्तम् — नैतिकतायाः शिक्षां करोति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(घ)एलेक्सा (Alexa)Show solution
पाठानुसारं एलेक्सा नामकं यन्त्रम् गीतं गायति, विद्युद्दीपं ज्वालयति, दैनिकसंवादं वातावरणस्थितिं च सूचयति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ङ)डेटासेट् (Dataset)Show solution
पाठे स्पष्टम् — “अस्याः यन्त्रपाठशालायाः नाम ‘डेटासेट्’ इति”। अतः डेटासेट् इत्यस्य अर्थः यन्त्रपाठशाला।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(च)दीक्षा (DIKSHA)Show solution
पाठे दीक्षा इति कृतकबुद्ध्याधारितं शिक्षासाधनम् उक्तम्। अतः उचितम् — ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(छ)अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम्(Predictive Policing)Show solution
पाठे अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing) इत्यस्य प्रयोगः अपराधशमनाय उक्तः। अतः सही उत्तरम् — अपराधशमनाय प्रयोगः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ज)गूगल मानचित्रं(Google Maps)Show solution
पाठे गूगल मानचित्रम् उदाहरणरूपेण दत्तम्, यत् मार्गदर्शनाय प्रयुज्यते। विकल्पेषु तदनुसारम् — पथनिर्देशनं करोति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(झ)पूर्वग्रहःShow solution
पाठे पूर्वग्रहः इति पक्षपातयुक्तं मतम्/दोषः उक्तः। दत्त विकल्पेषु तत्सदृशम् — पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ञ)दैल्लु-ई (DALL-E)Show solution
पाठे DALL-E इत्यस्य सम्बन्धः चित्रनिर्माणे उक्तः। अतः उचितम् — चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(क)यन्त्राणां शिक्षणाय ... नामकः दत्तांशसमूहः
उपयुज्यते।Show solution
पाठे उक्तम् — यन्त्राणां शिक्षणाय ‘डेटासेट्’ नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते। अतः रिक्तस्थाने डेटासेट्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ख)चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि ... इत्यस्य
उदाहरणानि सन्ति।Show solution
पाठे चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि सङ्कुचितकृतकबुद्धिः इत्यस्य उदाहरणानि इति दत्तम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ग)यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः ... इति उच्यते।Show solution
पाठानुसारं यत् मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, तत् संवादयन्त्रम् इति उच्यते।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(घ)यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि
... करोति।Show solution
पाठे उक्तम् — यदि पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते, तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटि करोति। अतः रिक्तस्थाने त्रुटिं (अर्थतः त्रुटि) उचितम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ङ)... सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति,
कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।Show solution
पाठे — “शिक्षकाः पुस्तकीयज्ञानेन सह छात्रेषु मानवीयमूल्यबोधम् अपि जनयन्ति” तथा “सदा स्मरणीयं यत् कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति” इति भावः। अतः रिक्तस्थाने शिक्षकाः।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(च)कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन ... प्राप्नुवन्ति।Show solution
पाठे अध्यापकः उक्तवान् — प्रौद्योगिकीविशारदाः ... विधिना एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति; अभ्यासेन यन्त्राणि शिक्ष्यन्ते इति भावः। अतः रिक्तस्थाने अभ्यासेन।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(छ)मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः
... इति कथ्यते।Show solution
मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः पूर्वग्रहः इति कथ्यते, इति पाठे स्पष्टम् उक्तम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ज)ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च ... भवति।Show solution
पाठे उक्तम् — कृषि-क्षेत्रे अपि ड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनं तथा भूमिक्षमता-चेत्यादीनां परीक्षणम् भवति। अतः रिक्तस्थाने कृषिक्षेत्रे इति पदम् उचितम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(झ)यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि ... हानिं प्राप्नोति।Show solution
पाठानुसारम्, कृतकबुद्धिः यदि विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि समाजः हानिं प्राप्नोति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(क)आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुत।
5(ख)कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति।
5(ग)अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति।
5(घ)अक्षतः चैटबोट इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति।
5(ङ)ए.आइ. डीप्-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति।
5(च)आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति।
5(छ)शिक्षकः गम्भीरतया चैटबोट वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति।
6(क)...
7(क)आर्यः संगणकस्य उपयोगंकुर्वन् आसीत्।
7(ख)यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम्उपयोगान् वर्णयति।
7(ग)शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाःआवश्यकतां सूचयति।
7(घ)अथर्वः अपि कस्यचित् रोबोटिक्-यन्त्रस्यज्ञानं दत्तवान्।
7(ङ)वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान्विवेचयति।
8(क)अद्यतनं संगणकयन्त्रम्अतिसक्रियम् अस्ति।
8(ख)वेदस्य गवेषणं गम्भीरम्आसीत्।
8(ग)यशिकायाः प्रस्तुतिः सुबोधाआसीत्।
8(घ)शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टःआसीत्।
8(ङ)आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकःआसीत्।
2मेलनं कुरुत — तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत —
4वर्गचित्रजालम्
9अधोलिखितेषु क्षेत्रेषु कृतकबुद्ध्या युक्तानाम् उपकरणानां, तन्त्राणाम् अनुप्रयोगाणां च क्षेत्रानुसारं नामानि सङ्गृह्य लिखत ।
3अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत—
4पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अत्र वामतः दक्षिणं (यथा-कृतकबुद्धिः) उपरितः अधः (यथा-डेटासेट्) च उदाहरणानुसारं नूतन-पदानां रेखाङ्कनं कुरुत इति।
5अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् (✓) अशुद्धं (✕) वा चिनुत —
6एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत —
7अधोलिखित-वाक्येषु कर्तृपदं-क्रियापदं च चिनुत —
8अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत —

27 more solved questions in एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी for CBSE Class 9 Sanskrit?
एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी — CBSE Class 9 Sanskrit?
Understand the core concepts first, then work through the 128 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी

All 13 chapters — CBSE Class 9 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full एषा सा कृतकबुद्धि मानवबुद्धे सहकरी chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free