Skip to main content
Chapter 1 of 13
NCERT Solutions

वन्दे भारतमातरम्

CBSE · Class 7 · Sanskrit

NCERT Solutions for वन्दे भारतमातरम् — CBSE Class 7 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying वन्दे भारतमातरम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 7 students started this chapter today

34 Questions Solved · 2 Sections

वयम् अभ्यासं कृमेः

1(क)पर्वतराज: क: ?Show solution
उत्तरम्: हिमालय: ।

(पाठ के अनुसार भारत के मस्तक पर मुकुट के समान शोभायमान पर्वतराज हिमालय है।)
1(ख)समुद्र: कस्या: चरणौ प्रक्षालयति ?Show solution
उत्तरम्: भारतमातु: ।

(समुद्र भारतमाता के चरणों को प्रक्षालित करता है।)
1(ग)त्रिवर्णयुत: ध्वज: कुत्र विलसति ?Show solution
उत्तरम्: गगने (आकाशे) ।

(तीन रंगों से युक्त ध्वज आकाश में शोभायमान होता है।)
1(घ)ध्वजस्थित: केशरवर्ण: अस्मान् किं वक्तुं प्रेरयति ?Show solution
उत्तरम्: 'जयतु सैनिक:' इति वक्तुं प्रेरयति ।

(ध्वज में स्थित केसरिया रंग हमें 'जयतु सैनिक:' कहने के लिए प्रेरित करता है।)
1(ङ)कृषकबान्धवा: भारतभूमिं कै: सिञ्चन्ति ?Show solution
उत्तरम्: स्वेदबिन्दुभि: ।

(कृषक-बन्धु अपने पसीने की बूँदों से भारतभूमि को सींचते हैं।)
1(च)केषां धवलं यश: राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति ?Show solution
उत्तरम्: वैज्ञानिकानां धवलं यश: राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति ।

(वैज्ञानिकों का श्वेत यश राष्ट्रध्वज के मध्य में शोभायमान होता है।)
1(छ)सूर्य: कं विना नित्यं सञ्चरति ?Show solution
उत्तरम्: विश्रामं विना ।

(सूर्य विश्राम के बिना नित्य भ्रमण करता है।)
2(क)पवित्रा: नद्य: का: ?Show solution
उत्तरम्: गङ्गा, यमुना, सरस्वती, नर्मदा, कावेरी, कृष्णा आदि पवित्रा: नद्य: सन्ति। एता: नद्य: भारतभूमौ प्रवहन्ति।
2(ख)विविधेभ्य: प्रदेशेभ्य: जना: किमर्थम् आगच्छन्ति ?Show solution
उत्तरम्: विविधेभ्य: प्रदेशेभ्य: जना: तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयितुम् आगच्छन्ति। ते भारतमातु: दर्शनाय च आगच्छन्ति।
2(ग)धर्मचक्रं कं भावं बोधयति ?Show solution
उत्तरम्: धर्मचक्रं 'सत्यमेव जयते' इति भावं बोधयति। तत् सत्यस्य धर्मस्य च प्रतीकम् अस्ति।
2(घ)कृषकबान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमि: कथं सञ्जाता ?Show solution
उत्तरम्: कृषकबान्धवा: स्वेदबिन्दुभि: भारतभूमिं सिञ्चन्ति। तेषां परिश्रमेण भारतभूमि: शस्यश्यामला सञ्जाता। अर्थात् कृषकानां कठोरपरिश्रमेण भारतभूमि: धान्यसमृद्धा हरिताभा च अभवत्।
2(ङ)विज्ञानस्य केषु क्षेत्रेषु भारतीयै: यश: प्राप्तम् ?Show solution
उत्तरम्: विज्ञानस्य अन्तरिक्षक्षेत्रे, चिकित्साक्षेत्रे, प्रौद्योगिकीक्षेत्रे च भारतीयवैज्ञानिकै: यश: प्राप्तम्। तेषां धवलं यश: राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति।
2(च)अन्ते सर्वे किं गीतं गायन्ति ?Show solution
उत्तरम्: अन्ते सर्वे 'वन्दे भारतमातरम्' इति गीतं गायन्ति। ते सर्वे मिलित्वा भारतमातु: वन्दनां कुर्वन्ति।
3(क)रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — समुद्र: भारतमातु: चरणौ प्रक्षालयति ।Show solution
प्रश्न: समुद्र: भारतमातु: कौ प्रक्षालयति ?

(रेखाङ्कित पद 'चरणौ' द्विवचन है, अतः 'कौ' प्रश्नवाचक पद का प्रयोग होगा।)
3(ख)रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — जना: तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयन्ति ।Show solution
प्रश्न: के तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयन्ति ?

(रेखाङ्कित पद 'जना:' बहुवचन है, अतः 'के' प्रश्नवाचक पद का प्रयोग होगा।)
3(ग)रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — वीरा: भारतमातु: सर्वदा सेवां कृतवन्त: ।Show solution
प्रश्न: के भारतमातु: सर्वदा सेवां कृतवन्त: ?

(रेखाङ्कित पद 'वीरा:' बहुवचन है, अतः 'के' प्रश्नवाचक पद का प्रयोग होगा।)
3(घ)रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — 'जयतु कृषक:' इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ।Show solution
प्रश्न: किम् इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ?

(रेखाङ्कित पद 'जयतु कृषक:' एक वाक्यांश है, अतः 'किम्' प्रश्नवाचक पद का प्रयोग होगा।)
3(ङ)रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — नदी कष्टानि सहमाना प्रवहति ।Show solution
प्रश्न: नदी कानि सहमाना प्रवहति ?

(रेखाङ्कित पद 'कष्टानि' नपुंसकलिंग बहुवचन है, अतः 'कानि' प्रश्नवाचक पद का प्रयोग होगा।)
3(च)रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — वयं गौरववर्धनार्थं प्रयत्नं कुर्म: ।Show solution
प्रश्न: वयं किमर्थं प्रयत्नं कुर्म: ?

(रेखाङ्कित पद 'गौरववर्धनार्थं' प्रयोजनवाचक है, अतः 'किमर्थं' प्रश्नवाचक पद का प्रयोग होगा।)
4अध: प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानेषु रूपाणि लिखन्तु (विभक्ति-वचन सहित)Show solution
उत्तरम्:

(क) चरणम् — द्वितीया विभक्ति:
- एकवचनम् : चरणम्
- द्विवचनम् : चरणौ
- बहुवचनम् : चरणान्

(ख) नदी — प्रथमा विभक्ति:
- एकवचनम् : नदी
- द्विवचनम् : नद्यौ
- बहुवचनम् : नद्य:

(ग) ललाटे — सप्तमी विभक्ति:
- एकवचनम् : ललाटे
- द्विवचनम् : ललाटयो:
- बहुवचनम् : ललाटेषु

(घ) देशाय — चतुर्थी विभक्ति:
- एकवचनम् : देशाय
- द्विवचनम् : देशाभ्याम्
- बहुवचनम् : देशेभ्य:

(ङ) चक्रम् — प्रथमा विभक्ति:
- एकवचनम् : चक्रम्
- द्विवचनम् : चक्रे
- बहुवचनम् : चक्राणि

(च) वैज्ञानिकै: — तृतीया विभक्ति:
- एकवचनम् : वैज्ञानिकेन
- द्विवचनम् : वैज्ञानिकाभ्याम्
- बहुवचनम् : वैज्ञानिकै:

(छ) अहम् — प्रथमा विभक्ति:
- एकवचनम् : अहम्
- द्विवचनम् : आवाम्
- बहुवचनम् : वयम्

(ज) विज्ञानस्य — षष्ठी विभक्ति:
- एकवचनम् : विज्ञानस्य
- द्विवचनम् : विज्ञानयो:
- बहुवचनम् : विज्ञानानाम्
5(क)अनुवादं कुर्वन्तु — भारतभूमौ पवित्रा: नद्य: प्रवहन्ति ।Show solution
हिन्दी अनुवाद: भारत की भूमि में पवित्र नदियाँ बहती हैं।

(भारतभूमौ = भारत की भूमि में; पवित्रा: = पवित्र; नद्य: = नदियाँ; प्रवहन्ति = बहती हैं।)
5(ख)अनुवादं कुर्वन्तु — भारतस्य मस्तके हिमालय: मुकुटरूपेण शोभते ।Show solution
हिन्दी अनुवाद: भारत के मस्तक (शीर्ष) पर हिमालय मुकुट के रूप में शोभायमान होता है।

(भारतस्य = भारत के; मस्तके = मस्तक पर; हिमालय: = हिमालय; मुकुटरूपेण = मुकुट के रूप में; शोभते = शोभायमान होता है।)
5(ग)अनुवादं कुर्वन्तु — भारतभूमौ श्रेष्ठ: पर्वता: विराजन्ते ।Show solution
हिन्दी अनुवाद: भारत की भूमि पर श्रेष्ठ पर्वत विराजमान हैं।

(भारतभूमौ = भारत की भूमि पर; श्रेष्ठ: = श्रेष्ठ; पर्वता: = पर्वत; विराजन्ते = विराजमान हैं।)
5(घ)अनुवादं कुर्वन्तु — राष्ट्रध्वजे केशर:, श्वेत:, हरित: च वर्णा: सन्ति ।Show solution
हिन्दी अनुवाद: राष्ट्रध्वज में केसरिया, सफेद और हरे रंग हैं।

(राष्ट्रध्वजे = राष्ट्रध्वज में; केशर: = केसरिया; श्वेत: = सफेद; हरित: = हरा; वर्णा: = रंग; सन्ति = हैं।)
5(ङ)अनुवादं कुर्वन्तु — वयं भारते जन्म प्राप्तवन्त: ।Show solution
हिन्दी अनुवाद: हमने भारत में जन्म प्राप्त किया है।

(वयम् = हम; भारते = भारत में; जन्म = जन्म; प्राप्तवन्त: = प्राप्त किया है।)
6अध: प्रदत्तानां शब्दानाम् विभक्तिं वचनं च लिखन्तुShow solution
उत्तरम्:

(क) भारतमाता — प्रथमा विभक्ति:, एकवचनम्

(ख) नद्य: — प्रथमा विभक्ति:, बहुवचनम्

(ग) ललाटे — सप्तमी विभक्ति:, एकवचनम्

(घ) तीर्थक्षेत्राणाम् — षष्ठी विभक्ति:, बहुवचनम्

(ङ) देशस्य — षष्ठी विभक्ति:, एकवचनम्

(च) बलिदानम् — प्रथमा/द्वितीया विभक्ति:, एकवचनम्

(छ) कृषीवलबान्धवा: — प्रथमा विभक्ति:, बहुवचनम्

(ज) अस्मान् — द्वितीया विभक्ति:, बहुवचनम्

(झ) क्षेत्रेषु — सप्तमी विभक्ति:, बहुवचनम्
7(क)पाठे प्रयुक्तानि क्रियापदानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तुShow solution
उत्तरम् — पाठ में प्रयुक्त क्रियापद:

शृणुम:, प्रवहन्ति, शोभते, प्रक्षालयति, विलसति,\text{शृणुम:, प्रवहन्ति, शोभते, प्रक्षालयति, विलसति,}
स्थापयन्ति, प्रेरयति, सिञ्चन्ति, गायन्ति, सञ्चरति,\text{स्थापयन्ति, प्रेरयति, सिञ्चन्ति, गायन्ति, सञ्चरति,}
बोधयति, आगच्छन्ति, कुर्म:, वन्दामहे\text{बोधयति, आगच्छन्ति, कुर्म:, वन्दामहे}

(पाठ में आए सभी क्रियापदों को उपर्युक्त रूप में लिखें।)
7(ख)अध: प्रदत्तानां क्रियापदानां त्रिषु पुरुषेषु त्रिषु वचनेषु च लट-लकारस्य रूपाणि लिखन्तु — (i) भू धातु (ii) अस् धातु (iii) इच्छ् / इष् धातु (iv) आ+गम् धातुShow solution
(i) भू धातु — लट्लकार:

| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुष: | भवति | भवत: | भवन्ति |
| मध्यमपुरुष: | भवसि | भवथ: | भवथ |
| उत्तमपुरुष: | भवामि | भवाव: | भवाम: |

(ii) अस् धातु — लट्लकार:

| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुष: | अस्ति | स्त: | सन्ति |
| मध्यमपुरुष: | असि | स्थ: | स्थ |
| उत्तमपुरुष: | अस्मि | स्व: | स्म: |

(iii) इष् (इच्छ्) धातु — लट्लकार:

| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुष: | इच्छति | इच्छत: | इच्छन्ति |
| मध्यमपुरुष: | इच्छसि | इच्छथ: | इच्छथ |
| उत्तमपुरुष: | इच्छामि | इच्छाव: | इच्छाम: |

(iv) आ+गम् धातु — लट्लकार:

| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुष: | आगच्छति | आगच्छत: | आगच्छन्ति |
| मध्यमपुरुष: | आगच्छसि | आगच्छथ: | आगच्छथ |
| उत्तमपुरुष: | आगच्छामि | आगच्छाव: | आगच्छाम: |

योग्यताविस्तर: एवं परियोजनाकार्यम्

योग्यताविस्तर: 1भारतस्य राष्ट्रगानस्य 'वन्दे मातरम्' इत्यस्य पूर्ण मूलस्वरूपं मिलित्वा गायामः।Show solution
निर्देश: यह एक गतिविधि-आधारित प्रश्न है।

'वन्दे मातरम्' गीत बंकिमचन्द्र चट्टोपाध्याय द्वारा रचित है। यह गीत 1882 में प्रकाशित 'आनन्दमठ' उपन्यास में संकलित है। इस गीत में भारतमाता की महिमा का वर्णन है —

प्रथम श्लोक का भावार्थ: हे माता! तुम जल से परिपूर्ण, फलों से समृद्ध, मलय पर्वत की शीतल वायु से युक्त, धान से हरी-भरी हो। तुम्हारी रातें चाँदनी से पुलकित हैं, तुम्हारे वृक्ष फूलों से सुशोभित हैं। तुम सुहासिनी, मधुरभाषिणी, सुखदायिनी और वरदायिनी माता हो — तुम्हें वन्दन है।

विद्यार्थी इस गीत को कक्षा में मिलकर गाएँ।
योग्यताविस्तर: 2बंकिमचन्द्र वर्य: 'वन्दे मातरम्' इति गीतं किमर्थं रचितवान् ? एतस्य इतिहास: क: ?Show solution
उत्तरम्:

प्रसंग: ब्रिटिश शासनकाल में प्रमुख कार्यक्रमों में 'गॉड सेव द क्वीन' गाना अनिवार्य था।

रचना का उद्देश्य: बंकिमचन्द्र चट्टोपाध्याय ने उस गीत के विकल्प के रूप में भारतमाता के गौरव को प्रकट करने वाला 'वन्दे मातरम्' गीत रचा।

प्रकाशन: यह गीत सन् 1882 में प्रकाशित 'आनन्दमठ' उपन्यास में संकलित है।

प्रभाव: इसके प्रकाशन से पूर्व ही भारतीय जन इस गीत को सर्वत्र गाने लगे थे। यह गीत स्वतंत्रता संग्राम का प्रेरणास्रोत बना।

निष्कर्ष: 'वन्दे मातरम्' केवल एक गीत नहीं, अपितु भारतीय स्वाभिमान एवं राष्ट्रभक्ति का प्रतीक है।
परियोजनाकार्यम् 1जयतु सैनिक:, जयतु कृषक:, जयतु वैज्ञानिक: इति उद्घोषान् बृहत्फलके विलिख्य विद्यालयस्य कक्षायाः च भित्तिषु स्थापयन्तु। एतेषां मातृभाषया अनुवादं च कुर्वन्तु।Show solution
निर्देश: यह एक रचनात्मक परियोजना है।

उद्घोष एवं हिन्दी अनुवाद:

1. जयतु सैनिक: → सैनिक की जय हो!
2. जयतु कृषक: → किसान की जय हो!
3. जयतु वैज्ञानिक: → वैज्ञानिक की जय हो!

कार्यविधि: इन उद्घोषों को बड़े पोस्टर पर सुन्दर अक्षरों में लिखकर कक्षा एवं विद्यालय की दीवारों पर लगाएँ। साथ में मातृभाषा (हिन्दी) में अनुवाद भी लिखें।
परियोजनाकार्यम् 2स्वप्रदेशे विद्यमानानां नदीनां पर्वतानां तीर्थक्षेत्राणां च नामानि लिखन्तु।Show solution
निर्देश: यह परियोजना कार्य विद्यार्थी अपने प्रदेश के अनुसार करें।

उदाहरण (उत्तर प्रदेश के लिए):

नद्य: (नदियाँ): गङ्गा, यमुना, सरयू, गोमती, घाघरा

पर्वता: (पर्वत): विन्ध्याचल, चित्रकूट

तीर्थक्षेत्राणि (तीर्थस्थल): वाराणसी, प्रयागराज, मथुरा, अयोध्या, वृन्दावन

*(विद्यार्थी अपने प्रदेश के अनुसार नाम लिखें।)*
परियोजनाकार्यम् 3विरामदिनेषु मातापितृभ्यां सह कृषिक्षेत्रं गच्छन्तु। तत्र कृषिकार्यं दृष्ट्वा संस्कृतभाषया पञ्चवाक्यैः अस्य वर्णनं कुर्वन्तु।Show solution
निर्देश: यह अनुभव-आधारित परियोजना है।

कृषिकार्यस्य वर्णनम् (पाँच वाक्य):

1. कृषक: प्रात:काले क्षेत्रं गच्छति। (किसान प्रातःकाल खेत जाता है।)
2. स: हलेन भूमिं कर्षति। (वह हल से भूमि जोतता है।)
3. कृषक: बीजानि वपति। (किसान बीज बोता है।)
4. स: स्वेदबिन्दुभि: भूमिं सिञ्चति। (वह पसीने की बूँदों से भूमि सींचता है।)
5. कृषकस्य परिश्रमेण धान्यं प्राप्यते। (किसान के परिश्रम से अनाज प्राप्त होता है।)
परियोजनाकार्यम् 4दशानां (१०) देशभक्तानां नामसहितानि चित्राणि सङ्कलय्य A3 आकारस्य कलापत्रके संश्लेषयन्तु।Show solution
निर्देश: यह संग्रह-आधारित परियोजना है।

दश प्रमुख देशभक्तानां नामानि:

1. महात्मा गान्धी
2. सुभाषचन्द्र बोस
3. भगत सिंह
4. चन्द्रशेखर आजाद
5. बाल गङ्गाधर तिलक
6. लाला लाजपत राय
7. सरदार वल्लभभाई पटेल
8. रानी लक्ष्मीबाई
9. मङ्गल पाण्डे
10. डॉ. भीमराव अम्बेडकर

कार्यविधि: इन देशभक्तों के चित्र एकत्र करें, उनके नाम संस्कृत/हिन्दी में लिखें और A3 आकार के ड्राइंग शीट पर सुन्दर ढंग से चिपकाएँ।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in वन्दे भारतमातरम् for CBSE Class 7 Sanskrit?
वन्दे भारतमातरम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 7 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in वन्दे भारतमातरम् — CBSE Class 7 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for वन्दे भारतमातरम् Class 7 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in वन्दे भारतमातरम् (CBSE Class 7 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full वन्दे भारतमातरम् chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 7 Sanskrit.