सेवा हि परमो धर्म

उत्तरम् — नागार्जुन: प्रसिद्ध: चिकित्सक: आसीत् ।

उत्तरम् — अन्यस्मिन् दिवसे द्वौ युवकौ आगतौ ।

उत्तरम् — नागार्जुन: खिन्न: आसीत् ।

उत्तरम् — रुग्णस्य परिस्थिति: अत्यन्तं गुरुतरा (गम्भीरा) आसीत् ।

उत्तरम् — नागार्जुन: सहायकरूपेण द्वितीयं युवकं चितवान् ।

उत्तरम् — सेवाभावनां विना चिकित्सक: न भवति ।

उत्तरम् — नागार्जुन: युवकौ राजमार्गेण गन्तुं सूचितवान् ।

उत्तरम् — अहोरात्रं नागार्जुन: चिकित्सालये रुग्णानां सेवायां कार्यं करोति स्म ।

उत्तरम् — नागार्जुन: महाराजं निवेदितवान् यत् — "सेवाभावनां विना चिकित्सक: न भवति, अत: द्वितीय: युवक: सहायकरूपेण योग्य: अस्ति ।"

उत्तरम् — प्रथम: युवक: राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा अपि तस्य सेवां न कृतवान्, स्वकार्यं शीघ्रं सम्पाद्य प्रत्यागतवान् । स: केवलं औषधानि आनीतवान् परन्तु रोगिणः प्रति उदासीन: आसीत् ।

उत्तरम् — द्वितीय: युवक: राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा तस्य सेवां कृतवान् । स: तस्मै जलं दत्तवान्, वस्त्रेण आच्छादितवान्, तथा च तं चिकित्सालयं नीतवान् । स: सेवाभावनया परिपूर्ण: आसीत् ।

उत्तरम् — सेवाया: भावनां विना सच्चिकित्सक: न भवेत् । केवलं औषधज्ञानेन चिकित्सक: न भवति, सेवाभावना अपि अनिवार्या अस्ति ।

उत्तरम् —

नियम: पुंलिङ्ग-एकवचने 'वान्' के स्थान पर 'वती' तथा बहुवचने 'वन्त:' के स्थान पर 'वत्य:' होता है।

| पुंलिङ्ग-एकवचनम् | स्त्रीलिङ्ग-एकवचनम् | स्त्रीलिङ्ग-बहुवचनम् |
|---|---|---|
| (क) पठितवान् | पठितवती | पठितवत्य: |
| (ख) गतवान् | गतवती | गतवत्य: |
| (ग) लिखितवान् | लिखितवती | लिखितवत्य: |
| (घ) खादितवान् | खादितवती | खादितवत्य: |
| (ङ) क्रीडितवान् | क्रीडितवती | क्रीडितवत्य: |
| (च) हसितवान् | हसितवती | हसितवत्य: |
| (छ) निवेदितवान् | निवेदितवती | निवेदितवत्य: |
| (ज) सूचितवान् | सूचितवती | सूचितवत्य: |

उत्तरम् —

नियम: स्त्रीलिङ्ग-एकवचने 'वती' के स्थान पर 'वान्' तथा बहुवचने 'वत्य:' के स्थान पर 'वन्त:' होता है।

| स्त्रीलिङ्ग-एकवचनम् | पुंलिङ्ग-एकवचनम् | पुंलिङ्ग-बहुवचनम् |
|---|---|---|
| (क) पठितवती | पठितवान् | पठितवन्त: |
| (ख) कृतवती | कृतवान् | कृतवन्त: |
| (ग) दृष्टवती | दृष्टवान् | दृष्टवन्त: |
| (घ) दत्तवती | दत्तवान् | दत्तवन्त: |
| (ङ) प्रक्षालितवती | प्रक्षालितवान् | प्रक्षालितवन्त: |
| (च) धावितवती | धावितवान् | धावितवन्त: |

उत्तरम् —

नियम: वर्तमानकाल-क्रियापद के स्थान पर क्तवतु-प्रत्यय से निर्मित भूतकालिक रूप लिखना है।

(क) युवक: आपणं गच्छति ।
$$\Rightarrow$$ युवक: आपणं गतवान् ।

(ख) स: रोटिकां खादति ।
$$\Rightarrow$$ स: रोटिकां खादितवान् ।

(ग) महिला वस्त्रं ददाति ।
$$\Rightarrow$$ महिला वस्त्रं दत्तवती ।

(घ) बालक: द्विचक्रिकात: पतति ।
$$\Rightarrow$$ बालक: द्विचक्रिकात: पतितवान् ।

(ङ) पितामही चलच्चित्रं पश्यति ।
$$\Rightarrow$$ पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती ।

(च) अहं गृहपाठं लिखामि ।
$$\Rightarrow$$ अहं गृहपाठं लिखितवान् / लिखितवती ।

(छ) त्वं कुत्र गच्छसि ?
$$\Rightarrow$$ त्वं कुत्र गतवान् / गतवती ?

(ज) अश्वा: वने धावन्ति ।
$$\Rightarrow$$ अश्वा: वने धावितवन्त: ।

(झ) बालिका: शीघ्रम् आगच्छन्ति ।
$$\Rightarrow$$ बालिका: शीघ्रम् आगतवत्य: ।

(ञ) वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादाम: ।
$$\Rightarrow$$ वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादितवन्त: ।

उत्तरम् —

नियम: वर्तमानकाल-क्रियापद के साथ 'स्म' अव्यय जोड़ने से भूतकाल का अर्थ प्राप्त होता है।

शीर्षकम् — परिश्रमी कृषक:

कृषक: प्रतिदिनं कृषिक्षेत्रं गच्छति स्म । जलसेचनं करोति स्म । कीटानां निवारणार्थं जैवौषधं स्थापयति स्म । स: कृषिकार्यं सम्यक् जानाति स्म । अत: अन्ये कृषका: संशयेन पृच्छन्ति स्म । स: स्वाभिमानेन जीवति स्म । अत: 'अहं कृषक: भूमिपुत्र:' इति साभिमानं वदति स्म । स: क्षेत्रे गोमयं योजयति स्म, न तु कृतकान् पदार्थान् । अत: व्रीहे: गुणवत्ता अधिका भवति स्म । जना: जालपुटमाध्यमेन तस्य तण्डुलं क्रीणन्ति स्म । एवं तस्य परिवारस्य सर्वे जना: कृषिकार्येण ससुखं जीवन्ति स्म । स: सर्वान् वदति स्म — "कृषक: न दीन: न च दरिद्र:, परं सर्वेषां पोषक:" इति ।

उत्तरम् —

छात्रा: स्वयं परहितार्थं सेवारतानां महापुरुषाणां — यथा महात्मागान्धी, मदर टेरेसा, स्वामी विवेकानन्द, श्री रामकृष्ण परमहंस आदीनां — जीवनसम्बद्धाः कथाः पुस्तकालयात् अथवा इन्टर्नेट-माध्यमेन सङ्गृह्य लिखन्तु ।

उदाहरणम् — मदर टेरेसा कोलकातानगरे रोगिणां दरिद्राणां च सेवां करोति स्म । सा 'मिशनरीज़ ऑफ चैरिटी' इति संस्थां स्थापितवती । तस्याः सेवाभावना अनुकरणीया अस्ति ।

उत्तरम् —

छात्रा: स्वकुटुम्बे अथवा समाजे सेवाकार्यं कुर्वत: जनस्य — यथा चिकित्सक:, शिक्षक:, स्वयंसेवक: आदीनां — विवरणं स्वयं लिखन्तु ।

उदाहरणम् — मम पितामह: ग्रामे निःशुल्कं चिकित्सां करोति । स: प्रतिदिनं प्रातःकाले दरिद्रेभ्यः औषधानि यच्छति । तस्य सेवाभावना प्रशंसनीया अस्ति ।

उत्तरम् —

छात्रा: स्वपरिवेशे उपलब्धानां आयुर्वेदीयपदार्थानां नामानि लाभांश्च लिखन्तु ।

उदाहरणानि —

| आयुर्वेदीयपदार्थ: | स्वास्थ्यलाभ: |
|---|---|
| बिल्वम् | पाचनक्रियां वर्धयति |
| लवङ्गम् | दन्तसमस्याः कासं च नाशयति |
| तुलसी | ज्वरं श्वासरोगं च नाशयति |
| हरिद्रा | व्रणानां शोधनं करोति, रोगप्रतिरोधकशक्तिं वर्धयति |
| आमलकम् | नेत्रज्योतिं वर्धयति, विटामिन-C प्रदाति |
| अदरकम् | पाचनं सुधारयति, शीतज्वरे उपकरोति |

उत्तरम् —

(चित्राणि दृश्यमानानि न सन्ति, अत: सामान्यज्ञानाधारेण योजना क्रियते ।)

| चित्रम् | उचितं वाक्यम् |
|---|---|
| गावः चरन्ति / गोसेवा-चित्रम् | धेनुमतित परमिशिवा |
| पुत्र: मातापितरौ सेवते | नित्यं मातापित्रो: सेवा |
| चिकित्सक: रोगिणं पश्यति | रोगातुराणाम् उपचार: |
| भ्राता भगिन्यै साहाय्यं करोति | गृहकार्येषु भगिन्या: साहाय्यम् |
| जनाः मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति | परस्परं कार्यकरणे साहाय्यम् |

*(छात्रा: चित्राणि दृष्ट्वा स्वयं योजयन्तु ।)*