सेवा हि परमो धर्म — NCERT Solutions

उत्तरम् — द्वितीय: युवक: राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा तस्य सेवां कृतवान् । स: तस्मै जलं दत्तवान्, वस्त्रेण आच्छादितवान्, तथा च तं चिकित्सालयं नीतवान् । स: सेवाभावनया परिपूर्ण: आसीत् ।

उत्तरम् — सेवाया: भावनां विना सच्चिकित्सक: न भवेत् । केवलं औषधज्ञानेन चिकित्सक: न भवति, सेवाभावना अपि अनिवार्या अस्ति ।

उत्तरम् —

नियम: पुंलिङ्ग-एकवचने 'वान्' के स्थान पर 'वती' तथा बहुवचने 'वन्त:' के स्थान पर 'वत्य:' होता है।

उत्तरम् —

नियम: स्त्रीलिङ्ग-एकवचने 'वती' के स्थान पर 'वान्' तथा बहुवचने 'वत्य:' के स्थान पर 'वन्त:' होता है।

उत्तरम् —

नियम: वर्तमानकाल-क्रियापद के स्थान पर क्तवतु-प्रत्यय से निर्मित भूतकालिक रूप लिखना है।

(क) युवक: आपणं गच्छति ।
$$\Rightarrow$$ युवक: आपणं गतवान् ।

(ख) स: रोटिकां खादति ।
$$\Rightarrow$$ स: रोटिकां खादितवान् ।

(ग) महिला वस्त्रं ददाति ।
$$\Rightarrow$$ महिला वस्त्रं दत्तवती ।

(घ) बालक: द्विचक्रिकात: पतति ।
$$\Rightarrow$$ बालक: द्विचक्रिकात: पतितवान् ।

(ङ) पितामही चलच्चित्रं पश्यति ।
$$\Rightarrow$$ पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती ।

(च) अहं गृहपाठं लिखामि ।
$$\Rightarrow$$ अहं गृहपाठं लिखितवान् / लिखितवती ।

(छ) त्वं कुत्र गच्छसि ?
$$\Rightarrow$$ त्वं कुत्र गतवान् / गतवती ?

(ज) अश्वा: वने धावन्ति ।
$$\Rightarrow$$ अश्वा: वने धावितवन्त: ।

(झ) बालिका: शीघ्रम् आगच्छन्ति ।
$$\Rightarrow$$ बालिका: शीघ्रम् आगतवत्य: ।

(ञ) वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादाम: ।
$$\Rightarrow$$ वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादितवन्त: ।

उत्तरम् —

नियम: वर्तमानकाल-क्रियापद के साथ 'स्म' अव्यय जोड़ने से भूतकाल का अर्थ प्राप्त होता है।

शीर्षकम् — परिश्रमी कृषक:

कृषक: प्रतिदिनं कृषिक्षेत्रं गच्छति स्म । जलसेचनं करोति स्म । कीटानां निवारणार्थं जैवौषधं स्थापयति स्म । स: कृषिकार्यं सम्यक् जानाति स्म । अत: अन्ये कृषका: संशयेन पृच्छन्ति स्म । स: स्वाभिमानेन जीवति स्म । अत: 'अहं कृषक: भूमिपुत्र:' इति साभिमानं वदति स्म । स: क्षेत्रे गोमयं योजयति स्म, न तु कृतकान् पदार्थान् । अत: व्रीहे: गुणवत्ता अधिका भवति स्म । जना: जालपुटमाध्यमेन तस्य तण्डुलं क्रीणन्ति स्म । एवं तस्य परिवारस्य सर्वे जना: कृषिकार्येण ससुखं जीवन्ति स्म । स: सर्वान् वदति स्म — "कृषक: न दीन: न च दरिद्र:, परं सर्वेषां पोषक:" इति ।

उत्तरम् —

छात्रा: स्वयं परहितार्थं सेवारतानां महापुरुषाणां — यथा महात्मागान्धी, मदर टेरेसा, स्वामी विवेकानन्द, श्री रामकृष्ण परमहंस आदीनां — जीवनसम्बद्धाः कथाः पुस्तकालयात् अथवा इन्टर्नेट-माध्यमेन सङ्गृह्य लिखन्तु ।

उदाहरणम् — मदर टेरेसा कोलकातानगरे रोगिणां दरिद्राणां च सेवां करोति स्म । सा 'मिशनरीज़ ऑफ चैरिटी' इति संस्थां स्थापितवती । तस्याः सेवाभावना अनुकरणीया अस्ति ।

उत्तरम् —

छात्रा: स्वकुटुम्बे अथवा समाजे सेवाकार्यं कुर्वत: जनस्य — यथा चिकित्सक:, शिक्षक:, स्वयंसेवक: आदीनां — विवरणं स्वयं लिखन्तु ।

उदाहरणम् — मम पितामह: ग्रामे निःशुल्कं चिकित्सां करोति । स: प्रतिदिनं प्रातःकाले दरिद्रेभ्यः औषधानि यच्छति । तस्य सेवाभावना प्रशंसनीया अस्ति ।

उत्तरम् —

छात्रा: स्वपरिवेशे उपलब्धानां आयुर्वेदीयपदार्थानां नामानि लाभांश्च लिखन्तु ।

उदाहरणानि —

उत्तरम् —

(चित्राणि दृश्यमानानि न सन्ति, अत: सामान्यज्ञानाधारेण योजना क्रियते ।)

(छात्रा: चित्राणि दृष्ट्वा स्वयं योजयन्तु ।)