अन्नाद भवन्ति भूतानि

(क) पुण्या जिज्ञासा — 'अस्माकं जन्म कथम् अभवत्?' इति।

(ख) आत्मनः (ब्रह्मणः) आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।

(ग) अग्नेः अपाम् (जलस्य) उत्पत्तिः अभवत्।

(घ) पृथिव्याः ओषधीनाम् उत्पत्तिः अभवत्।

(ङ) आहारात् कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः।

(च) माता आधुनिकं रसायनशास्त्रं (Chemistry) प्राचीनं च शास्त्रं पठितवती।

(क) अम्ब! मम काचिद् जिज्ञासा अस्ति।

(ख) प्रथमम् आत्मनः आकाशस्य उत्पत्तिः अभवत्।

(ग) साक्षात् उत्पत्तिम् उत्पत्तिं वदतु। (अथवा: साक्षात् माम् उत्पत्तिं वदतु।)

(घ) आहारात् कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः उत्पन्नाः खलु अम्ब?

(ङ) अहम् आधुनिकं रसायनशास्त्रं च पठितवती।

(च) अस्माकं वैज्ञानिकम् ज्ञानं तेषु एव निहितम् अस्ति।

पञ्चमी विभक्तेः रूपाणि:

अकारान्त पुल्लिङ्गः

| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| आहार | आहारात् | आहाराभ्याम् | आहारेभ्यः |
| मनुष्य | मनुष्यात् | मनुष्याभ्याम् | मनुष्येभ्यः |
| वृक्ष | वृक्षात् | वृक्षाभ्याम् | वृक्षेभ्यः |

इकारान्त पुल्लिङ्गः

| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| अग्नि | अग्नेः | अग्निभ्याम् | अग्निभ्यः |
| मुनि | मुनेः | मुनिभ्याम् | मुनिभ्यः |

आकारान्त स्त्रीलिङ्गः

| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| पेटिका | पेटिकायाः | पेटिकाभ्याम् | पेटिकाभ्यः |
| वाटिका | वाटिकायाः | वाटिकाभ्याम् | वाटिकाभ्यः |
| माला | मालायाः | मालाभ्याम् | मालाभ्यः |

ईकारान्त स्त्रीलिङ्गः

| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| कूपी | कूप्याः | कूपीभ्याम् | कूपीभ्यः |
| नदी | नद्याः | नदीभ्याम् | नदीभ्यः |
| नगरी | नगर्याः | नगरीभ्याम् | नगरीभ्यः |

(ख) राजेशः विद्यालयात् पुस्तकम् आनयति।
→ राजेशः कुतः पुस्तकम् आनयति?
→ राजेशः कस्मात् पुस्तकम् आनयति?

(ग) विकासः महेशात् लेखनीं स्वीकृतवान्।
→ विकासः कुतः लेखनीं स्वीकृतवान्?
→ विकासः कस्मात् लेखनीं स्वीकृतवान्?

(घ) माता गृहात् पुत्रं पश्यति।
→ माता कुतः पुत्रं पश्यति?
→ माता कस्मात् पुत्रं पश्यति?

(ङ) हिमालयात् गङ्गा प्रवहति।
→ कुतः गङ्गा प्रवहति?
→ कस्मात् गङ्गा प्रवहति?

पाठे प्रदत्तानां पदानां पर्यायाः:

वामतः दक्षिणम् (Across):
1. जन्म (त्रीणि अक्षराणि) → उत्पत्तिः
2. मातः (अक्षरद्वयम्) → अम्ब
3. सत्यम् (अक्षरद्वयम्) → खलु
4. अपि (एकम् अक्षरम्) → च
5. ओषधीनाम् (त्रीणि अक्षराणि) → वनस्पतेः (अथवा तृणानाम्)
6. तदर्थम् (अक्षरद्वयम्) → तस्मात्
7. कस्मिन् समये (अक्षरद्वयम्) → कदा

उपरिष्टात् अधः (Down):
1. उन्नतिः (त्रीणि अक्षराणि) → विकासः
2. समाप्तम् (चत्वारि अक्षराणि) → समाप्तम् → इति
3. गगनस्य (चत्वारि अक्षराणि) → आकाशस्य
4. बुद्धिमती (त्रीणि अक्षराणि) → मेधाविनी
5. सकलम् (अक्षरद्वयम्) → सर्वम्
6. ततः परम् (चत्वारि अक्षराणि) → तदनन्तरम्
7. कस्मिन् समये (अक्षरद्वयम्) → कदा

*(टिप्पणी: पदरञ्जनी (crossword) की वास्तविक ग्रिड OCR में स्पष्ट नहीं है, अतः पर्यायपद-उत्तर ऊपर दिए गए हैं।)*

(क) शुक्राचार्यः महादेवात् विद्यां प्राप्तवान्।

(ख) पद्मपादः शङ्कराचार्यात् विद्यां प्राप्तवान्।

(ग) विवेकानन्दः रामकृष्णात् विद्यां प्राप्तवान्।

(घ) रामः वसिष्ठात् विद्यां प्राप्तवान्।

(ङ) भीष्मः परशुरामात् विद्यां प्राप्तवान्।

(च) चन्द्रगुप्तः चाणक्यात् विद्यां प्राप्तवान्।

(छ) अर्जुनः द्रोणाचार्यात् विद्यां प्राप्तवान्।

*(व्याकरण-टिप्पणी: 'कस्मात् विद्यां प्राप्तवान्' — यहाँ पञ्चमी विभक्ति का प्रयोग होता है क्योंकि 'प्राप्तवान्' क्रिया के साथ स्रोत/आचार्य के नाम में पञ्चमी विभक्ति लगती है।)*

(आङ्ग्लभाषया अनुवादः / English Translation:)

(क) राधा नगरात् आगच्छति।
→ Radha is coming from the city.
(हिन्दी: राधा नगर से आ रही है।)

(ख) विनयः वृक्षात् पुष्पाणि चिनोति।
→ Vinay plucks flowers from the tree.
(हिन्दी: विनय वृक्ष से फूल चुनता है।)

(ग) सन्दीपः कार्यालयात् गृहं गतवान्।
→ Sandeep went home from the office.
(हिन्दी: सन्दीप कार्यालय से घर गया।)

(घ) भगिनी दूरात् वाहनं पश्यति।
→ The sister sees the vehicle from a distance.
(हिन्दी: बहन दूर से वाहन देखती है।)

(ङ) महेशः शालायाः गृहम् आगतवान्।
→ Mahesh came home from the school.
(हिन्दी: महेश विद्यालय से घर आया।)

(च) बालः कपाटिकायाः धनं स्वीकरोति।
→ The boy takes money from the box/cupboard.
(हिन्दी: बालक पेटी/अलमारी से धन लेता है।)

(यह एक परियोजना-कार्य है। छात्र निम्नलिखित महापुरुषों के चित्र एकत्र करके भित्तिपत्र बनाएँ:)

गणितज्ञाः: आर्यभटः, ब्रह्मगुप्तः, भास्कराचार्यः, श्रीनिवास रामानुजन्

प्राचीनविज्ञानिनः: चरकः, सुश्रुतः, कणादः, नागार्जुनः

खगोलविज्ञानिनः: आर्यभटः, वराहमिहिरः, ब्रह्मगुप्तः

इन सभी के चित्र एकत्र करके उनके नाम, जन्मकाल तथा योगदान लिखकर भित्तिपत्र (Wall Chart) बनाएँ।

प्राचीन नाम → आधुनिक नाम:

1. इन्द्रप्रस्थः → देहली (Delhi)
2. कर्णपुरम् → कानपुर (Kanpur)
3. पाटलिपुत्रम् → पटना (Patna)
4. काशी → वाराणसी (Varanasi)
5. अवन्तिका → उज्जैन (Ujjain)
6. तक्षशिला → रावलपिण्डी (Rawalpindi)
7. मगधः → बिहार (Bihar)
8. कोशलः → अयोध्या-क्षेत्रम् (Ayodhya region)
9. द्वारका → द्वारका (Gujarat)
10. मथुरा → मथुरा (Uttar Pradesh)