Chapter 12 of 13
NCERT Solutions
वीराङ्गना पन्नाधाया
CBSE · Class 7 · Sanskrit
NCERT Solutions for वीराङ्गना पन्नाधाया — CBSE Class 7 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying वीराङ्गना पन्नाधाया? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 7 students started this chapter today
7 Questions Solved · 1 Section
वयम् अभ्यासं कर्मः
1अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु —
(क) राजस्थानस्य वीराङ्गनासु का सुविख्याता?
(ख) उदयसिंहः कस्य पुत्रः?
(ग) बनवीरः कं मारयितुम् कुतन्त्रम् अरचयत्?
(घ) कालान्तरे कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
(ङ) पन्नाधायायाः निर्णयः कीदृशः आसीत्?
(च) महाराणाप्रतापः केषां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत्?Show solution
(क) पन्नाधाया राजस्थानस्य वीराङ्गनासु सुविख्याता अस्ति।
(ख) उदयसिंहः महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रः।
(ग) बनवीरः उदयसिंहम् मारयितुम् कुतन्त्रम् अरचयत्।
(घ) कालान्तरे उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्।
(ङ) पन्नाधायायाः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
(च) महाराणाप्रतापः भारतीयानां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत्।
(ख) उदयसिंहः महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रः।
(ग) बनवीरः उदयसिंहम् मारयितुम् कुतन्त्रम् अरचयत्।
(घ) कालान्तरे उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्।
(ङ) पन्नाधायायाः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
(च) महाराणाप्रतापः भारतीयानां हृदये चिरं स्थानं प्राप्नोत्।
2अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु —
(क) पन्नाधाया कस्य अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति?
(ख) महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ कौ आस्ताम्?
(ग) दुष्टबुद्धिः बनवीरः किम् अचिन्तयत्?
(घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया किम् अकरोत्?
(ङ) आचन्द्राकौ किं तिष्ठति?
(च) पन्नाधायायाः बलिदानं किं शिक्षयति?Show solution
(क) पन्नाधाया स्वामिभक्तेः तथा राष्ट्रभक्तेः अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति।
(ख) महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ उदयसिंहः पृथ्वीराजश्च आस्ताम्।
(ग) दुष्टबुद्धिः बनवीरः अचिन्तयत् — "उदयसिंहः मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्, अतः तं मारयामि।"
(घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया स्वपुत्रं चन्दनं शयनस्थाने उदयसिंहस्य स्थाने शायितवती तथा उदयसिंहं सुरक्षितं स्थानम् अनयत्।
(ङ) आचन्द्राकौ पन्नाधायायाः यशः तिष्ठति।
(च) पन्नाधायायाः बलिदानं शिक्षयति यत् राष्ट्रहितं व्यक्तिगतहितात् श्रेष्ठम् अस्ति।
(ख) महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ उदयसिंहः पृथ्वीराजश्च आस्ताम्।
(ग) दुष्टबुद्धिः बनवीरः अचिन्तयत् — "उदयसिंहः मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्, अतः तं मारयामि।"
(घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया स्वपुत्रं चन्दनं शयनस्थाने उदयसिंहस्य स्थाने शायितवती तथा उदयसिंहं सुरक्षितं स्थानम् अनयत्।
(ङ) आचन्द्राकौ पन्नाधायायाः यशः तिष्ठति।
(च) पन्नाधायायाः बलिदानं शिक्षयति यत् राष्ट्रहितं व्यक्तिगतहितात् श्रेष्ठम् अस्ति।
3उदाहरणानुसारम् उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूर्यन्तु —
(क) अमिलत् | अमिलताम् | अमिलन्
(ख) ___ | अवदतम् | ___
(ग) अखादः | ___ | ___
(घ) ___ | ___ | अलिखन्
(ङ) ___ | अरक्षाव | ___
(च) ___ | ___ | अपिबत
(छ) अपृच्छम् | ___ | ___
(ज) ___ | अमारयताम् | ___
(झ) ___ | ___ | अभवामShow solution
लड्-लकार की धातु-रूप-तालिका के अनुसार रिक्तस्थान पूर्ण किए जाते हैं:
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| (क) अमिलत् | अमिलताम् | अमिलन् |
| (ख) अवदत् | अवदतम् | अवदन् |
| (ग) अखादः | अखादतम् | अखादत |
| (घ) अलिखत् | अलिखताम् | अलिखन् |
| (ङ) अरक्षम् | अरक्षाव | अरक्षाम |
| (च) अपिबत् | अपिबतम् | अपिबत |
| (छ) अपृच्छम् | अपृच्छाव | अपृच्छाम |
| (ज) अमारयत् | अमारयताम् | अमारयन् |
| (झ) अभवम् | अभवाव | अभवाम |
स्पष्टीकरण:
- प्रथमपुरुष एकवचन में धातु के आगे 'त्' लगता है।
- द्विवचन में 'ताम्', बहुवचन में 'न्' लगता है।
- उत्तमपुरुष एकवचन में 'म्', द्विवचन में 'व', बहुवचन में 'म' लगता है।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| (क) अमिलत् | अमिलताम् | अमिलन् |
| (ख) अवदत् | अवदतम् | अवदन् |
| (ग) अखादः | अखादतम् | अखादत |
| (घ) अलिखत् | अलिखताम् | अलिखन् |
| (ङ) अरक्षम् | अरक्षाव | अरक्षाम |
| (च) अपिबत् | अपिबतम् | अपिबत |
| (छ) अपृच्छम् | अपृच्छाव | अपृच्छाम |
| (ज) अमारयत् | अमारयताम् | अमारयन् |
| (झ) अभवम् | अभवाव | अभवाम |
स्पष्टीकरण:
- प्रथमपुरुष एकवचन में धातु के आगे 'त्' लगता है।
- द्विवचन में 'ताम्', बहुवचन में 'न्' लगता है।
- उत्तमपुरुष एकवचन में 'म्', द्विवचन में 'व', बहुवचन में 'म' लगता है।
8वाक्यानि पठित्वा उदाहरणानुसारं वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु —
(क) सः शालाम् अगच्छत्। | तौ शालाम् अगच्छताम्। | ___
(ख) बालिका पद्मम् अलिखत्। | ___ | ___
(ग) शिक्षकः अवदत्। | ___ | ___
(घ) सा चित्रम् अपश्यत्। | ___ | ___
(ङ) त्वम् अक्रीडः। | ___ | ___
(च) त्वं जलम् अन्यः। | ___ | ___
(छ) अहं मन्दिरम् अगच्छम्। | ___ | ___
(ज) अहं मधुरम् अखादम्। | ___ | ___Show solution
दिया गया: लड्-लकार के वाक्यों का वचन-परिवर्तन करना है।
(क)
- एकवचन: सः शालाम् अगच्छत्।
- द्विवचन: तौ शालाम् अगच्छताम्।
- बहुवचन: ते शालाम् अगच्छन्।
(ख)
- एकवचन: बालिका पद्मम् अलिखत्।
- द्विवचन: बालिके पद्मम् अलिखताम्।
- बहुवचन: बालिकाः पद्मम् अलिखन्।
(ग)
- एकवचन: शिक्षकः अवदत्।
- द्विवचन: शिक्षकौ अवदताम्।
- बहुवचन: शिक्षकाः अवदन्।
(घ)
- एकवचन: सा चित्रम् अपश्यत्।
- द्विवचन: ते चित्रम् अपश्यताम्।
- बहुवचन: ताः चित्रम् अपश्यन्।
(ङ)
- एकवचन: त्वम् अक्रीडः।
- द्विवचन: युवाम् अक्रीडतम्।
- बहुवचन: यूयम् अक्रीडत।
(च)
- एकवचन: त्वं जलम् अनयः।
- द्विवचन: युवाम् जलम् अनयतम्।
- बहुवचन: यूयम् जलम् अनयत।
(छ)
- एकवचन: अहं मन्दिरम् अगच्छम्।
- द्विवचन: आवाम् मन्दिरम् अगच्छाव।
- बहुवचन: वयम् मन्दिरम् अगच्छाम।
(ज)
- एकवचन: अहं मधुरम् अखादम्।
- द्विवचन: आवाम् मधुरम् अखादाव।
- बहुवचन: वयम् मधुरम् अखादाम।
(क)
- एकवचन: सः शालाम् अगच्छत्।
- द्विवचन: तौ शालाम् अगच्छताम्।
- बहुवचन: ते शालाम् अगच्छन्।
(ख)
- एकवचन: बालिका पद्मम् अलिखत्।
- द्विवचन: बालिके पद्मम् अलिखताम्।
- बहुवचन: बालिकाः पद्मम् अलिखन्।
(ग)
- एकवचन: शिक्षकः अवदत्।
- द्विवचन: शिक्षकौ अवदताम्।
- बहुवचन: शिक्षकाः अवदन्।
(घ)
- एकवचन: सा चित्रम् अपश्यत्।
- द्विवचन: ते चित्रम् अपश्यताम्।
- बहुवचन: ताः चित्रम् अपश्यन्।
(ङ)
- एकवचन: त्वम् अक्रीडः।
- द्विवचन: युवाम् अक्रीडतम्।
- बहुवचन: यूयम् अक्रीडत।
(च)
- एकवचन: त्वं जलम् अनयः।
- द्विवचन: युवाम् जलम् अनयतम्।
- बहुवचन: यूयम् जलम् अनयत।
(छ)
- एकवचन: अहं मन्दिरम् अगच्छम्।
- द्विवचन: आवाम् मन्दिरम् अगच्छाव।
- बहुवचन: वयम् मन्दिरम् अगच्छाम।
(ज)
- एकवचन: अहं मधुरम् अखादम्।
- द्विवचन: आवाम् मधुरम् अखादाव।
- बहुवचन: वयम् मधुरम् अखादाम।
9उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
यथा – महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य भ्राता पृथ्वीराजः। – कस्य भ्राता पृथ्वीराजः?
(क) सः अचिन्तयत्।
(ख) शयनस्थाने चन्दनं शायितवती।
(ग) राष्ट्रहितं श्रेष्ठम्।
(घ) बनवीरः चन्दनम् अमारयत्।
(ङ) तस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
(च) उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्।
(छ) मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्।Show solution
दिया गया: रेखाङ्कित पद के आधार पर प्रश्न बनाना है।
(क) सः अचिन्तयत्।
→ सः किम् अकरोत्? (अथवा: सः किम् अचिन्तयत्?)
(ख) शयनस्थाने चन्दनं शायितवती।
→ कुत्र चन्दनं शायितवती?
(ग) राष्ट्रहितं श्रेष्ठम्।
→ किं श्रेष्ठम्?
(घ) बनवीरः चन्दनम् अमारयत्।
→ बनवीरः कम् अमारयत्?
(ङ) तस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
→ तस्याः निर्णयः कीदृशः आसीत्?
(च) उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्।
→ कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
(छ) मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्।
→ कस्य प्रतिस्पर्धी न स्यात्?
(क) सः अचिन्तयत्।
→ सः किम् अकरोत्? (अथवा: सः किम् अचिन्तयत्?)
(ख) शयनस्थाने चन्दनं शायितवती।
→ कुत्र चन्दनं शायितवती?
(ग) राष्ट्रहितं श्रेष्ठम्।
→ किं श्रेष्ठम्?
(घ) बनवीरः चन्दनम् अमारयत्।
→ बनवीरः कम् अमारयत्?
(ङ) तस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्।
→ तस्याः निर्णयः कीदृशः आसीत्?
(च) उदयसिंहः मेवाडस्य राजा अभवत्।
→ कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
(छ) मम प्रतिस्पर्धी न स्यात्।
→ कस्य प्रतिस्पर्धी न स्यात्?
6उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां पदानां सन्धिं कुर्वन्तु —
यथा – विद्या + अभ्यासः = विद्याभ्यासः
(क) मम + अपि
(ख) विद्या + अर्थी
(ग) सह + अनुभूतिः
(घ) कवि + इन्द्रः
(ङ) गिरि + ईशः
(च) वेद + अलङ्कारः
(छ) दैत्य + अरिः
(ज) सु + उक्तिःShow solution
दिया गया: सन्धि-नियमों के अनुसार पद-मेलन करना है।
सन्धि-नियम:
- दीर्घ सन्धि: अ/आ + अ/आ = आ; इ/ई + इ/ई = ई; उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ
- गुण सन्धि: अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ
(क) मम + अपि = ममापि (अ + अ = आ)
(ख) विद्या + अर्थी = विद्यार्थी (आ + अ = आ)
(ग) सह + अनुभूतिः = सहानुभूतिः (अ + अ = आ)
(घ) कवि + इन्द्रः = कवीन्द्रः (इ + इ = ई)
(ङ) गिरि + ईशः = गिरीशः (इ + ई = ई)
(च) वेद + अलङ्कारः = वेदालङ्कारः (अ + अ = आ)
(छ) दैत्य + अरिः = दैत्यारिः (अ + अ = आ)
(ज) सु + उक्तिः = सूक्तिः (उ + उ = ऊ)
सन्धि-नियम:
- दीर्घ सन्धि: अ/आ + अ/आ = आ; इ/ई + इ/ई = ई; उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ
- गुण सन्धि: अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ
(क) मम + अपि = ममापि (अ + अ = आ)
(ख) विद्या + अर्थी = विद्यार्थी (आ + अ = आ)
(ग) सह + अनुभूतिः = सहानुभूतिः (अ + अ = आ)
(घ) कवि + इन्द्रः = कवीन्द्रः (इ + इ = ई)
(ङ) गिरि + ईशः = गिरीशः (इ + ई = ई)
(च) वेद + अलङ्कारः = वेदालङ्कारः (अ + अ = आ)
(छ) दैत्य + अरिः = दैत्यारिः (अ + अ = आ)
(ज) सु + उक्तिः = सूक्तिः (उ + उ = ऊ)
7उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानि वाक्यानि वर्तमानकाले (लट्लकारे) परिवर्तयन्तु —
यथा – पन्नाधाया राज्यम् अरक्षत्। = पन्नाधाया राज्यं रक्षति।
(क) उदयसिंहः वीरः आसीत्।
(ख) अहं तत् सर्वम् अपश्यम्।
(ग) बनवीरः कुतन्त्रम् अकरोत्।
(घ) त्वं शयनस्थानम् अगच्छः।
(ङ) ते कथाम् अपठन्।
(च) धात्री उदयसिंहम् अपृच्छत्।
(छ) वयं शूराः अभवाम।Show solution
दिया गया: लड्-लकार (भूतकाल) के वाक्यों को लट्-लकार (वर्तमानकाल) में बदलना है।
(क) उदयसिंहः वीरः आसीत्।
→ उदयसिंहः वीरः अस्ति।
(ख) अहं तत् सर्वम् अपश्यम्।
→ अहं तत् सर्वम् पश्यामि।
(ग) बनवीरः कुतन्त्रम् अकरोत्।
→ बनवीरः कुतन्त्रम् करोति।
(घ) त्वं शयनस्थानम् अगच्छः।
→ त्वं शयनस्थानम् गच्छसि।
(ङ) ते कथाम् अपठन्।
→ ते कथाम् पठन्ति।
(च) धात्री उदयसिंहम् अपृच्छत्।
→ धात्री उदयसिंहम् पृच्छति।
(छ) वयं शूराः अभवाम।
→ वयं शूराः भवामः।
(क) उदयसिंहः वीरः आसीत्।
→ उदयसिंहः वीरः अस्ति।
(ख) अहं तत् सर्वम् अपश्यम्।
→ अहं तत् सर्वम् पश्यामि।
(ग) बनवीरः कुतन्त्रम् अकरोत्।
→ बनवीरः कुतन्त्रम् करोति।
(घ) त्वं शयनस्थानम् अगच्छः।
→ त्वं शयनस्थानम् गच्छसि।
(ङ) ते कथाम् अपठन्।
→ ते कथाम् पठन्ति।
(च) धात्री उदयसिंहम् अपृच्छत्।
→ धात्री उदयसिंहम् पृच्छति।
(छ) वयं शूराः अभवाम।
→ वयं शूराः भवामः।
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in वीराङ्गना पन्नाधाया for CBSE Class 7 Sanskrit?
वीराङ्गना पन्नाधाया covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 7 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in वीराङ्गना पन्नाधाया — CBSE Class 7 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for वीराङ्गना पन्नाधाया Class 7 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in वीराङ्गना पन्नाधाया (CBSE Class 7 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for वीराङ्गना पन्नाधाया
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full वीराङ्गना पन्नाधाया chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 7 Sanskrit.