ईशावास्यम् इदं सर्वम्

उत्तरम्: दैत्यराज: हिरण्यकशिपु: अस्ति।

उत्तरम्: दैत्या: (असुरा:/राक्षसा:) हिरण्यकशिपुं ध्यायन्ति।

उत्तरम्: हविः देवेभ्य: न दास्यन्ति।

उत्तरम्: गजस्य पददलनेन अपि प्रह्लाद: जीवति।

उत्तरम्: राक्षसा: पर्वतात् प्रह्लादं पातितवन्त:।

उत्तरम्: हिरण्यकशिपु: ब्रह्मण: वरं प्राप्तवान्।

उत्तरम्: हरि: सर्वत्र अस्ति इति प्रह्लाद: वदति।

उत्तरम्: सुरासुरा: सर्वे भीता: तिष्ठन्ति। हिरण्यकशिपो: प्रतापेन देवा: असुरा: च सर्वे भयभीता: तिष्ठन्ति।

उत्तरम्: प्रह्लाद: अहर्निशं नारायणस्य नाम स्मरति/जपति। सः सदा हरिनामस्मरणे निरतः भवति।

उत्तरम्: राक्षसा: प्रह्लादं शिलया बद्ध्वा (पाषाणेन बद्ध्वा) समुद्रे क्षिप्तवन्त:। परन्तु नारायणकृपया सः जीवितः आसीत्।

उत्तरम्: नृसिंह: स्तम्भं भित्त्वा (स्तम्भात्) बहि: आगच्छति। हिरण्यकशिपुना खड्गेन स्तम्भं ताडिते सति तस्मात् स्तम्भात् नृसिंह: प्रकटः अभवत्।

उत्तरम्: हिरण्यकशिपु: खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि इति वदति।

तृतीया विभक्तेः रूपाणि निम्नलिखितानि सन्ति —

(क) रामेण — रामाभ्याम् — रामैः (उदाहरणम् — पूर्णम्)

(ख) चमसेन — चमसाभ्याम् — चमसैः

(ग) आचार्येण — आचार्याभ्याम् — आचार्यैः

(घ) आसन्देन — आसन्दाभ्याम् — आसन्दैः

(ङ) बालिकया — बालिकाभ्याम् — बालिकाभिः

(च) पेटिकया — पेटिकाभ्याम् — पेटिकाभिः

(छ) मित्रेण — मित्राभ्याम् — मित्रैः

(ज) वस्त्रेण — वस्त्राभ्याम् — वस्त्रैः

प्रश्नः: क: आगच्छति ?

(रेखाङ्कितपदम् 'हिरण्यकशिपु:' — पुरुषवाचकम् अतः 'क:' इति प्रश्नः।)

प्रश्नः: के भीता: भविष्यन्ति ?

(रेखाङ्कितपदम् 'सुरासुरा: सर्वे' — बहुवचने पुरुषवाचकम् अतः 'के' इति प्रश्नः।)

प्रश्नः: दैत्यराज: केन प्रहरति ?

(रेखाङ्कितपदम् 'खड्गेन' — तृतीया विभक्तिः अतः 'केन' इति प्रश्नः।)

प्रश्नः: अहं कं मारयिष्यामि ?

(रेखाङ्कितपदम् 'प्रह्लादम्' — द्वितीया विभक्तिः अतः 'कम्' इति प्रश्नः।)

प्रश्नः: तात ! हरिस्तु कुत्र अस्ति ?

(रेखाङ्कितपदम् 'सर्वत्र' — स्थानवाचकम् अतः 'कुत्र' इति प्रश्नः।)

प्रश्नः: कस्य विषये वक्तुम् इच्छति ?

(रेखाङ्कितपदम् 'पुत्रस्य' — षष्ठी विभक्तिः अतः 'कस्य' इति प्रश्नः।)

प्रश्नः: नृसिंह: कैः हिरण्यकशिपुं मारितवान् ?

(रेखाङ्कितपदम् 'निजनखैः' — तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् अतः 'कैः' इति प्रश्नः।)

उत्तरम्: अहं मम खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि ।

(खड्ग + तृतीया एकवचनम् = खड्गेन)

उत्तरम्: प्रह्लाद: गजस्य पददलनेन अपि जीवति ।

(पददलन + तृतीया एकवचनम् = पददलनेन)

उत्तरम्: सर्वे जना: नारायणेन अनुगृहीता: ।

(नारायण + तृतीया एकवचनम् = नारायणेन)

उत्तरम्: निजनखैः तव वक्ष:स्थलं विदीर्य मारयिष्यामि ।

(निजनख + तृतीया बहुवचनम् = निजनखैः)

उत्तरम्: बालिका: शिक्षिकया सह चर्चा कुर्वन्ति ।

(शिक्षिका + तृतीया एकवचनम् = शिक्षिकया)

सन्धि-नियमः: अ/आ + इ/ई = ए (गुण-सन्धिः); अ/आ + उ/ऊ = ओ (गुण-सन्धिः)

(क) रमा + ईश: = रमेश: (आ + ई = ए)

(ख) सुर + ईश्वर: = सुरेश्वर: (अ + ई = ए)

(ग) नाग + इन्द्र: = नागेन्द्र: (अ + इ = ए)

(घ) गज + इन्द्र: = गजेन्द्र: (अ + इ = ए)

(ङ) माता + इव = मातेव (आ + इ = ए)

(च) राम + इति = रामेति (अ + इ = ए)

(छ) पर + उपकार: = परोपकार: (अ + उ = ओ)

(ज) मम + उपरि = ममोपरि (अ + उ = ओ)

(झ) सूर्य + उदय: = सूर्योदय: (अ + उ = ओ)

(ञ) रामेण + उक्तम् = रामेणोक्तम् (अ + उ = ओ)

(ट) तस्य + उपरि = तस्योपरि (अ + उ = ओ)

नियमः — लट्-लकारस्य स्थाने लृट्-लकारस्य प्रयोगः भवति।

(क) सा आपणं गच्छति। → सा आपणं गमिष्यति। (उदाहरणम्)

(ख) रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडति। → रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडिष्यति।

(ग) बाला: फलानि खादन्ति। → बाला: फलानि खादिष्यन्ति।

(घ) ता: योगासनं कुर्वन्ति। → ता: योगासनं करिष्यन्ति।

(ङ) अहं नित्यं पठामि। → अहं नित्यं पठिष्यामि।

(च) त्वं कस्मिन् विषये वदसि ? → त्वं कस्मिन् विषये वदिष्यसि ?

(छ) आवां पाठं लिखावः। → आवां पाठं लेखिष्यावः।

(ज) यूयं शालां गच्छथ। → यूयं शालां गमिष्यथ।

(झ) ते बालिके वैद्ये भवतः। → ते बालिके वैद्ये भविष्यतः।

(ञ) वयं श्लोकान् स्मरामः। → वयं श्लोकान् स्मरिष्यामः।

नियमः — लृट्-लकारे प्रथमपुरुषे एकवचनम् '-ष्यति', द्विवचनम् '-ष्यतः', बहुवचनम् '-ष्यन्ति'; मध्यमपुरुषे '-ष्यसि/-ष्यथः/-ष्यथ'; उत्तमपुरुषे '-ष्यामि/-ष्यावः/-ष्यामः'।

(क) बालकः कार्यं करिष्यति। | बालकौ कार्यं करिष्यतः। | बालकाः कार्यं करिष्यन्ति। (उदाहरणम्)

(ख) सः शालां गमिष्यति। | तौ शालां गमिष्यतः। | ते शालां गमिष्यन्ति।

(ग) त्वं श्लोकं वदिष्यसि। | युवां श्लोकं वदिष्यथः। | यूयं श्लोकं वदिष्यथ।

(घ) अहं पुस्तकानि दास्यामि। | आवां पुस्तकानि दास्यावः। | वयं पुस्तकानि दास्यामः।

(ङ) छात्रः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यति। | छात्रौ प्रदर्शनीं द्रक्ष्यतः। | छात्राः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यन्ति।

(च) अहं भगवद्गीतां श्रोष्यामि। | आवां भगवद्गीतां श्रोष्यावः। | वयं भगवद्गीतां श्रोष्यामः।

(छ) बालिका कथां लेखिष्यति। | बालिके कथां लेखिष्यतः। | बालिकाः कथां लेखिष्यन्ति।

(ज) त्वं किं खादिष्यसि ? | युवां किं खादिष्यथः ? | यूयं किं खादिष्यथ ?

षोडश-संस्काराणां नामानि:

$$1.\ \text{गर्भाधानम्}$$
$$2.\ \text{पुंसवनम्}$$
$$3.\ \text{सीमन्तोन्नयनम्}$$
$$4.\ \text{जातकर्म}$$
$$5.\ \text{नामकरणम्}$$
$$6.\ \text{निष्क्रमणम्}$$
$$7.\ \text{अन्नप्राशनम्}$$
$$8.\ \text{चूडाकर्म (मुण्डनम्)}$$
$$9.\ \text{कर्णवेधः}$$
$$10.\ \text{विद्यारम्भः}$$
$$11.\ \text{उपनयनम्}$$
$$12.\ \text{वेदारम्भः}$$
$$13.\ \text{केशान्तः (गोदानम्)}$$
$$14.\ \text{समावर्तनम्}$$
$$15.\ \text{विवाहः}$$
$$16.\ \text{अन्त्येष्टिः}$$

एते षोडश संस्काराः मानवजीवनस्य जन्मतः मृत्युपर्यन्तं विभिन्नावसरेषु सम्पाद्यन्ते।

सूचना: छात्राः स्वयं माता-पित्रोः शिक्षकस्य च साहाय्येन भागवतपुराणात्, विष्णुपुराणात् वा अन्यस्मात् पुराणात् कामपि एकां कथां (यथा — ध्रुवस्य कथा, प्रह्लादस्य कथा, गजेन्द्रमोक्षकथा) संगृह्य स्वभाषायां लिखन्तु तथा कक्षायां सस्वरं श्रावयन्तु।

उदाहरणरूपेण — प्रह्लादकथासारः:
हिरण्यकशिपुः एकः दैत्यराजः आसीत्। तस्य पुत्रः प्रह्लादः परमभक्तः आसीत्। सः सर्वदा नारायणनाम जपति स्म। पिता अनेकैः उपायैः तं मारयितुम् ऐच्छत् परन्तु नारायणकृपया प्रह्लादः सर्वदा रक्षितः अभवत्। अन्ते नृसिंहरूपेण भगवान् स्तम्भात् प्रकटः अभवत् हिरण्यकशिपुं च मारितवान्। एवं भक्तस्य रक्षणं भगवान् करोति।

सूचना: अयं कार्यकलापः समूहकार्यम् अस्ति। कक्षायाः सर्वे छात्राः मिलित्वा 'ईशावास्यम् इदं सर्वम्' इति पाठस्य नाटकस्य अभिनयं कुर्वन्तु।

पात्राणि:
- हिरण्यकशिपुः
- प्रह्लादः
- नारदः
- नृसिंहः
- राक्षसाः
- देवाः

निर्देशः: प्रत्येकः छात्रः एकं पात्रं स्वीकृत्य संवादान् कण्ठस्थीकृत्य अभिनयं करोतु। एवं संस्कृतभाषायाः अभ्यासः रोचकः भविष्यति।