दशम क

उत्तरम्: दश बालकाः स्नातुं गताः।

पाठस्य आधारेण दश बालकाः नदीं स्नातुं गताः आसन्। अतः 'दश' इति उत्तरं समीचीनम् अस्ति।

उत्तरम्: दशमः बालकः नद्यां मग्नः इति निश्चयम् अकुर्वन्।

बालकाः स्वयम् एव गणनां कुर्वन्तः आसन्, परन्तु प्रत्येकः स्वम् अगणयत्। अतः सर्वदा नवैव बालकाः गण्यन्ते स्म। ते 'दशमः' बालकः मग्नः इति निश्चयम् अकुर्वन्। अतः 'दशमः' इति उत्तरं समीचीनम् अस्ति।

उत्तरम्: दशमः नायकः (स्वयं गणनां कुर्वन् बालकः) आसीत्।

यः बालकः गणनां करोति स्म, सः स्वम् अगणयत्। अतः दशमः सः स्वयम् एव आसीत्। विकल्पेषु 'नायकः' इति उत्तरं समीचीनम् अस्ति।

उत्तरम्: पथिकः सम्यक् रूपेण बालकान् गणितवान्।

पाठे वर्णितम् अस्ति यत् एकः पथिकः तत्र आगतवान् तथा च सः सर्वान् बालकान् सम्यक् रूपेण गणितवान्। अतः 'पथिकः' इति उत्तरं समीचीनम् अस्ति।

उत्तरम्: बालकाः नदीम् तीत्वा पारं गताः।

पाठस्य आधारेण बालकाः नदीं तरित्वा (सन्तरणं कृत्वा) पारं गताः। अतः 'नदीम्' इति उत्तरं समीचीनम् अस्ति।

उत्तरम्: दश बालकाः स्नानाय (स्नाननिमित्तम्) नदीम् अगच्छन्।

पाठे स्पष्टम् उक्तम् अस्ति यत् ते बालकाः नदीतटे स्नातुं गताः आसन्।

उत्तरम्: नायकः अपृच्छत् — "कतमः बालकः नद्यां मग्नः अभवत् ?" अर्थात् सः जानितुम् इच्छति स्म यत् कः बालकः नद्यां डूबितः।

नायकः विषण्णान् बालकान् दृष्ट्वा तेषां दुःखस्य कारणम् अपृच्छत्।

उत्तरम्: बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्।

पाठस्य आधारेण दश बालकाः स्नानाय नद्याः तटम् अगच्छन्।

उत्तरम्: बालकाः निश्चयम् अकुर्वन् यत् तेषां दशमः बालकः नद्यां मग्नः (डूब गया) अभवत्।

गणनायां प्रत्येकः स्वम् अगणयत् अतः नवैव बालकाः गण्यन्ते स्म। ते विषण्णाः अभवन् यतः ते मन्यन्ते स्म यत् एकः बालकः नद्यां मग्नः।

उत्तरम्: बालकाः प्रहृष्टाः (आनन्दिताः) भूत्वा गृहम् अगच्छन्।

यदा पथिकेन सम्यक् गणना कृता तदा ज्ञातम् यत् सर्वे दश बालकाः सुरक्षिताः सन्ति। अतः ते प्रसन्नाः भूत्वा गृहम् अगच्छन्।

हस्तस्य अङ्गुलयः क्रमशः अङ्गुष्ठः, तर्जनी, मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठिका इति भवन्ति।

(क) करे द्वितीया अङ्गुलिः भवति तर्जनी।

(तर्जनी हस्तस्य द्वितीया अङ्गुलिः अस्ति।)

(ख) अनामिका चतुर्थी अङ्गुलिः भवति।

(अनामिका हस्तस्य चतुर्थी अङ्गुलिः अस्ति।)

(ग) करे प्रथमा अङ्गुलिः भवति अङ्गुष्ठः।

(अङ्गुष्ठः हस्तस्य प्रथमा अङ्गुलिः अस्ति।)

(घ) कनिष्ठिका पञ्चमी अङ्गुलिः भवति।

(कनिष्ठिका हस्तस्य पञ्चमी अङ्गुलिः अस्ति।)

(ङ) करे तृतीया अङ्गुलिः भवति मध्यमा।

(मध्यमा हस्तस्य तृतीया अङ्गुलिः अस्ति।)

पट्टिकायाः आधारेण —

(क) सप्ताहस्य प्रथमः दिवसः रविवासरः अस्ति।

(ख) सप्ताहस्य प्रथमः दिवसः रविवासरः अस्ति।

(ग) सप्ताहस्य षष्ठः दिवसः शुक्रवासरः अस्ति।

(घ) सप्ताहस्य सप्तमः दिवसः शनिवासरः अस्ति।

(ङ) सप्ताहस्य अन्तिमः दिवसः शनिवासरः अस्ति।

भारतीयमासानां क्रमः — चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, आषाढः, श्रावणः, भाद्रपदः, आश्विनः, कार्तिकः, मार्गशीर्षः, पौषः, माघः, फाल्गुनः।

(क) मासेषु पञ्चमः मासः श्रावणः अस्ति।

(ख) मार्गशीर्षः नवमः मासः अस्ति।

(ग) मासेषु दशमः मासः पौषः अस्ति।

(घ) कार्तिकः अष्टमः मासः अस्ति।

(ङ) मासेषु अन्तिमः मासः फाल्गुनः अस्ति।

आङ्ग्लमासानां क्रमः — जनवरी (१), फरवरी (२), मार्च (३), अप्रैल (४), मई (५), जून (६), जुलाई (७), अगस्त (८), सितम्बर (९), अक्टूबर (१०), नवम्बर (११), दिसम्बर (१२)।

(क) आङ्ग्लमासेषु दशमः मासः अक्टूबरमासः अस्ति।

(ख) फरवरीमासः द्वितीयः मासः अस्ति।

(ग) आङ्ग्लमासेषु अष्टमः मासः अगस्तमासः अस्ति।

(घ) सितम्बरमासः नवमः मासः अस्ति।

(ङ) आङ्ग्लमासेषु अन्तिमः मासः दिसम्बरमासः अस्ति।

अङ्कानां स्थाने संख्यावाचकशब्दाः निम्नलिखिताः भवन्ति —

एका पाठशाला अस्ति। तत्र त्रयः अध्यापकाः सन्ति। साहित्यकक्षायां विंशतिः छात्राः सन्ति। एकस्मिन् दिने एकः निरीक्षकः आगतवान्। तस्मिन् दिने साहित्यकक्षायां पञ्चदश छात्राः उपस्थिताः। पञ्च अनुपस्थिताः। निरीक्षकः दश शब्दान् लेखितुम् उक्तवान्। द्वौ छात्रौ सप्त शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तौ। एकः छात्रः सर्वान् अपि दश शब्दान् सम्यक् लिखितवान्। अवशिष्टाः द्वादश छात्राः नव शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तः।

संख्यावाचकशब्दसूची:
- १ → एका (स्त्री.) / एकः (पु.)
- २ → द्वौ (पु.)
- ३ → त्रयः
- ५ → पञ्च
- ७ → सप्त
- ९ → नव
- १० → दश
- १२ → द्वादश
- १५ → पञ्चदश
- २० → विंशतिः

निर्देशः: छात्राः स्वस्य पाठ्यपुस्तकस्य (दीपकम् — कक्षा ७) अनुक्रमणिकां दृष्ट्वा प्रथमपाठतः दशमपाठपर्यन्तं पाठानां नामानि पूरणप्रत्ययान्तशब्दैः (प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः ... दशमः) सह लिखन्तु।

यथा (उदाहरणरूपेण):
- प्रथमः पाठः — [पाठस्य नाम]
- द्वितीयः पाठः — [पाठस्य नाम]
- तृतीयः पाठः — [पाठस्य नाम]
- चतुर्थः पाठः — [पाठस्य नाम]
- पञ्चमः पाठः — [पाठस्य नाम]
- षष्ठः पाठः — [पाठस्य नाम]
- सप्तमः पाठः — [पाठस्य नाम]
- अष्टमः पाठः — [पाठस्य नाम]
- नवमः पाठः — [पाठस्य नाम]
- दशमः पाठः — दशमः कः ?

(छात्राः स्वपुस्तकात् वास्तविकानि नामानि पूरयन्तु।)

संख्यापदानि त्रिषु लिङ्गेषु:

| संख्या | पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् | नपुंसकलिङ्गम् |
|--------|------------|--------------|----------------|
| १ | एकः | एका | एकम् |
| २ | द्वौ | द्वे | द्वे |
| ३ | त्रयः | तिस्रः | त्रीणि |
| ४ | चत्वारः | चतस्रः | चत्वारि |
| ५ | पञ्च | पञ्च | पञ्च |

अवधेयम्: पञ्चतः आरभ्य संख्याशब्दानां त्रिषु लिङ्गेषु समानरूपाणि भवन्ति।

वाक्यप्रयोगः:
- एकः बालकः अस्ति। एका बालिका अस्ति। एकम् फलम् अस्ति।
- द्वौ बालकौ स्तः। द्वे बालिके स्तः। द्वे फले स्तः।
- त्रयः बालकाः सन्ति। तिस्रः बालिकाः सन्ति। त्रीणि फलानि सन्ति।
- चत्वारः बालकाः सन्ति। चतस्रः बालिकाः सन्ति। चत्वारि फलानि सन्ति।
- पञ्च बालकाः सन्ति। पञ्च बालिकाः सन्ति। पञ्च फलानि सन्ति।