दशम क — NCERT Solutions

उत्तरम्: बालकाः प्रहृष्टाः (आनन्दिताः) भूत्वा गृहम् अगच्छन्।

यदा पथिकेन सम्यक् गणना कृता तदा ज्ञातम् यत् सर्वे दश बालकाः सुरक्षिताः सन्ति। अतः ते प्रसन्नाः भूत्वा गृहम् अगच्छन्।

हस्तस्य अङ्गुलयः क्रमशः अङ्गुष्ठः, तर्जनी, मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठिका इति भवन्ति।

(क) करे द्वितीया अङ्गुलिः भवति तर्जनी।

(तर्जनी हस्तस्य द्वितीया अङ्गुलिः अस्ति।)

(ख) अनामिका चतुर्थी अङ्गुलिः भवति।

(अनामिका हस्तस्य चतुर्थी अङ्गुलिः अस्ति।)

(ग) करे प्रथमा अङ्गुलिः भवति अङ्गुष्ठः।

(अङ्गुष्ठः हस्तस्य प्रथमा अङ्गुलिः अस्ति।)

(घ) कनिष्ठिका पञ्चमी अङ्गुलिः भवति।

(कनिष्ठिका हस्तस्य पञ्चमी अङ्गुलिः अस्ति।)

(ङ) करे तृतीया अङ्गुलिः भवति मध्यमा।

(मध्यमा हस्तस्य तृतीया अङ्गुलिः अस्ति।)

पट्टिकायाः आधारेण —

(क) सप्ताहस्य प्रथमः दिवसः रविवासरः अस्ति।

(ख) सप्ताहस्य प्रथमः दिवसः रविवासरः अस्ति।

(ग) सप्ताहस्य षष्ठः दिवसः शुक्रवासरः अस्ति।

(घ) सप्ताहस्य सप्तमः दिवसः शनिवासरः अस्ति।

(ङ) सप्ताहस्य अन्तिमः दिवसः शनिवासरः अस्ति।

भारतीयमासानां क्रमः — चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, आषाढः, श्रावणः, भाद्रपदः, आश्विनः, कार्तिकः, मार्गशीर्षः, पौषः, माघः, फाल्गुनः।

(क) मासेषु पञ्चमः मासः श्रावणः अस्ति।

(ख) मार्गशीर्षः नवमः मासः अस्ति।

(ग) मासेषु दशमः मासः पौषः अस्ति।

(घ) कार्तिकः अष्टमः मासः अस्ति।

(ङ) मासेषु अन्तिमः मासः फाल्गुनः अस्ति।

आङ्ग्लमासानां क्रमः — जनवरी (१), फरवरी (२), मार्च (३), अप्रैल (४), मई (५), जून (६), जुलाई (७), अगस्त (८), सितम्बर (९), अक्टूबर (१०), नवम्बर (११), दिसम्बर (१२)।

(क) आङ्ग्लमासेषु दशमः मासः अक्टूबरमासः अस्ति।

(ख) फरवरीमासः द्वितीयः मासः अस्ति।

(ग) आङ्ग्लमासेषु अष्टमः मासः अगस्तमासः अस्ति।

(घ) सितम्बरमासः नवमः मासः अस्ति।

(ङ) आङ्ग्लमासेषु अन्तिमः मासः दिसम्बरमासः अस्ति।

अङ्कानां स्थाने संख्यावाचकशब्दाः निम्नलिखिताः भवन्ति —

एका पाठशाला अस्ति। तत्र त्रयः अध्यापकाः सन्ति। साहित्यकक्षायां विंशतिः छात्राः सन्ति। एकस्मिन् दिने एकः निरीक्षकः आगतवान्। तस्मिन् दिने साहित्यकक्षायां पञ्चदश छात्राः उपस्थिताः। पञ्च अनुपस्थिताः। निरीक्षकः दश शब्दान् लेखितुम् उक्तवान्। द्वौ छात्रौ सप्त शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तौ। एकः छात्रः सर्वान् अपि दश शब्दान् सम्यक् लिखितवान्। अवशिष्टाः द्वादश छात्राः नव शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तः।

संख्यावाचकशब्दसूची:

• १ → एका (स्त्री.) / एकः (पु.)
• २ → द्वौ (पु.)
• ३ → त्रयः
• ५ → पञ्च
• ७ → सप्त
• ९ → नव
• १० → दश
• १२ → द्वादश
• १५ → पञ्चदश
• २० → विंशतिः

निर्देशः: छात्राः स्वस्य पाठ्यपुस्तकस्य (दीपकम् — कक्षा ७) अनुक्रमणिकां दृष्ट्वा प्रथमपाठतः दशमपाठपर्यन्तं पाठानां नामानि पूरणप्रत्ययान्तशब्दैः (प्रथमः, द्वितीयः, तृतीयः ... दशमः) सह लिखन्तु।

यथा (उदाहरणरूपेण):

• प्रथमः पाठः — [पाठस्य नाम]
• द्वितीयः पाठः — [पाठस्य नाम]
• तृतीयः पाठः — [पाठस्य नाम]
• चतुर्थः पाठः — [पाठस्य नाम]
• पञ्चमः पाठः — [पाठस्य नाम]
• षष्ठः पाठः — [पाठस्य नाम]
• सप्तमः पाठः — [पाठस्य नाम]
• अष्टमः पाठः — [पाठस्य नाम]
• नवमः पाठः — [पाठस्य नाम]
• दशमः पाठः — दशमः कः ?

(छात्राः स्वपुस्तकात् वास्तविकानि नामानि पूरयन्तु।)

संख्यापदानि त्रिषु लिङ्गेषु:

अवधेयम्: पञ्चतः आरभ्य संख्याशब्दानां त्रिषु लिङ्गेषु समानरूपाणि भवन्ति।

वाक्यप्रयोगः:

• एकः बालकः अस्ति। एका बालिका अस्ति। एकम् फलम् अस्ति।
• द्वौ बालकौ स्तः। द्वे बालिके स्तः। द्वे फले स्तः।
• त्रयः बालकाः सन्ति। तिस्रः बालिकाः सन्ति। त्रीणि फलानि सन्ति।
• चत्वारः बालकाः सन्ति। चतस्रः बालिकाः सन्ति। चत्वारि फलानि सन्ति।
• पञ्च बालकाः सन्ति। पञ्च बालिकाः सन्ति। पञ्च फलानि सन्ति।