क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्

(क) विद्याहीना: निर्गन्धाः किंशुका: इव न शोभन्ते ।

(ख) धीमतां काल: काव्यशास्त्रविनोदेन गच्छति ।

(ग) मूर्खाणाम् काल: निद्रया कलहेन वा गच्छति ।

(घ) खलस्य विद्या विवादाय (परिपीडनाय) ।

(ङ) सज्जनस्य विद्या ज्ञानाय (दानाय) ।

(च) चन्द्र: नक्षत्राणाम् भूषणम् अस्ति ।

(छ) सर्वधनप्रधानं विद्याधनम् ।

(क) विद्याहीना: मनुष्या: निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ।

(ख) मूर्खाणां काल: निद्रया, कलहेन, मद्यपानेन च गच्छति ।

(ग) दुर्जन: विद्यायाः उपयोगं विवादाय करोति, धनस्य उपयोगं मदाय करोति, शक्तेः उपयोगं परिपीडनाय करोति ।

(घ) ये मनुष्याः न विद्यां जानन्ति, न तपः कुर्वन्ति, न दानं ददति, न ज्ञानम् अर्जयन्ति — ते मत्स्यलोके भुवि भारभूताः भवन्ति ।

(ङ) शनैः शनैः विद्या, धनम्, पर्वतारोहणम्, पञ्चैतानि च साधनीयानि ।

(क) का (ख) से संयोजन:

$$\text{तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च} \longleftrightarrow \text{यदा विद्या भवेत्तव}$$

$$\text{खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्} \longleftrightarrow \text{ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय}$$

$$\text{शनैर्विद्या शनैर्वित्तं} \longleftrightarrow \text{पञ्चैतानि शनैः शनैः}$$

$$\text{विद्याहीना न शोभन्ते} \longleftrightarrow \text{निर्गन्धा इव किंशुकाः}$$

$$\text{न चोरहार्यं न च राजहार्यम्} \longleftrightarrow \text{न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि}$$

$$\text{विद्या राजसु पूज्यते} \longleftrightarrow \text{न हि धनम्}$$

$$\text{अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यः} \longleftrightarrow \text{विद्याभ्यासं समाचरेत्}$$

दिया गया: रेखाङ्कित पदों के आधार पर प्रश्न बनाना है।

(क) राजा पृथिव्याः भूषणं भवति।
→ राजा कस्याः भूषणं भवति ?

(ख) साधोः विद्या ज्ञानाय भवति।
→ कस्य विद्या ज्ञानाय भवति ?

(ग) विद्या गुरुणां गुरुः।
→ विद्या केषाम् गुरुः ?

(घ) ते मत्स्यलोके भुवि भारभूताः भवन्ति।
→ ते मत्स्यलोके भुवि कीदृशाः भवन्ति ?

(ङ) विद्याहीनाः न शोभन्ते।
→ के न शोभन्ते ?

(च) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम्।
→ कस्य लोचनं शास्त्रम् ?

(छ) विद्या राजसु पूज्यते।
→ विद्या केषु पूज्यते ?

(ज) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
→ केन धीमतां कालो गच्छति ?

दिया गया: मञ्जूषा के पद — रक्षणाय, मदाय, विवादाय, परिपीडनाय, ज्ञानाय, दानाय

सज्जनस्य:

$$\text{शक्तिः} \longrightarrow \textbf{रक्षणाय}$$

$$\text{विद्या} \longrightarrow \textbf{ज्ञानाय}$$

$$\text{धनम्} \longrightarrow \textbf{दानाय}$$

दुर्जनस्य:

$$\text{शक्तिः} \longrightarrow \textbf{परिपीडनाय}$$

$$\text{विद्या} \longrightarrow \textbf{विवादाय}$$

$$\text{धनम्} \longrightarrow \textbf{मदाय}$$

दिया गया: पदों की विभक्ति और वचन पहचाननी है।

| पदम् | विभक्तिः | वचनम् |
|---|---|---|
| यथा: ताराणाम् | षष्ठी | बहुवचनम् |
| (क) विद्याम् | द्वितीया | एकवचनम् |
| (ख) धनस्य | षष्ठी | एकवचनम् |
| (ग) कलहेन | तृतीया | एकवचनम् |
| (घ) नराणाम् | षष्ठी | बहुवचनम् |
| (ङ) मत्स्यलोके | सप्तमी | एकवचनम् |
| (च) ज्ञानाय | चतुर्थी | एकवचनम् |
| (छ) राजसु | सप्तमी | बहुवचनम् |

क्रीडायाः नियमाः:

- प्रत्येकं छात्रः पूर्वस्य पदस्य अन्तिमवर्णेन नूतनं पदं वदति।
- यदि पदस्य अन्ते 'म्', विसर्गः, अनुस्वारः वा भवति, तदा तस्मात् पूर्वस्थं व्यञ्जनवर्णं स्वीकृत्य अग्रिमं पदं वक्तव्यम्।

उदाहरणम्:

$$\text{राम:} \xrightarrow{\text{'म'}} \text{मानव:} \xrightarrow{\text{'व'}} \text{वनम्} \xrightarrow{\text{'न' (म् पूर्वम्)}} \text{नकुल:} \xrightarrow{\text{'ल'}} \text{लता} \xrightarrow{\text{'त'}} \text{तारा} \xrightarrow{\text{'र'}} \text{रमेश:} \ldots$$

एवमेव छात्राः परस्परं क्रीडन्तु।

क्रीडायाः नियमाः:

- प्रथमः छात्रः एकं क्रियापदं वदति।
- द्वितीयः छात्रः तत् क्रियापदम् उक्त्वा नूतनं क्रियापदं वदति।
- तृतीयः छात्रः प्रथमं द्वितीयं च क्रियापदम् उक्त्वा नूतनं क्रियापदं वदति।
- एवमेव क्रमशः अग्रे चलति।

उदाहरणम्:

$$\text{प्रथमः} \rightarrow \text{गच्छति}$$
$$\text{द्वितीयः} \rightarrow \text{गच्छति, पठति}$$
$$\text{तृतीयः} \rightarrow \text{गच्छति, पठति, लिखति}$$
$$\text{चतुर्थः} \rightarrow \text{गच्छति, पठति, लिखति, नयति}$$

यः छात्रः क्रमं विस्मरति सः पराजितः भवति।

श्लोकः (पूर्णः):

$$\text{क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।}$$
$$\text{क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ॥}$$

अर्थः:
क्षण-क्षण करके विद्या को और कण-कण करके धन को अर्जित करना चाहिए। क्षण (समय) नष्ट होने पर विद्या कहाँ से मिलेगी और कण (धन) नष्ट होने पर धन कहाँ से मिलेगा?

शिक्षा: समय और धन दोनों का एक-एक अंश सँजोकर ही विद्या और सम्पत्ति प्राप्त होती है; इसलिए इनका अपव्यय कभी नहीं करना चाहिए।