नित्यं पिबाम सुभाषितरसम्

(क) नर: पञ्चभि: वकारै: पूजित: भवति ।

(ख) पुरुषेण षट् दोषा: हातव्या: ।

(ग) बुद्धि: ज्ञानेन शुध्यति ।

(घ) जलबिन्दुनिपातेन क्रमश: घट: पूर्यते ।

(ङ) आलस्यं मनुष्याणां महान् रिपु: अस्ति ।

(क) नर: विद्यया, वपुषा, वाचा, वस्त्रेण, विनयेन च — एभि: पञ्चभि: वकारै: युक्त: पूजित: भवति ।

(ख) पुरुषेण निद्रा, तन्द्रा, भयम्, क्रोध:, आलस्यम्, दीर्घसूत्रता — एते षट् दोषा: हातव्या: ।

(ग) य: पठति, लिखति, पृच्छति, पण्डितान् उपाश्रयति — तस्य बुद्धि: विस्तारिता भवति ।

(घ) उद्यमं कृत्वा (परिश्रमं कृत्वा) मनुष्य: नावसीदति, यतः उद्यमेन समान: बान्धव: न अस्ति ।

(ङ) व्यासस्य वचनद्वयम् — (१) परोपकार: पुण्याय, पापाय परपीडनम् । (२) उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्, वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्तति: ।

(क) विद्यया वपुषा वाचा वस्त्रेण विनयेन च ।
वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः ॥

(ख) षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्याः भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥

(ग) अद्विगार्त्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति ।
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिज्ञानेन शुध्यति ॥

(घ) उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥

(ङ) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥

(क) आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।

(ख) मधुरे वचने का दरिद्रता ।

(ग) य: पठति लिखति पृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति ।

(घ) स हेतु: सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ।

(ङ) विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिज्ञानेन शुध्यति ।

तृतीयाविभक्तेः नियमः — एकवचने पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्गे '-एन', स्त्रीलिङ्गे '-या'; द्विवचने '-आभ्याम्'; बहुवचने पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्गे '-ैः', स्त्रीलिङ्गे '-भिः' प्रत्ययाः भवन्ति ।

| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| सुधाखण्डेन | सुधाखण्डाभ्याम् | सुधाखण्डैः |
| वृक्षेण | वृक्षाभ्याम् | वृक्षैः |
| लतया | लताभ्याम् | लताभिः |
| देशेन | देशाभ्याम् | देशैः |
| पुण्येन | पुण्याभ्याम् | पुण्यैः |
| विनयेन | विनयाभ्याम् | विनयैः |

(क) मधुरे वचने का दरिद्रता — (मधुरवाण्या सर्वे तुष्यन्ति, अतः मधुरे वचने दरिद्रता नास्ति ।)

(ख) नास्ति उद्यमसमो बन्धुः — (उद्यमेन/परिश्रमेण समानः बान्धवः नास्ति ।)

(ग) परोपकारः पुण्याय — (परोपकारेण पुण्यम् अर्ज्यते ।)

(घ) उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्, वर्षं तद् भारतं नाम — (समुद्रस्य उत्तरे हिमाद्रेः दक्षिणे यत् वर्षम् अस्ति तद् भारतम् ।)

(क) जलम् — वारि, नीरम्, तोयम्, अम्बु

(ख) लोचनम् — नेत्रम्, नयनम्, चक्षुः, अक्षि

(ग) धनम् — वित्तम्, द्रव्यम्, अर्थः, सम्पत्

(घ) बुद्धिः — मतिः, प्रज्ञा, धीः, मेधा

(ङ) रिपुः — शत्रुः, अरिः, वैरी, द्विषः

सुभाषितम् (१) —
$$\text{उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।}$$
$$\text{वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥}$$

रिक्तस्थानपूर्तिः —
- प्रथमपदम् : उत्तरम्
- द्वितीयपदम् : यत्
- तृतीयपदम् : हिमाद्रेश्चैव
- चतुर्थपदम् : तद्भारतं
- पञ्चमपदम् : भारती यत्र

सुभाषितम् (२) —
$$\text{मधुरे वचने सर्वे तुष्यन्ति ।}$$
$$\text{तस्मात् वक्तव्यं मधुरं वचने का दरिद्रता ॥}$$

रिक्तस्थानपूर्तिः —
- सर्वे तुष्यन्ति
- तुष्यन्ति
- तस्मात् वक्तव्यम्
- वक्तव्यम्
- वचने का दरिद्रता

'शुध्' धातुः (लट्-लकारः) — वर्तमानकालः

| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | शुध्यति | शुध्यतः | शुध्यन्ति |
| मध्यमपुरुषः | शुध्यसि | शुध्यथः | शुध्यथ |
| उत्तमपुरुषः | शुध्यामि | शुध्यावः | शुध्यामः |

उदाहरणवाक्यानि —
- मनः सत्येन शुध्यति । (मन सत्य से शुद्ध होता है।)
- बुद्धिः ज्ञानेन शुध्यति । (बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है।)

सुभाषितेषु आगतानि तृतीयाविभक्तिरूपाणि —

| तृतीयाविभक्तिरूपम् | मूलशब्दः | वाक्यप्रयोगः |
|---|---|---|
| विद्यया | विद्या | विद्यया नरः पूजितः भवति । |
| वाचा | वाच् | मधुरया वाचा सर्वे तुष्यन्ति । |
| वस्त्रेण | वस्त्र | स्वच्छेन वस्त्रेण नरः सुन्दरः दृश्यते । |
| विनयेन | विनय | विनयेन छात्रः गुरुं प्रसादयति । |
| सत्येन | सत्य | सत्येन मनः शुध्यति । |
| ज्ञानेन | ज्ञान | ज्ञानेन बुद्धिः शुध्यति । |
| जलबिन्दुनिपातेन | जलबिन्दुनिपात | जलबिन्दुनिपातेन घटः पूर्यते । |
| विद्यातपोभ्याम् | विद्यातपस् | विद्यातपोभ्यां भूतात्मा शुध्यति । |