Chapter 3 of 13
NCERT Solutions
मित्राय नमः
CBSE · Class 7 · Sanskrit
NCERT Solutions for मित्राय नमः — CBSE Class 7 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying मित्राय नमः? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 7 students started this chapter today
9 Questions Solved · 1 Section
वयम् अभ्यासं कुर्मः
1अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
(क) शुभं भवतु इति कः वदति?
(ख) योगिता आचार्यां 'किं शिक्षयतु' इति वदति?
(ग) सूर्यनमस्कारः कतीनाम् आसनानां समाहारः अस्ति?
(घ) केषु सूर्यनमस्कारः श्रेष्ठः?
(ङ) सूर्यनमस्कारेण जनाः कीदृशं शरीरं प्राप्नुवन्ति?Show solution
(क) शुभं भवतु इति आचार्या वदति।
(ख) योगिता आचार्यां सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु इति वदति।
(ग) सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति।
(घ) व्यायामेषु सूर्यनमस्कारः श्रेष्ठः।
(ङ) सूर्यनमस्कारेण जनाः स्वस्थं शरीरं प्राप्नुवन्ति।
(ख) योगिता आचार्यां सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु इति वदति।
(ग) सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति।
(घ) व्यायामेषु सूर्यनमस्कारः श्रेष्ठः।
(ङ) सूर्यनमस्कारेण जनाः स्वस्थं शरीरं प्राप्नुवन्ति।
2अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
(क) सर्वे छात्राः आचार्यां किं पृच्छन्ति?
(ख) सूर्यनमस्कारः इत्यनेन कः आशयः?
(ग) आचार्या कं श्लोकं पाठयति?
(घ) सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः कः?
(ङ) सूर्यनमस्कारेण कीदृशं बलं वर्धते?Show solution
(क) सर्वे छात्राः आचार्यां सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु इति पृच्छन्ति।
(ख) सूर्यनमस्कारः इत्यनेन आशयः अस्ति यत् प्रत्येकस्मात् आसनात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति येन सूर्यस्य नमस्कारः क्रियते — अतः अयं सूर्यनमस्कारः इति कथ्यते।
(ग) आचार्या निम्नलिखितं श्लोकं पाठयति —
"आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।
आयुः प्रज्ञां बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते॥"
(घ) सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः अस्ति — "ॐ मित्राय नमः"।
(ङ) सूर्यनमस्कारेण आध्यात्मिकं बलं वर्धते।
(ख) सूर्यनमस्कारः इत्यनेन आशयः अस्ति यत् प्रत्येकस्मात् आसनात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति येन सूर्यस्य नमस्कारः क्रियते — अतः अयं सूर्यनमस्कारः इति कथ्यते।
(ग) आचार्या निम्नलिखितं श्लोकं पाठयति —
"आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।
आयुः प्रज्ञां बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते॥"
(घ) सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः अस्ति — "ॐ मित्राय नमः"।
(ङ) सूर्यनमस्कारेण आध्यात्मिकं बलं वर्धते।
3पाठात् समुचितं पदं चित्वा अधः रिक्तस्थानानि पूर्यन्तु —
(क) प्रत्येकस्मात् ... पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति।
(ख) वयं प्रतिदिनं ... करवाम।
(ग) स्वस्थं ... स्वस्थं ... च प्राप्नवाम।
(घ) एकेन ... सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि।
(ङ) आदित्यस्य ... ये कुर्वन्ति दिने दिने।Show solution
(क) प्रत्येकस्मात् आसनात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति।
(ख) वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम।
(ग) स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः च प्राप्नवाम।
(घ) एकेन श्वासेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि।
(ङ) आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।
(ख) वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम।
(ग) स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः च प्राप्नवाम।
(घ) एकेन श्वासेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि।
(ङ) आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।
4पाठे विद्यमानानां 'नमः' युक्तशब्दानां सङ्ग्रहं कृत्वा लिखन्तु —
यथा – मित्राय नमः।Show solution
'नमः' शब्दस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति। पाठे विद्यमानाः 'नमः' युक्ताः शब्दाः —
यथा – मित्राय नमः।
(क) रवये नमः।
(ख) सूर्याय नमः।
(ग) भानवे नमः।
(घ) खगाय नमः।
(ङ) पूष्णे नमः।
(च) हिरण्यगर्भाय नमः।
(छ) मरीचये नमः।
(ज) आदित्याय नमः।
(झ) सवित्रे नमः।
(ञ) अर्काय नमः।
(ट) भास्कराय नमः।
यथा – मित्राय नमः।
(क) रवये नमः।
(ख) सूर्याय नमः।
(ग) भानवे नमः।
(घ) खगाय नमः।
(ङ) पूष्णे नमः।
(च) हिरण्यगर्भाय नमः।
(छ) मरीचये नमः।
(ज) आदित्याय नमः।
(झ) सवित्रे नमः।
(ञ) अर्काय नमः।
(ट) भास्कराय नमः।
5उदाहरणानुसारं कोष्ठकात् पदानि स्वीकृत्य वाक्यानि रचयन्तु —
अग्निः, आचार्या, त्रिवर्णध्वजः, जनकः, वृक्षः, देवी, भगिनी, मातामही, जननी, पृथिवी, नदी
यथा – अग्नये नमः।Show solution
'नमः' के साथ चतुर्थी विभक्ति का प्रयोग होता है। दिए गए पदों की चतुर्थी विभक्ति बनाकर वाक्य रचना —
यथा – अग्नये नमः।
(क) आचार्यायै नमः।
(ख) त्रिवर्णध्वजाय नमः।
(ग) जनकाय नमः।
(घ) वृक्षाय नमः।
(ङ) देव्यै नमः।
(च) भगिन्यै नमः।
(छ) मातामह्यै नमः।
(ज) जनन्यै नमः।
(झ) पृथिव्यै नमः।
(ञ) नद्यै नमः।
यथा – अग्नये नमः।
(क) आचार्यायै नमः।
(ख) त्रिवर्णध्वजाय नमः।
(ग) जनकाय नमः।
(घ) वृक्षाय नमः।
(ङ) देव्यै नमः।
(च) भगिन्यै नमः।
(छ) मातामह्यै नमः।
(ज) जनन्यै नमः।
(झ) पृथिव्यै नमः।
(ञ) नद्यै नमः।
6(क)कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां चतुर्थी-विभक्तेः रूपाणि प्रयुज्य वाक्यानि पुनः लिखन्तु —
यथा – सैनिकः (देश) जीवनं प्रयच्छति। → सैनिकः देशाय जीवनं प्रयच्छति।
(क) माता (याचक) वस्त्रं ददाति।
(ख) पौत्रः (पितामही) औषधं ददाति।
(ग) अहं (भगिनी) उपायनं ददामि।
(घ) पिता (सेविका) वेतनं ददाति।
(ङ) त्वं (मित्र) पुष्पं ददासि।
(च) देवः (भक्त) आशीर्वादं ददाति।
(छ) आरक्षकः (चोर) दण्डं ददाति।Show solution
दानार्थे चतुर्थी विभक्तेः प्रयोगः भवति। अतः कोष्ठकस्थपदानां चतुर्थी विभक्तिरूपाणि प्रयुज्य वाक्यानि —
यथा – सैनिकः देशाय जीवनं प्रयच्छति।
(क) माता याचकाय वस्त्रं ददाति।
(ख) पौत्रः पितामह्यै औषधं ददाति।
(ग) अहं भगिन्यै उपायनं ददामि।
(घ) पिता सेविकायै वेतनं ददाति।
(ङ) त्वं मित्राय पुष्पं ददासि।
(च) देवः भक्ताय आशीर्वादं ददाति।
(छ) आरक्षकः चोराय दण्डं ददाति।
यथा – सैनिकः देशाय जीवनं प्रयच्छति।
(क) माता याचकाय वस्त्रं ददाति।
(ख) पौत्रः पितामह्यै औषधं ददाति।
(ग) अहं भगिन्यै उपायनं ददामि।
(घ) पिता सेविकायै वेतनं ददाति।
(ङ) त्वं मित्राय पुष्पं ददासि।
(च) देवः भक्ताय आशीर्वादं ददाति।
(छ) आरक्षकः चोराय दण्डं ददाति।
6(ख)उदाहरणानुसारं माता कस्मै/कस्यै धनं ददाति इति कोष्ठके विद्यमानानि पदानि उपयुज्य लिखन्तु —
(क) – माता पुत्र्यै धनं ददाति।
(ख) –
(ग) –
(घ) –
(ङ) –
(च) –Show solution
(चित्रे विद्यमानानां पदानाम् आधारेण उत्तराणि — चित्रं दृश्यते न, अतः सामान्यपदानि उपयुज्य उत्तराणि लिखामः।)
(क) माता पुत्र्यै धनं ददाति।
(ख) माता पुत्राय धनं ददाति।
(ग) माता छात्राय धनं ददाति।
(घ) माता सेविकायै धनं ददाति।
(ङ) माता याचकाय धनं ददाति।
(च) माता भगिन्यै धनं ददाति।
(क) माता पुत्र्यै धनं ददाति।
(ख) माता पुत्राय धनं ददाति।
(ग) माता छात्राय धनं ददाति।
(घ) माता सेविकायै धनं ददाति।
(ङ) माता याचकाय धनं ददाति।
(च) माता भगिन्यै धनं ददाति।
7उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूर्यन्तु —
यथा – गणेश – गणेशाय – गणेशाभ्याम् – गणेशेभ्यः
(क) भक्त – भक्ताय – ________ – भक्तेभ्यः
(ख) सेविका – ________ – सेविकाभ्याम् – ________
(ग) अनुजा – अनुजायै – ________ – ________
(घ) गृहिणी – ________ – गृहिणीभ्याम् – ________
(ङ) कुमारी – कुमार्यै – कुमारीभ्याम् – ________
(च) वन – वनाय – ________ – ________
(छ) मित्र – ________ – ________ – मित्रेभ्यःShow solution
चतुर्थी विभक्तेः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनरूपाणि —
यथा – गणेश – गणेशाय – गणेशाभ्याम् – गणेशेभ्यः
(क) भक्त – भक्ताय – भक्ताभ्याम् – भक्तेभ्यः
(ख) सेविका – सेविकायै – सेविकाभ्याम् – सेविकाभ्यः
(ग) अनुजा – अनुजायै – अनुजाभ्याम् – अनुजाभ्यः
(घ) गृहिणी – गृहिण्यै – गृहिणीभ्याम् – गृहिणीभ्यः
(ङ) कुमारी – कुमार्यै – कुमारीभ्याम् – कुमारीभ्यः
(च) वन – वनाय – वनाभ्याम् – वनेभ्यः
(छ) मित्र – मित्राय – मित्राभ्याम् – मित्रेभ्यः
यथा – गणेश – गणेशाय – गणेशाभ्याम् – गणेशेभ्यः
(क) भक्त – भक्ताय – भक्ताभ्याम् – भक्तेभ्यः
(ख) सेविका – सेविकायै – सेविकाभ्याम् – सेविकाभ्यः
(ग) अनुजा – अनुजायै – अनुजाभ्याम् – अनुजाभ्यः
(घ) गृहिणी – गृहिण्यै – गृहिणीभ्याम् – गृहिणीभ्यः
(ङ) कुमारी – कुमार्यै – कुमारीभ्याम् – कुमारीभ्यः
(च) वन – वनाय – वनाभ्याम् – वनेभ्यः
(छ) मित्र – मित्राय – मित्राभ्याम् – मित्रेभ्यः
परियोजनाकार्यम् 3विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाय।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय॥
अस्मिन् श्लोके विद्यमानानि चतुर्थी-विभक्त्यन्तरूपाणि चित्वा लिखन्तु।Show solution
इस श्लोक में 'नमः' तथा दानार्थ के योग में चतुर्थी विभक्ति के रूप प्रयुक्त हुए हैं। श्लोक में विद्यमान चतुर्थी-विभक्त्यन्त रूप निम्नलिखित हैं —
| क्र. | चतुर्थी-विभक्त्यन्त रूपम् | मूलशब्दः |
|---|---|---|
| १ | विवादाय | विवाद |
| २ | मदाय | मद |
| ३ | परिपीडनाय | परिपीडन |
| ४ | ज्ञानाय | ज्ञान |
| ५ | दानाय | दान |
| ६ | रक्षणाय | रक्षण |
इस श्लोक का भाव है — दुर्जन की विद्या विवाद के लिए, धन मद (अहंकार) के लिए और शक्ति दूसरों को कष्ट देने के लिए होती है। सज्जन के लिए इसके विपरीत — ज्ञान के लिए, दान के लिए और रक्षा के लिए होती है।
| क्र. | चतुर्थी-विभक्त्यन्त रूपम् | मूलशब्दः |
|---|---|---|
| १ | विवादाय | विवाद |
| २ | मदाय | मद |
| ३ | परिपीडनाय | परिपीडन |
| ४ | ज्ञानाय | ज्ञान |
| ५ | दानाय | दान |
| ६ | रक्षणाय | रक्षण |
इस श्लोक का भाव है — दुर्जन की विद्या विवाद के लिए, धन मद (अहंकार) के लिए और शक्ति दूसरों को कष्ट देने के लिए होती है। सज्जन के लिए इसके विपरीत — ज्ञान के लिए, दान के लिए और रक्षा के लिए होती है।
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in मित्राय नमः for CBSE Class 7 Sanskrit?
मित्राय नमः covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 7 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in मित्राय नमः — CBSE Class 7 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for मित्राय नमः Class 7 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in मित्राय नमः (CBSE Class 7 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for मित्राय नमः
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full मित्राय नमः chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 7 Sanskrit.