Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 13 of 13
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

वर्णमात्रा-परिचयः

CBSE · Class 7 · Sanskrit

NCERT Solutions for वर्णमात्रा-परिचयः — CBSE Class 7 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying वर्णमात्रा-परिचयः? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 7 students started this chapter today

18 Questions Solved · 1 Section

वर्णमात्रा-परिचयः — अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि

1(क)वर्णानां कतिविधाः मात्राः भवन्ति ?Show solution
वर्णानां त्रिविधाः मात्राः भवन्ति — एकमात्रा, द्विमात्रा, त्रिमात्रा च। (अर्धमात्रा अपि भवति।)
1(ख)एकविधा मात्रा केषां भवति ?Show solution
व्यञ्जनानां (हलानां) एकविधा मात्रा भवति — अर्धमात्रा।
1(ग)स्वरेषु कतिविधाः मात्राः भवन्ति ?Show solution
स्वरेषु त्रिविधाः मात्राः भवन्ति — एकमात्रा (ह्रस्वः), द्विमात्रा (दीर्घः), त्रिमात्रा (प्लुतः) च।
1(घ)संस्कृत-भाषायाम् आहत्य कति स्वराः भवन्ति ?Show solution
संस्कृत-भाषायाम् आहत्य षोडश (१६) स्वराः भवन्ति।
1(ङ)विविध-मात्राणाम् उच्चारणे कस्य भेदः भवति ?Show solution
विविध-मात्राणाम् उच्चारणे कालस्य (समयस्य) भेदः भवति।
1(च)नित्यम् अर्धमात्रा केषां भवति ?Show solution
व्यञ्जनानां (हलानां) नित्यम् अर्धमात्रा भवति।
1(छ)ध्वनयः कति-प्रकारकाः सन्ति ?Show solution
ध्वनयः चतुष्प्रकारकाः सन्ति — एकमात्रकालः, द्विमात्रकालः, त्रिमात्रकालः, अर्धमात्रकालः च।
1(ज)विसर्गस्य कति मात्राः भवन्ति ?Show solution
विसर्गस्य एका मात्रा भवति।
1(झ)अनुस्वारस्य कति मात्राः भवन्ति ?Show solution
अनुस्वारस्य एका मात्रा भवति।
2(क)स्वराणां कतिविधाः भेदाः उपभेदाः च सन्ति ? नामानि लिखन्तु।Show solution
स्वराणां त्रिविधाः भेदाः सन्ति —
(१) ह्रस्वः — यस्य उच्चारणे एका मात्रा लगति। यथा — अ, इ, उ, ऋ, लृ।
(२) दीर्घः — यस्य उच्चारणे द्वे मात्रे लगतः। यथा — आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ।
(३) प्लुतः — यस्य उच्चारणे तिस्रः मात्राः लगन्ति। यथा — अ३, इ३, उ३ इत्यादयः।
उपभेदः — अनुनासिक-स्वराः (यथा — एँ, ओँ इत्यादयः) अपि स्वराणाम् उपभेदः अस्ति।
2(ख)व्यञ्जनानां कतिविधाः भेदाः उपभेदाः च सन्ति ? नामानि लिखन्तु।Show solution
व्यञ्जनानां मुख्यतः त्रिविधाः भेदाः सन्ति —
(१) स्पर्शव्यञ्जनानि — क-वर्गः, च-वर्गः, ट-वर्गः, त-वर्गः, प-वर्गः (पञ्चवर्गाः, प्रत्येकं पञ्च वर्णाः = २५ वर्णाः)।
(२) अन्तःस्थव्यञ्जनानि — य, र, ल, व।
(३) ऊष्मव्यञ्जनानि — श, ष, स, ह।
सर्वेषां व्यञ्जनानां अर्धमात्रा भवति।
2(ग)अनुस्वारस्य विसर्गस्य च सामान्यं नाम किम् ? तयोः प्रत्येकं कति मात्राः ?Show solution
अनुस्वारस्य विसर्गस्य च सामान्यं नाम 'अयोगवाहः' इति अस्ति।
अनुस्वारस्य — एका मात्रा।
विसर्गस्य — एका मात्रा।
अतः उभयोः प्रत्येकं एका-एका मात्रा भवति।
3परस्परं मेलयत — अ३, ऊ, ऋ, एँ, कृShow solution
सम्यक् मेलनम् —
अ३⟷प्लुतः\text{अ३} \longleftrightarrow \text{प्लुतः}
ऊ⟷दीर्घः\text{ऊ} \longleftrightarrow \text{दीर्घः}
ऋ⟷ह्रस्वः\text{ऋ} \longleftrightarrow \text{ह्रस्वः}
एँ⟷अनुनासिक-स्वरः\text{एँ} \longleftrightarrow \text{अनुनासिक-स्वरः}
कृ⟷212\text{कृ} \longleftrightarrow 2\tfrac{1}{2}

स्पष्टीकरणम् —
• अ३ = प्लुत-स्वरः (३ मात्राः)
• ऊ = दीर्घ-स्वरः (२ मात्राः)
• ऋ = ह्रस्व-स्वरः (१ मात्रा)
• एँ = अनुनासिक-स्वरः
• कृ = क् (½) + ऋ (१) + विसर्ग/अनुस्वार नास्ति, परन्तु क् + ऋ = ½ + 1 = 1½; यदि 'कृ' इत्यत्र अनुस्वारः अपि गण्यते तर्हि 2frac122 frac{1}{2} मात्राः भवन्ति।
4(क)... त्रिमात्रकालं ध्वनिं करोति।Show solution
कोकिलः त्रिमात्रकालं ध्वनिं करोति।
(कोकिलस्य 'कू-ऊ-ऊ' इति ध्वनिः दीर्घः/प्लुतः भवति।)
4(ख)... द्विमात्रकालं ध्वनिं करोति।Show solution
वायसः द्विमात्रकालं ध्वनिं करोति।
(काकस्य 'काँव्' इति ध्वनिः द्विमात्रकालः भवति।)
4(ग)... एकमात्रकालं ध्वनिं करोति।Show solution
नकुलः एकमात्रकालं ध्वनिं करोति।
(नकुलस्य ध्वनिः ह्रस्वः एकमात्रकालः भवति।)
4(घ)... अर्धमात्रकालं ध्वनिं करोति।Show solution
शिखी (मयूरः) अर्धमात्रकालं ध्वनिं करोति।
(चाषः / शिखी इत्यनयोः एकस्य ध्वनिः अर्धमात्रकालः भवति। पाठ्यपुस्तकानुसारेण शिखी अर्धमात्रकालं ध्वनिं करोति।)
5(मात्रागणना)अधोलिखितानां शब्दानां मात्रागणनां कुर्वन्तु।Show solution
मात्रागणना-नियमाः (स्मरणार्थम्) —
• ह्रस्व-स्वरः = १ मात्रा
• दीर्घ-स्वरः = २ मात्राः
• प्लुत-स्वरः = ३ मात्राः
• व्यञ्जनम् (हल्) = ½ मात्रा
• अनुस्वारः = १ मात्रा
• विसर्गः = १ मात्रा

---

१. दोला (उदाहरणम्)
द्+ओ+ल्+आ=12+2+12+2=5 मात्राः\text{द्} + \text{ओ} + \text{ल्} + \text{आ} = \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + 2 = 5 \text{ मात्राः}

---

२. बालः
ब्+आ+ल्+अ+ः\text{ब्} + \text{आ} + \text{ल्} + \text{अ} + \text{ः}
=12+2+12+1+1=5 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 5 \text{ मात्राः}

---

३. चटका
च्+अ+ट्+अ+क्+आ\text{च्} + \text{अ} + \text{ट्} + \text{अ} + \text{क्} + \text{आ}
=12+1+12+1+12+2=512 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 2 = 5\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

४. शक्तिः
श्+अ+क्+त्+इ+ः\text{श्} + \text{अ} + \text{क्} + \text{त्} + \text{इ} + \text{ः}
=12+1+12+12+1+1=412 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 4\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

५. घटिका
घ्+अ+ट्+इ+क्+आ\text{घ्} + \text{अ} + \text{ट्} + \text{इ} + \text{क्} + \text{आ}
=12+1+12+1+12+2=512 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 2 = 5\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

६. दुःखम्
द्+उ+ः+ख्+अ+म्\text{द्} + \text{उ} + \text{ः} + \text{ख्} + \text{अ} + \text{म्}
=12+1+1+12+1+12=412 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} = 4\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

७. मूषकः
म्+ऊ+ष्+अ+क्+अ+ः\text{म्} + \text{ऊ} + \text{ष्} + \text{अ} + \text{क्} + \text{अ} + \text{ः}
=12+2+12+1+12+1+1=612 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 6\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

८. कपोतः
क्+अ+प्+ओ+त्+अ+ः\text{क्} + \text{अ} + \text{प्} + \text{ओ} + \text{त्} + \text{अ} + \text{ः}
=12+1+12+2+12+1+1=612 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 6\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

९. ऐतिहासः (OCR में 'ऐतिहास्' — सम्भवतः 'ऐतिहासः')
ऐ+त्+इ+ह्+आ+स्+अ+ः\text{ऐ} + \text{त्} + \text{इ} + \text{ह्} + \text{आ} + \text{स्} + \text{अ} + \text{ः}
=2+12+1+12+2+12+1+1=812 मात्राः= 2 + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 8\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

१०. संशयः
स्+अं+श्+अ+य्+अ+ः\text{स्} + \text{अं} + \text{श्} + \text{अ} + \text{य्} + \text{अ} + \text{ः}
(अनुस्वारः = १ मात्रा)
=12+1+1+12+1+12+1+1=612 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 6\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

११. विद्यार्थी
व्+इ+द्+य्+आ+र्+थ्+ई\text{व्} + \text{इ} + \text{द्} + \text{य्} + \text{आ} + \text{र्} + \text{थ्} + \text{ई}
=12+1+12+12+2+12+12+2=712 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 2 = 7\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

१२. खनित्रम्
ख्+अ+न्+इ+त्+र्+अ+म्\text{ख्} + \text{अ} + \text{न्} + \text{इ} + \text{त्} + \text{र्} + \text{अ} + \text{म्}
=12+1+12+1+12+12+1+12=512 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} = 5\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

१३. धाष्ट्र्यम्
ध्+आ+ष्+ट्+र्+य्+अ+म्\text{ध्} + \text{आ} + \text{ष्} + \text{ट्} + \text{र्} + \text{य्} + \text{अ} + \text{म्}
=12+2+12+12+12+12+1+12=6 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} = 6 \text{ मात्राः}

---

१४. प्रक्रिया
प्+र्+अ+क्+र्+इ+य्+आ\text{प्} + \text{र्} + \text{अ} + \text{क्} + \text{र्} + \text{इ} + \text{य्} + \text{आ}
=12+12+1+12+12+1+12+2=612 मात्राः= \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 2 = 6\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

१५. निःशुल्कम्
न्+इ+ः+श्+उ+ल्+क्+अ+म्\text{न्} + \text{इ} + \text{ः} + \text{श्} + \text{उ} + \text{ल्} + \text{क्} + \text{अ} + \text{म्}
=12+1+1+12+1+12+12+1+12=612 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} = 6\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

१६. कस्मिश्चिद्
क्+अ+स्+म्+इ+श्+च्+इ+द्\text{क्} + \text{अ} + \text{स्} + \text{म्} + \text{इ} + \text{श्} + \text{च्} + \text{इ} + \text{द्}
=12+1+12+12+1+12+12+1+12=6 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} = 6 \text{ मात्राः}

---

१७. काल्स्न्यम् (कार्त्स्न्यम् — सम्भवतः)
क्+आ+र्+त्+स्+न्+य्+अ+म्\text{क्} + \text{आ} + \text{र्} + \text{त्} + \text{स्} + \text{न्} + \text{य्} + \text{अ} + \text{म्}
=12+2+12+12+12+12+12+1+12=612 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} = 6\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

१८. क्रमाङ्कः
क्+र्+अ+म्+आ+ङ्+क्+अ+ः\text{क्} + \text{र्} + \text{अ} + \text{म्} + \text{आ} + \text{ङ्} + \text{क्} + \text{अ} + \text{ः}
(ङ् = अनुस्वारवत् = १ मात्रा)
=12+12+1+12+2+1+12+1+1=8 मात्राः= \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 2 + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 8 \text{ मात्राः}

---

१९. अट्टहासः
अ+ट्+ट्+अ+ह्+आ+स्+अ+ः\text{अ} + \text{ट्} + \text{ट्} + \text{अ} + \text{ह्} + \text{आ} + \text{स्} + \text{अ} + \text{ः}
=1+12+12+1+12+2+12+1+1=8 मात्राः= 1 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 8 \text{ मात्राः}

---

२०. निःस्वार्थः
न्+इ+ः+स्+व्+आ+र्+थ्+अ+ः\text{न्} + \text{इ} + \text{ः} + \text{स्} + \text{व्} + \text{आ} + \text{र्} + \text{थ्} + \text{अ} + \text{ः}
=12+1+1+12+12+2+12+12+1+1=812 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + 1 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 2 + \tfrac{1}{2} + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 8\tfrac{1}{2} \text{ मात्राः}

---

२१. पुनःपुनः
प्+उ+न्+अ+ः+प्+उ+न्+अ+ः\text{प्} + \text{उ} + \text{न्} + \text{अ} + \text{ः} + \text{प्} + \text{उ} + \text{न्} + \text{अ} + \text{ः}
=12+1+12+1+1+12+1+12+1+1=8 मात्राः= \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + \tfrac{1}{2} + 1 + 1 = 8 \text{ मात्राः}

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in वर्णमात्रा-परिचयः for CBSE Class 7 Sanskrit?
वर्णमात्रा-परिचयः covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 7 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in वर्णमात्रा-परिचयः — CBSE Class 7 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for वर्णमात्रा-परिचयः Class 7 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in वर्णमात्रा-परिचयः (CBSE Class 7 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for वर्णमात्रा-परिचयः

All 13 chapters — CBSE Class 7 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full वर्णमात्रा-परिचयः chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 7 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free