Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 4 of 15
NCERT Solutions

न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् — NCERT Solutions

CBSE · Class 7 · Sanskrit

NCERT Solutions for न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्, CBSE Class 7 Sanskrit: 10 textbook questions solved step by step.

85 questions32 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

10 Questions Solved · 3 Sections

The first 5 solutions are open to read. The other 5 are free with a Super Tutor account.

वयम् अभ्यासं कुर्मः

1एकः शृंगालः इति गीतस्य साभिनयं कक्षायां गानं कुर्वन्तु।Show solution

यह एक क्रियाकलाप (Activity) प्रश्न है। छात्र कक्षा में 'एकः शृंगालः' गीत को भावपूर्ण अभिनय के साथ गाएँ। शृंगाल (लोमड़ी) की चाल, उसके द्राक्षाफल देखने पर मुँह में पानी आना, बार-बार उछलना और अंत में निराश होकर भाग जाना — इन भावों को अभिनय द्वारा प्रस्तुत करें।

2अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्व्येन वा उत्तरं लिखन्तु —
(क) कः वनं गच्छति ?
(ख) शृंगालः कां पश्यति ?
(ग) शृंगालस्य मुखे किं जायते ?
(घ) द्राक्षालतायां शृंगालः किं पश्यति ?
(ङ) द्राक्षाफलं कुत्र दृश्यते ?
(च) किं शृंगालः पुनः पुनः उत्पतति ? (आम्/न)
(छ) किं शृंगालः द्राक्षाफलं प्राप्नोति ? (आम्/न)Show solution

(क) शृंगालः वनं गच्छति।

(ख) शृंगालः द्राक्षालताम् पश्यति।

(ग) शृंगालस्य मुखे जलम् (रसः) जायते।

(घ) द्राक्षालतायां शृंगालः द्राक्षाफलानि पश्यति।

(ङ) द्राक्षाफलं उपरि / लतायाम् उपरि दृश्यते।

(च) आम् — शृंगालः पुनः पुनः उत्पतति।

(छ) न — शृंगालः द्राक्षाफलं न प्राप्नोति।

3अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु —
(क) शृंगालः कथं वनं गच्छति ?
(ख) वनं गत्वा शृंगालस्य किं जायते ?
(ग) शृंगालः द्राक्षाफलं कुत्र पश्यति ?
(घ) द्राक्षाफलं दृष्ट्वा कस्य मुखे रसः जायते ?
(ङ) अन्ते शृंगालः किं वदति ?Show solution

(क) शृंगालः भ्रमन् भ्रमन् (विहरन्) वनं गच्छति।

(ख) वनं गत्वा शृंगालस्य क्षुधा जायते।

(ग) शृंगालः द्राक्षालतायाम् उपरि द्राक्षाफलं पश्यति।

(घ) द्राक्षाफलं दृष्ट्वा शृंगालस्य मुखे रसः जायते।

(ङ) अन्ते शृंगालः वदति — "द्राक्षाफलम् आम्लम् अस्ति" (अर्थात् अंगूर खट्टे हैं)।

4उपरि प्रदत्तां मञ्जूषां दृष्ट्वा रिक्तस्थानेषु उचितक्रियापदानि लिखन्तु —
(क) वन्दते / वन्देथे / वन्दामहे
(ख) पलायते
(ग) जायतेShow solution

आत्मनेपदी क्रियापदों के लट्-लकार के रूप:

(क) वन्द् धातु (वन्दते से)

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमः पुरुषःवन्दतेवन्देतेवन्दन्तेमध्यमः पुरुषःवन्दसेवन्देथेवन्दध्वेउत्तमः पुरुषःवन्देवन्दावहेवन्दामहे\begin{array}{|l|l|l|l|}\hline & \text{एकवचनम्} & \text{द्विवचनम्} & \text{बहुवचनम्} \\\hline \text{प्रथमः पुरुषः} & \text{वन्दते} & \text{वन्देते} & \text{वन्दन्ते} \\\hline \text{मध्यमः पुरुषः} & \text{वन्दसे} & \text{वन्देथे} & \text{वन्दध्वे} \\\hline \text{उत्तमः पुरुषः} & \text{वन्दे} & \text{वन्दावहे} & \text{वन्दामहे} \\\hline\end{array}

(ख) पलाय् धातु (पलायते से)

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमः पुरुषःपलायतेपलायेतेपलायन्तेमध्यमः पुरुषःपलायसेपलायेथेपलायध्वेउत्तमः पुरुषःपलायेपलायावहेपलायामहे\begin{array}{|l|l|l|l|}\hline & \text{एकवचनम्} & \text{द्विवचनम्} & \text{बहुवचनम्} \\\hline \text{प्रथमः पुरुषः} & \text{पलायते} & \text{पलायेते} & \text{पलायन्ते} \\\hline \text{मध्यमः पुरुषः} & \text{पलायसे} & \text{पलायेथे} & \text{पलायध्वे} \\\hline \text{उत्तमः पुरुषः} & \text{पलाये} & \text{पलायावहे} & \text{पलायामहे} \\\hline\end{array}

(ग) जन् धातु (जायते से)

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्प्रथमः पुरुषःजायतेजायेतेजायन्तेमध्यमः पुरुषःजायसेजायेथेजायध्वेउत्तमः पुरुषःजायेजायावहेजायामहे\begin{array}{|l|l|l|l|}\hline & \text{एकवचनम्} & \text{द्विवचनम्} & \text{बहुवचनम्} \\\hline \text{प्रथमः पुरुषः} & \text{जायते} & \text{जायेते} & \text{जायन्ते} \\\hline \text{मध्यमः पुरुषः} & \text{जायसे} & \text{जायेथे} & \text{जायध्वे} \\\hline \text{उत्तमः पुरुषः} & \text{जाये} & \text{जायावहे} & \text{जायामहे} \\\hline\end{array}

5उदाहरणानुसारम् एकवचनरूपं दृष्ट्वा द्विवचन-बहुवचनरूपाणि लिखन्तु —
कम्प् : कम्पते — कम्पेते — कम्पन्ते (उदाहरण)
वर्ध् : वर्धते — ? — ?
वर्तु : वर्तसे — ? — ?
प्र+काश् : प्रकाशते — ? — ?
वन्द् : वन्दे — ? — ?
याच् : याचते — ? — ?
लज्ज् : लज्जसे — ? — ?
वीक्ष् : वीक्षते — ? — ?
सेव् : सेवे — ? — ?
वन्द् : वन्दसे — ? — ?
शुभ् : शोभते — ? — ?Show solution

नियम: आत्मनेपदी क्रियाओं में —

  • प्रथम पुरुष एकवचन (-ते) → द्विवचन (-एते), बहुवचन (-न्ते)
  • मध्यम पुरुष एकवचन (-से) → द्विवचन (-एथे), बहुवचन (-ध्वे)
  • उत्तम पुरुष एकवचन (-ए) → द्विवचन (-आवहे), बहुवचन (-आमहे)

धातुःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्कम्प्कम्पतेकम्पेतेकम्पन्तेवर्ध्वर्धतेवर्धेतेवर्धन्तेवर्तुवर्तसेवर्तेथेवर्तध्वेप्र+काश्प्रकाशतेप्रकाशेतेप्रकाशन्तेवन्द्वन्देवन्दावहेवन्दामहेयाच्याचतेयाचेतेयाचन्तेलज्ज्लज्जसेलज्जेथेलज्जध्वेवीक्ष्वीक्षतेवीक्षेतेवीक्षन्तेसेव्सेवेसेवावहेसेवामहेवन्द्वन्दसेवन्देथेवन्दध्वेशुभ्शोभतेशोभेतेशोभन्ते\begin{array}{|l|l|l|l|}\hline \text{धातुः} & \text{एकवचनम्} & \text{द्विवचनम्} & \text{बहुवचनम्} \\\hline \text{कम्प्} & \text{कम्पते} & \text{कम्पेते} & \text{कम्पन्ते} \\\hline \text{वर्ध्} & \text{वर्धते} & \text{वर्धेते} & \text{वर्धन्ते} \\\hline \text{वर्तु} & \text{वर्तसे} & \text{वर्तेथे} & \text{वर्तध्वे} \\\hline \text{प्र+काश्} & \text{प्रकाशते} & \text{प्रकाशेते} & \text{प्रकाशन्ते} \\\hline \text{वन्द्} & \text{वन्दे} & \text{वन्दावहे} & \text{वन्दामहे} \\\hline \text{याच्} & \text{याचते} & \text{याचेते} & \text{याचन्ते} \\\hline \text{लज्ज्} & \text{लज्जसे} & \text{लज्जेथे} & \text{लज्जध्वे} \\\hline \text{वीक्ष्} & \text{वीक्षते} & \text{वीक्षेते} & \text{वीक्षन्ते} \\\hline \text{सेव्} & \text{सेवे} & \text{सेवावहे} & \text{सेवामहे} \\\hline \text{वन्द्} & \text{वन्दसे} & \text{वन्देथे} & \text{वन्दध्वे} \\\hline \text{शुभ्} & \text{शोभते} & \text{शोभेते} & \text{शोभन्ते} \\\hline\end{array}

6उदाहरणानुसारं वाक्यद्वयं लिखन्तु —
यथा – शत्रुः (पलाय्) → शत्रुः पलायते | चोराः (पलाय्) → चोराः पलायन्ते
(क) वृक्षः (वर्ध) — बालाः (वर्ध)
(ख) छात्रः (वन्द) — भक्ताः (वन्द)
(ग) वैद्यः (वीक्ष) — प्रेक्षकाः (वीक्ष)
(घ) कर्मचारी (सेव्) — महिलाः (सेव्)
(ङ) वृक्षः (कम्प) — तरुणाः (कम्प)

Free with a Super Tutor account

7उदाहरणं दृष्ट्वा वाक्यानि उचितरूपैः पूर्यन्तु —
(क) शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं (जाय्) → शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं जायते
(ख) मूषकः माजारिं दृष्ट्वा (पलाय्)
(ग) रात्रिकाले मार्गदीपाः (प्रकाश्)
(घ) अहं देवं (वन्द)
(ङ) त्वं किमर्थं (लज्ज्)
(च) वयं देशं (सेव्)

Free with a Super Tutor account

योग्यताविस्तरः — श्लोकार्थ

श्लोक १प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥१॥

Free with a Super Tutor account

श्लोक २गच्छन् पिपीलको याति योजनानां शतान्यपि ।
अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ॥२॥

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम्

परियोजनात्वं जीवने कदाचित् अभीष्टं वस्तु न लभसे । कदाचित् तव लक्ष्यपूर्तिः न भवति । तदा त्वं किं करोषि, किं च चिन्त्यसि इति संस्कृतभाषया / स्वभाषया प्रसङ्गसहितं लिख ।

Free with a Super Tutor account

5 more solved questions in न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् for CBSE Class 7 Sanskrit?
Key topics in न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् include कथायाः सारः, पात्राणि तथा संवादः, गीतस्य क्रमः, शब्दार्थाः. Study these first, then practise questions on each for Class 7 exams.
Are these NCERT Solutions for न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् free?
The first 5 of the 10 solutions on this page are open to read. The other 5 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् for Class 7 exams?
Learn the core ideas first, then work through the 85 practice questions on न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्

All CBSE Class 7 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 7 Sanskrit. Free to start, no card needed.

Try Super Tutor Free
Try this chapter free