Skip to main content
Chapter 4 of 13
NCERT Solutions

न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्

CBSE · Class 7 · Sanskrit

NCERT Solutions for न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् — CBSE Class 7 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 7 students started this chapter today

10 Questions Solved · 3 Sections

वयम् अभ्यासं कुर्मः

1एकः शृंगालः इति गीतस्य साभिनयं कक्षायां गानं कुर्वन्तु।Show solution
यह एक क्रियाकलाप (Activity) प्रश्न है। छात्र कक्षा में 'एकः शृंगालः' गीत को भावपूर्ण अभिनय के साथ गाएँ। शृंगाल (लोमड़ी) की चाल, उसके द्राक्षाफल देखने पर मुँह में पानी आना, बार-बार उछलना और अंत में निराश होकर भाग जाना — इन भावों को अभिनय द्वारा प्रस्तुत करें।
2अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्व्येन वा उत्तरं लिखन्तु —
(क) कः वनं गच्छति ?
(ख) शृंगालः कां पश्यति ?
(ग) शृंगालस्य मुखे किं जायते ?
(घ) द्राक्षालतायां शृंगालः किं पश्यति ?
(ङ) द्राक्षाफलं कुत्र दृश्यते ?
(च) किं शृंगालः पुनः पुनः उत्पतति ? (आम्/न)
(छ) किं शृंगालः द्राक्षाफलं प्राप्नोति ? (आम्/न)
Show solution
(क) शृंगालः वनं गच्छति।

(ख) शृंगालः द्राक्षालताम् पश्यति।

(ग) शृंगालस्य मुखे जलम् (रसः) जायते।

(घ) द्राक्षालतायां शृंगालः द्राक्षाफलानि पश्यति।

(ङ) द्राक्षाफलं उपरि / लतायाम् उपरि दृश्यते।

(च) आम् — शृंगालः पुनः पुनः उत्पतति।

(छ) — शृंगालः द्राक्षाफलं न प्राप्नोति।
3अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु —
(क) शृंगालः कथं वनं गच्छति ?
(ख) वनं गत्वा शृंगालस्य किं जायते ?
(ग) शृंगालः द्राक्षाफलं कुत्र पश्यति ?
(घ) द्राक्षाफलं दृष्ट्वा कस्य मुखे रसः जायते ?
(ङ) अन्ते शृंगालः किं वदति ?
Show solution
(क) शृंगालः भ्रमन् भ्रमन् (विहरन्) वनं गच्छति।

(ख) वनं गत्वा शृंगालस्य क्षुधा जायते।

(ग) शृंगालः द्राक्षालतायाम् उपरि द्राक्षाफलं पश्यति।

(घ) द्राक्षाफलं दृष्ट्वा शृंगालस्य मुखे रसः जायते।

(ङ) अन्ते शृंगालः वदति — "द्राक्षाफलम् आम्लम् अस्ति" (अर्थात् अंगूर खट्टे हैं)।
4उपरि प्रदत्तां मञ्जूषां दृष्ट्वा रिक्तस्थानेषु उचितक्रियापदानि लिखन्तु —
(क) वन्दते / वन्देथे / वन्दामहे
(ख) पलायते
(ग) जायते
Show solution
आत्मनेपदी क्रियापदों के लट्-लकार के रूप:

(क) वन्द् धातु (वन्दते से)

amp;एकवचनम्amp;द्विवचनम्amp;बहुवचनम्प्रथमः पुरुषःamp;वन्दतेamp;वन्देतेamp;वन्दन्तेमध्यमः पुरुषःamp;वन्दसेamp;वन्देथेamp;वन्दध्वेउत्तमः पुरुषःamp;वन्देamp;वन्दावहेamp;वन्दामहे\begin{array}{|l|l|l|l|}\hline & \text{एकवचनम्} & \text{द्विवचनम्} & \text{बहुवचनम्} \\\hline \text{प्रथमः पुरुषः} & \text{वन्दते} & \text{वन्देते} & \text{वन्दन्ते} \\\hline \text{मध्यमः पुरुषः} & \text{वन्दसे} & \text{वन्देथे} & \text{वन्दध्वे} \\\hline \text{उत्तमः पुरुषः} & \text{वन्दे} & \text{वन्दावहे} & \text{वन्दामहे} \\\hline\end{array}

(ख) पलाय् धातु (पलायते से)

amp;एकवचनम्amp;द्विवचनम्amp;बहुवचनम्प्रथमः पुरुषःamp;पलायतेamp;पलायेतेamp;पलायन्तेमध्यमः पुरुषःamp;पलायसेamp;पलायेथेamp;पलायध्वेउत्तमः पुरुषःamp;पलायेamp;पलायावहेamp;पलायामहे\begin{array}{|l|l|l|l|}\hline & \text{एकवचनम्} & \text{द्विवचनम्} & \text{बहुवचनम्} \\\hline \text{प्रथमः पुरुषः} & \text{पलायते} & \text{पलायेते} & \text{पलायन्ते} \\\hline \text{मध्यमः पुरुषः} & \text{पलायसे} & \text{पलायेथे} & \text{पलायध्वे} \\\hline \text{उत्तमः पुरुषः} & \text{पलाये} & \text{पलायावहे} & \text{पलायामहे} \\\hline\end{array}

(ग) जन् धातु (जायते से)

amp;एकवचनम्amp;द्विवचनम्amp;बहुवचनम्प्रथमः पुरुषःamp;जायतेamp;जायेतेamp;जायन्तेमध्यमः पुरुषःamp;जायसेamp;जायेथेamp;जायध्वेउत्तमः पुरुषःamp;जायेamp;जायावहेamp;जायामहे\begin{array}{|l|l|l|l|}\hline & \text{एकवचनम्} & \text{द्विवचनम्} & \text{बहुवचनम्} \\\hline \text{प्रथमः पुरुषः} & \text{जायते} & \text{जायेते} & \text{जायन्ते} \\\hline \text{मध्यमः पुरुषः} & \text{जायसे} & \text{जायेथे} & \text{जायध्वे} \\\hline \text{उत्तमः पुरुषः} & \text{जाये} & \text{जायावहे} & \text{जायामहे} \\\hline\end{array}
5उदाहरणानुसारम् एकवचनरूपं दृष्ट्वा द्विवचन-बहुवचनरूपाणि लिखन्तु —
कम्प् : कम्पते — कम्पेते — कम्पन्ते (उदाहरण)
वर्ध् : वर्धते — ? — ?
वर्तु : वर्तसे — ? — ?
प्र+काश् : प्रकाशते — ? — ?
वन्द् : वन्दे — ? — ?
याच् : याचते — ? — ?
लज्ज् : लज्जसे — ? — ?
वीक्ष् : वीक्षते — ? — ?
सेव् : सेवे — ? — ?
वन्द् : वन्दसे — ? — ?
शुभ् : शोभते — ? — ?
Show solution
नियम: आत्मनेपदी क्रियाओं में —
- प्रथम पुरुष एकवचन (-ते) → द्विवचन (-एते), बहुवचन (-न्ते)
- मध्यम पुरुष एकवचन (-से) → द्विवचन (-एथे), बहुवचन (-ध्वे)
- उत्तम पुरुष एकवचन (-ए) → द्विवचन (-आवहे), बहुवचन (-आमहे)

धातुःamp;एकवचनम्amp;द्विवचनम्amp;बहुवचनम्कम्प्amp;कम्पतेamp;कम्पेतेamp;कम्पन्तेवर्ध्amp;वर्धतेamp;वर्धेतेamp;वर्धन्तेवर्तुamp;वर्तसेamp;वर्तेथेamp;वर्तध्वेप्र+काश्amp;प्रकाशतेamp;प्रकाशेतेamp;प्रकाशन्तेवन्द्amp;वन्देamp;वन्दावहेamp;वन्दामहेयाच्amp;याचतेamp;याचेतेamp;याचन्तेलज्ज्amp;लज्जसेamp;लज्जेथेamp;लज्जध्वेवीक्ष्amp;वीक्षतेamp;वीक्षेतेamp;वीक्षन्तेसेव्amp;सेवेamp;सेवावहेamp;सेवामहेवन्द्amp;वन्दसेamp;वन्देथेamp;वन्दध्वेशुभ्amp;शोभतेamp;शोभेतेamp;शोभन्ते\begin{array}{|l|l|l|l|}\hline \text{धातुः} & \text{एकवचनम्} & \text{द्विवचनम्} & \text{बहुवचनम्} \\\hline \text{कम्प्} & \text{कम्पते} & \text{कम्पेते} & \text{कम्पन्ते} \\\hline \text{वर्ध्} & \text{वर्धते} & \text{वर्धेते} & \text{वर्धन्ते} \\\hline \text{वर्तु} & \text{वर्तसे} & \text{वर्तेथे} & \text{वर्तध्वे} \\\hline \text{प्र+काश्} & \text{प्रकाशते} & \text{प्रकाशेते} & \text{प्रकाशन्ते} \\\hline \text{वन्द्} & \text{वन्दे} & \text{वन्दावहे} & \text{वन्दामहे} \\\hline \text{याच्} & \text{याचते} & \text{याचेते} & \text{याचन्ते} \\\hline \text{लज्ज्} & \text{लज्जसे} & \text{लज्जेथे} & \text{लज्जध्वे} \\\hline \text{वीक्ष्} & \text{वीक्षते} & \text{वीक्षेते} & \text{वीक्षन्ते} \\\hline \text{सेव्} & \text{सेवे} & \text{सेवावहे} & \text{सेवामहे} \\\hline \text{वन्द्} & \text{वन्दसे} & \text{वन्देथे} & \text{वन्दध्वे} \\\hline \text{शुभ्} & \text{शोभते} & \text{शोभेते} & \text{शोभन्ते} \\\hline\end{array}
6उदाहरणानुसारं वाक्यद्वयं लिखन्तु —
यथा – शत्रुः (पलाय्) → शत्रुः पलायते | चोराः (पलाय्) → चोराः पलायन्ते
(क) वृक्षः (वर्ध) — बालाः (वर्ध)
(ख) छात्रः (वन्द) — भक्ताः (वन्द)
(ग) वैद्यः (वीक्ष) — प्रेक्षकाः (वीक्ष)
(घ) कर्मचारी (सेव्) — महिलाः (सेव्)
(ङ) वृक्षः (कम्प) — तरुणाः (कम्प)
Show solution
नियम: एकवचन (प्रथम पुरुष) में धातु + ते, बहुवचन में धातु + न्ते।

(क) वृक्षः वर्धते । बालाः वर्धन्ते

(ख) छात्रः वन्दते । भक्ताः वन्दन्ते

(ग) वैद्यः वीक्षते । प्रेक्षकाः वीक्षन्ते

(घ) कर्मचारी सेवते । महिलाः सेवन्ते

(ङ) वृक्षः कम्पते । तरुणाः कम्पन्ते
7उदाहरणं दृष्ट्वा वाक्यानि उचितरूपैः पूर्यन्तु —
(क) शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं (जाय्) → शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं जायते
(ख) मूषकः माजारिं दृष्ट्वा (पलाय्)
(ग) रात्रिकाले मार्गदीपाः (प्रकाश्)
(घ) अहं देवं (वन्द)
(ङ) त्वं किमर्थं (लज्ज्)
(च) वयं देशं (सेव्)
Show solution
नियम: कर्ता के अनुसार आत्मनेपदी क्रियापद का रूप लगाते हैं।
- एकवचन प्रथम पुरुष → -ते
- बहुवचन प्रथम पुरुष → -न्ते
- उत्तम पुरुष एकवचन (अहम्) → -ए
- मध्यम पुरुष एकवचन (त्वम्) → -से
- उत्तम पुरुष बहुवचन (वयम्) → -आमहे

(क) शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं जायते । *(उदाहरण — दिया हुआ)*

(ख) मूषकः माजारिं दृष्ट्वा पलायते
*(मूषकः = एकवचन, प्रथम पुरुष → पलाय् + ते = पलायते)*

(ग) रात्रिकाले मार्गदीपाः प्रकाशन्ते
*(मार्गदीपाः = बहुवचन, प्रथम पुरुष → प्रकाश् + न्ते = प्रकाशन्ते)*

(घ) अहं देवं वन्दे
*(अहम् = उत्तम पुरुष एकवचन → वन्द् + ए = वन्दे)*

(ङ) त्वं किमर्थं लज्जसे ?
*(त्वम् = मध्यम पुरुष एकवचन → लज्ज् + से = लज्जसे)*

(च) वयं देशं सेवामहे
*(वयम् = उत्तम पुरुष बहुवचन → सेव् + आमहे = सेवामहे)*

योग्यताविस्तरः — श्लोकार्थ

श्लोक १प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारभ्य च उत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥१॥
Show solution
अर्थ:
नीच (अधम) लोग विघ्न (बाधा) के भय से कार्य आरम्भ ही नहीं करते। मध्यम (साधारण) लोग कार्य आरम्भ करके विघ्न आने पर रुक जाते हैं। किन्तु उत्तम (श्रेष्ठ) लोग बार-बार विघ्नों से बाधित होने पर भी आरम्भ किए हुए कार्य को नहीं छोड़ते।

शिक्षा: श्रेष्ठ व्यक्ति कभी हार नहीं मानते और अपना लक्ष्य प्राप्त करके ही रहते हैं।
श्लोक २गच्छन् पिपीलको याति योजनानां शतान्यपि ।
अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ॥२॥
Show solution
अर्थ:
चलती हुई चींटी (पिपीलक) सैकड़ों योजन (दूरी) तक चली जाती है। किन्तु न चलने वाला गरुड़ (वैनतेय = विनता का पुत्र) भी एक कदम नहीं चल पाता।

शिक्षा: निरन्तर प्रयास करने वाला छोटा प्राणी भी बड़ी सफलता प्राप्त कर लेता है, जबकि प्रयास न करने वाला शक्तिशाली व्यक्ति भी कुछ नहीं पाता। अर्थात् परिश्रम और निरन्तर प्रयास ही सफलता की कुंजी है।

परियोजनाकार्यम्

परियोजनात्वं जीवने कदाचित् अभीष्टं वस्तु न लभसे । कदाचित् तव लक्ष्यपूर्तिः न भवति । तदा त्वं किं करोषि, किं च चिन्त्यसि इति संस्कृतभाषया / स्वभाषया प्रसङ्गसहितं लिख ।Show solution
यह एक व्यक्तिगत लेखन कार्य है। छात्र अपने अनुभव के आधार पर लिखें। नीचे एक नमूना उत्तर (संस्कृत में) दिया जा रहा है —

संस्कृतभाषया:
एकदा अहं क्रीडाप्रतियोगितायां प्रथमस्थानं प्राप्तुम् इच्छामि स्म। परन्तु अहं द्वितीयस्थाने अतिष्ठम्। तदा मम मनसि दुःखम् अजायत। परन्तु अहम् अचिन्तयम् — "अहं पुनः परिश्रमं करिष्यामि। अगलवारं प्रथमस्थानं प्राप्स्यामि।" अतः अहं निराशः न अभवम्। पुनः अभ्यासम् अकरवम्।

हिन्दी में भावार्थ:
एक बार मैं खेल-प्रतियोगिता में प्रथम स्थान पाना चाहता था, परन्तु मुझे द्वितीय स्थान मिला। मन में दुःख हुआ, किन्तु मैंने सोचा — अगली बार और अधिक परिश्रम करूँगा। इस प्रकार निराश न होकर मैंने पुनः अभ्यास किया।

*(छात्र अपने वास्तविक अनुभव के आधार पर इसी प्रकार लिखें।)*

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् for CBSE Class 7 Sanskrit?
न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 7 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् — CBSE Class 7 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् Class 7 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् (CBSE Class 7 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 7 Sanskrit.