यः जानाति सः पण्डितः — NCERT Solutions

सूत्रम्: प्रथमपदस्य षष्ठी-विभक्तिः भवति। (सम्बन्धे षष्ठी।)

(क) द्विचक्रिका + चक्रम् → द्विचक्रिकायाः चक्रम् भ्रमति।

(द्विचक्रिका = आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्, एकवचने षष्ठी = द्विचक्रिकायाः)

(ख) वृक्षः + फलम् → वृक्षस्य फलम् खादति।

(वृक्षः = अकारान्त-पुंलिङ्गम्, एकवचने षष्ठी = वृक्षस्य)

(ग) छात्रा + नाम → छात्रायाः नाम पृच्छति।

(छात्रा = आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्, एकवचने षष्ठी = छात्रायाः)

(घ) रामः + पुस्तकम् → रामस्य पुस्तकम् आनयति।

(रामः = अकारान्त-पुंलिङ्गम्, एकवचने षष्ठी = रामस्य)

(ङ) मन्दिरम् + शिखरम् → मन्दिरस्य शिखरम् पश्यति।

(मन्दिरम् = अकारान्त-नपुंसकलिङ्गम्, एकवचने षष्ठी = मन्दिरस्य)

नियमः:

• अकारान्त-पुंलिङ्गे एकवचने षष्ठी: ___स्य
• आकारान्त-स्त्रीलिङ्गे एकवचने षष्ठी: ___यः
• ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गे एकवचने षष्ठी: ___याः (य् + आः)
• अकारान्त-नपुंसकलिङ्गे एकवचने षष्ठी: ___स्य

पुंलिङ्गम्:

स्त्रीलिङ्गम्:

नपुंसकलिङ्गम्:

निर्देशः: अयं प्रश्नः छात्रस्य स्वकुटुम्बस्य परिचयं लिखितुं कथयति। अतः छात्रः स्वपरिवारस्य सदस्यानां नामानि लिखेत्। अधः एकः आदर्शः उत्तरः दीयते —

मम नाम दिनेशः। मम पितुः नाम सुरेशः।

मम मातुः नाम सुमित्रा। मम अग्रजस्य नाम महेशः।

मम अनुजायाः नाम प्रिया। मम पितामहस्य नाम रमेशः।

मम पितामह्याः नाम शान्ता। मम पितृव्यस्य नाम राकेशः।

मम पितृव्यायाः नाम कमला। एतत् मम कुटुम्बकम्।

(छात्राः स्वकुटुम्बस्य वास्तविकानि नामानि लिखन्तु।)

निर्देशः: चित्रं दृश्यते न, परन्तु श्रीरामस्य कुटुम्बस्य ज्ञातसदस्यानां आधारेण वाक्यानि रच्यन्ते।

षष्ठी-विभक्तेः प्रयोगः: सम्बन्धे षष्ठी भवति।

१. रामस्य पिता दशरथः।

२. रामस्य माता कौसल्या।

३. रामस्य भ्राता लक्ष्मणः।

४. रामस्य भ्राता भरतः।

५. रामस्य भ्राता शत्रुघ्नः।

६. रामस्य पत्नी सीता।

७. दशरथस्य पुत्रः रामः।

८. लक्ष्मणस्य अग्रजः रामः।

९. सीतायाः पतिः रामः।

१०. रामस्य पुत्रौ लवः कुशः च।

निर्देशः: चित्रं दृश्यते न। परन्तु यथा-उदाहरणम् अनुसृत्य षष्ठी-विभक्तेः प्रयोगं कृत्वा वाक्यरचनायाः प्रकारः अधः दर्श्यते। छात्राः चित्रं दृष्ट्वा पुस्तकानां क्रमम् अनुसृत्य वाक्यानि लिखन्तु।

वाक्यरचनायाः प्रकारः:

• ___याः / ___स्य उपरि ___ अस्ति।

आदर्शवाक्यानि (चित्रानुसारम्):

१. लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति।

२. भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति।

३. पञ्चतन्त्रस्य उपरि रामायणम् अस्ति।

४. रामायणस्य उपरि महाभारतम् अस्ति।

(छात्राः चित्रं दृष्ट्वा पुस्तकानां वास्तविकं क्रमम् अनुसृत्य वाक्यानि लिखन्तु।)

निर्देशः: अयं प्रश्नः छात्रस्य स्वानुभवाधारितः अस्ति। अधः एकः आदर्शः उत्तरः दीयते —

स्वपरिवारस्य परिचयः:

१. मम नाम अमितः अस्ति।
२. मम पितुः नाम सुरेशः अस्ति।
३. मम मातुः नाम सुमित्रा अस्ति।
४. मम अग्रजस्य नाम विकासः अस्ति।
५. मम अनुजायाः नाम प्रिया अस्ति।
६. मम पितामहस्य नाम रामलालः अस्ति।
७. मम पितामह्याः नाम शान्ता अस्ति।
८. मम पितृव्यस्य नाम राकेशः अस्ति।
९. मम पितृव्यायाः नाम कमला अस्ति।
१०. एतत् मम सुखी कुटुम्बकम् अस्ति।

(छात्राः स्वकुटुम्बस्य वास्तविकानि नामानि लिखित्वा एवं मित्रपरिवारस्य परिचयम् अपि लिखन्तु।)

निर्देशः: छात्राः स्वमातृभाषायां (हिन्दी/अन्यभाषायां) पञ्च प्रहेलिकाः (पहेलियाँ) संगृह्णन्तु। अधः संस्कृते पञ्च प्रहेलिकाः आदर्शरूपेण दीयन्ते —

१. प्रहेलिका: आदिः अन्तः च 'न' अस्ति, मध्ये चतुर्वर्णाः — कः अहम्?
उत्तरम्: नारायणः।

२. प्रहेलिका: भोजनान्ते पातुं योग्यम्, जीवनाय आवश्यकम् — किम् अहम्?
उत्तरम्: जलम्।

३. प्रहेलिका: वृक्षे तिष्ठामि, मधुरं ददामि, पक्षिणां प्रियम् — किम् अहम्?
उत्तरम्: फलम्।

४. प्रहेलिका: पठामि, लिखामि, विद्यालयं गच्छामि — कः अहम्?
उत्तरम्: छात्रः।

५. प्रहेलिका: रात्रौ प्रकाशामि, दिवा न दृश्ये — किम् अहम्?
उत्तरम्: तारा (नक्षत्रम्)।

अनुच्छेदस्य सारः:

एकदा सर्वे बालाः गोपनागोपनम् (Hide and Seek) क्रीडन्ति स्म। नाजियायाः क्रमः आसीत् अन्वेष्टुम्।

के कुत्र प्राप्ताः — तालिका:

विशेषम्: अजितः वृक्षस्य उपरि अगोपयत्। नाजिया तं न अपश्यत्। अन्ते अजितः उपरिष्टात् कूर्दित्वा नाजियायाः उपरि 'धप्पा' इति अकरोत्। अतः नाजिया पुनः गणयितुं गता।

षष्ठी-विभक्तेः प्रयोगः अनुच्छेदे:

• द्वारस्य पृष्ठे (द्वार + स्य)
• कपाटिकायाः पृष्ठे (कपाटिका + याः)
• पर्यङ्कस्य अधः (पर्यङ्क + स्य)
• पितामह्याः पृष्ठे (पितामही + याः)
• वृक्षस्य अधः (वृक्ष + स्य)