Skip to main content
Chapter 4 of 16
NCERT Solutions

अहं च त्वं च — NCERT Solutions

CBSE · Class 6 · Sanskrit

NCERT Solutions for अहं च त्वं च, CBSE Class 6 Sanskrit: 9 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 6 Sanskrit syllabus.

134 questions36 flashcards3 formulas & key relations5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying अहं च त्वं च? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Free trial, no card needed.

9 Questions Solved · 9 Sections

The first 5 solutions are open to read. The other 4 are free with a Super Tutor account.

अभ्यास १ — उच्चै: पठन्तु अवगच्छन्तु च

1निम्नलिखित श्लोकं उच्चै: पठन्तु अवगच्छन्तु च —
त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्वं मम देवदेव॥
Show solution

श्लोकस्य अर्थ: (हिन्दी में):

हे देवों के देव! तुम ही मेरी माता हो, तुम ही पिता हो, तुम ही बन्धु हो, तुम ही मित्र हो। तुम ही विद्या हो, तुम ही धन हो — हे देवदेव! तुम ही मेरा सब कुछ हो।

पद-विभाजन:
त्वम् एव माता, त्वम् एव पिता, त्वम् एव बन्धुः, त्वम् एव सखा,\text{त्वम् एव माता, त्वम् एव पिता, त्वम् एव बन्धुः, त्वम् एव सखा,}
त्वम् एव विद्या, त्वम् एव द्रविणम्, देवदेव! त्वम् एव मम सर्वम्।\text{त्वम् एव विद्या, त्वम् एव द्रविणम्, देवदेव! त्वम् एव मम सर्वम्।}

मुख्य शब्दार्थाः:

  • त्वम् एव\text{त्वम् एव} = तुम ही
  • माता\text{माता} = माँ
  • पिता\text{पिता} = पिता
  • बन्धुः\text{बन्धुः} = भाई/सम्बन्धी
  • सखा\text{सखा} = मित्र
  • विद्या\text{विद्या} = ज्ञान
  • द्रविणम्\text{द्रविणम्} = धन
  • देवदेव\text{देवदेव} = देवों के देव
  • मम सर्वम्\text{मम सर्वम्} = मेरा सब कुछ

अभ्यास २ — रिक्तस्थानपूर्तिः

2उदाहरणानुगुणम् अधोलिखितेषु वाक्येषु पट्टिकात: उचितै: पदै: रिक्तस्थानानि पूर्यन्तु —
पट्टिका: त्वं / युवां / यूयं / अहम् / आवां / वयं
यथा – त्वं छात्र: असि।
(क) ... शिक्षकौ स्व:।
(ख) मञ्चे ... नर्तक्य: स्थ।
(ग) अत्र ... अस्मि।
(घ) सभायां ... गायिके स्थ:।
(ङ) विद्यालये ... स्म:।
(च) वैद्यालये ... चिकित्सिका असि।
Show solution

दिया गया: पट्टिका के पद — त्वं, युवां, यूयं, अहम्, आवां, वयं\text{त्वं, युवां, यूयं, अहम्, आवां, वयं}

नियम:

  • अहम्\text{अहम्} = एकवचन, उत्तमपुरुष (मैं) → क्रिया: अस्मि\text{अस्मि}
  • आवां\text{आवां} = द्विवचन, उत्तमपुरुष (हम दोनों) → क्रिया: स्व:\text{स्व:}
  • वयं\text{वयं} = बहुवचन, उत्तमपुरुष (हम सब) → क्रिया: स्म:\text{स्म:}
  • त्वं\text{त्वं} = एकवचन, मध्यमपुरुष (तुम) → क्रिया: असि\text{असि}
  • युवां\text{युवां} = द्विवचन, मध्यमपुरुष (तुम दोनों) → क्रिया: स्थ:\text{स्थ:}
  • यूयं\text{यूयं} = बहुवचन, मध्यमपुरुष (तुम सब) → क्रिया: स्थ\text{स्थ}

उत्तराणि:

(क) आवां\text{आवां} शिक्षकौ स्व:।
(शिक्षकौ = द्विवचन, उत्तमपुरुष → आवां)

(ख) मञ्चे यूयं\text{यूयं} नर्तक्य: स्थ।
(नर्तक्य: = बहुवचन, मध्यमपुरुष → यूयं)

(ग) अत्र अहम्\text{अहम्} अस्मि।
(अस्मि = एकवचन, उत्तमपुरुष → अहम्)

(घ) सभायां युवां\text{युवां} गायिके स्थ:।
(गायिके = द्विवचन, मध्यमपुरुष → युवां)

(ङ) विद्यालये वयं\text{वयं} स्म:।
(स्म: = बहुवचन, उत्तमपुरुष → वयं)

(च) वैद्यालये त्वं\text{त्वं} चिकित्सिका असि।
(असि = एकवचन, मध्यमपुरुष → त्वं)

अभ्यास ३ — चित्रं दृष्ट्वा वाक्यलेखनम् (उत्तमपुरुष — पुल्लिङ्ग)

3चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणस्य अनुगुणं वाक्यानि लिखन्तु —
यथा – अहं शिक्षक: अस्मि। / आवां शिक्षकौ स्व:। / वयं शिक्षका: स्म:।
(क) अहं तन्त्रज्ञ: अस्मि। [दो व्यक्ति] स्व:। [अनेक व्यक्ति] स्म:।
(ख) अहं नर्तक: अस्मि। [दो व्यक्ति] स्व:। [अनेक व्यक्ति] स्म:।
(ग) अहं चालक: अस्मि। [दो व्यक्ति] स्व:। [अनेक व्यक्ति] स्म:।
Show solution

नियम: उत्तमपुरुष में —

  • एकवचन: अहम्\text{अहम्} + क्रिया अस्मि\text{अस्मि}
  • द्विवचन: आवां\text{आवां} + क्रिया स्व:\text{स्व:}
  • बहुवचन: वयं\text{वयं} + क्रिया स्म:\text{स्म:}

द्विवचन में संज्ञा का रूप: तन्त्रज्ञ: → तन्त्रज्ञौ; नर्तक: → नर्तकौ; चालक: → चालकौ
बहुवचन में संज्ञा का रूप: तन्त्रज्ञ: → तन्त्रज्ञा:; नर्तक: → नर्तका:; चालक: → चालका:

(क)

  • अहं तन्त्रज्ञ: अस्मि।\text{अहं तन्त्रज्ञ: अस्मि।}
  • आवां तन्त्रज्ञौ स्व:।\text{आवां तन्त्रज्ञौ स्व:।}
  • वयं तन्त्रज्ञा: स्म:।\text{वयं तन्त्रज्ञा: स्म:।}

(ख)

  • अहं नर्तक: अस्मि।\text{अहं नर्तक: अस्मि।}
  • आवां नर्तकौ स्व:।\text{आवां नर्तकौ स्व:।}
  • वयं नर्तका: स्म:।\text{वयं नर्तका: स्म:।}

(ग)

  • अहं चालक: अस्मि।\text{अहं चालक: अस्मि।}
  • आवां चालकौ स्व:।\text{आवां चालकौ स्व:।}
  • वयं चालका: स्म:।\text{वयं चालका: स्म:।}

अभ्यास ३ (क्रमशः) — चित्रं दृष्ट्वा वाक्यलेखनम् (उत्तमपुरुष — स्त्रीलिङ्ग)

3(स्त्रीलिङ्ग)यथा – अहम् आरक्षिका अस्मि। / आवाम् आरक्षिके स्व:। / वयम् आरक्षिका: स्म:।
(घ) अहं छात्रा अस्मि। स्व:। स्म:।
(ङ) अहं गायिका अस्मि। स्व:। स्म:।
(च) अहम् अनुवैद्या अस्मि। स्व:। स्म:।
Show solution

नियम: स्त्रीलिङ्ग में —

  • एकवचन: अहम्\text{अहम्} + क्रिया अस्मि\text{अस्मि}
  • द्विवचन: आवाम्\text{आवाम्} + क्रिया स्व:\text{स्व:} (संज्ञा द्विवचन रूप: आ-अन्त → ए-अन्त)
  • बहुवचन: वयम्\text{वयम्} + क्रिया स्म:\text{स्म:} (संज्ञा बहुवचन रूप: आ-अन्त → आ:-अन्त)

(घ)

  • अहं छात्रा अस्मि।\text{अहं छात्रा अस्मि।}
  • आवां छात्रे स्व:।\text{आवां छात्रे स्व:।}
  • वयं छात्रा: स्म:।\text{वयं छात्रा: स्म:।}

(ङ)

  • अहं गायिका अस्मि।\text{अहं गायिका अस्मि।}
  • आवां गायिके स्व:।\text{आवां गायिके स्व:।}
  • वयं गायिका: स्म:।\text{वयं गायिका: स्म:।}

(च)

  • अहम् अनुवैद्या अस्मि।\text{अहम् अनुवैद्या अस्मि।}
  • आवाम् अनुवैद्ये स्व:।\text{आवाम् अनुवैद्ये स्व:।}
  • वयम् अनुवैद्या: स्म:।\text{वयम् अनुवैद्या: स्म:।}

अभ्यास ३ (क्रमशः) — चित्रं दृष्ट्वा वाक्यलेखनम् (मध्यमपुरुष — पुल्लिङ्ग)

3(मध्यमपुरुष-पुल्लिङ्ग)यथा – त्वं चिकित्सक: असि। / युवां चिकित्सकौ स्थ:। / यूयं चिकित्सका: स्थ।
(क) त्वं लेखक: असि। स्थ:। स्थ।
(ख) त्वं सैनिक: असि। स्थ:। स्थ।
(ग) त्वं क्रीडक: असि। स्थ:। स्थ।
Show solution

नियम: मध्यमपुरुष में —

  • एकवचन: त्वं\text{त्वं} + क्रिया असि\text{असि}
  • द्विवचन: युवां\text{युवां} + क्रिया स्थ:\text{स्थ:} (संज्ञा द्विवचन: लेखक: → लेखकौ)
  • बहुवचन: यूयं\text{यूयं} + क्रिया स्थ\text{स्थ} (संज्ञा बहुवचन: लेखक: → लेखका:)

(क)

  • त्वं लेखक: असि।\text{त्वं लेखक: असि।}
  • युवां लेखकौ स्थ:।\text{युवां लेखकौ स्थ:।}
  • यूयं लेखका: स्थ।\text{यूयं लेखका: स्थ।}

(ख)

  • त्वं सैनिक: असि।\text{त्वं सैनिक: असि।}
  • युवां सैनिकौ स्थ:।\text{युवां सैनिकौ स्थ:।}
  • यूयं सैनिका: स्थ।\text{यूयं सैनिका: स्थ।}

(ग)

  • त्वं क्रीडक: असि।\text{त्वं क्रीडक: असि।}
  • युवां क्रीडकौ स्थ:।\text{युवां क्रीडकौ स्थ:।}
  • यूयं क्रीडका: स्थ।\text{यूयं क्रीडका: स्थ।}

अभ्यास ३ (क्रमशः) — चित्रं दृष्ट्वा वाक्यलेखनम् (मध्यमपुरुष — स्त्रीलिङ्ग)

3(मध्यमपुरुष-स्त्रीलिङ्ग)यथा – त्वं क्रीडिका असि। / युवां क्रीडिके स्थ:। / यूयं क्रीडिका: स्थ।
(ज) त्वम् अधिवक्त्री असि। स्व:। स्थ:। स्थ।
(ट) त्वं छात्रा असि। स्थ:। स्थ:। स्थ।
(ठ) त्वं धाविका असि। स्थ:। स्थ:। स्थ।

Free with a Super Tutor account

अभ्यास ८ — वाक्यानि परस्परं योजयन्तु

8उदाहरणानुगुणं वाक्यानि परस्परं योजयन्तु —
यथा – त्वं बालिका असि। → युवं बालिके स्थ:। → यूयं बालिका: स्थ।
(क) त्वं बालिका असि।
(ख) अहं गायक: अस्मि।
(ग) त्वं छात्र: असि।
(घ) अहं शिक्षक: अस्मि।
(ङ) अहं नर्तकी अस्मि।
(च) त्वं गृहिणी असि।
(छ) अहम् आरक्षक: अस्मि।
(ज) त्वं सैनिक: असि।
(झ) त्वं चिकित्सक: असि।
(ञ) अहं तन्त्रज्ञ: अस्मि।

दी गई पट्टिका:
आवां शिक्षकौ स्व: / युवं चिकित्सकौ स्थ: / आवां तन्त्रज्ञौ स्व: / युवं बालिके स्थ: / आवां गायकौ स्व: / युवं सैनिकौ स्व: / युवं छात्रौ स्थ: / आवाम् आरक्षकौ स्व: / आवां नर्तक्यौ स्व: / युवं गृहिण्यौ स्थ:

तथा:
व्यम् आरक्षका: स्म: / यूयं बालिका: स्थ / यूयं गृहिण्य: स्थ / यूयं चिकित्सका: स्थ / यूयं छात्र: स्थ / व्यं शिक्षका: स्म: / व्यं नर्तक्य: स्म: / व्यं तन्त्रज्ञा: स्म: / यूयं सैनिका: स्थ / व्यं गायका: स्म:

Free with a Super Tutor account

अभ्यास ९ — प्रश्ननिर्माणम्

9उदाहरणानुगुणम् उत्तराणां प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
यथा – त्वं चिकित्सक:। → क: चिकित्सक: ? / त्वं क: ?
(क) त्वं तन्त्रज्ञ:।
(ख) युवं बालकौ।
(ग) यूयं छात्रा:।
(घ) अहं न्यायाधीश:।
(ङ) आवां गायिके।
(च) वयं शिक्षिका:।

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम् — अस्मद्-युष्मद्-शब्दरूपाणि

परियोजनाअस्मद्-शब्दरूपाणि तथा युष्मद्-शब्दरूपाणि स्फोरकपत्रे लिखन्तु।

Free with a Super Tutor account

4 more solved questions in अहं च त्वं च

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अहं च त्वं च for CBSE Class 6 Sanskrit?
Key topics in अहं च त्वं च include सर्वनामानि तथा पुरुष-भेदः, स्व-परिचय-वाक्यानि, पुलिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग-रूपभेदः, ‘म्’ इत्यस्य अनुस्वार-लेखननियमः. Study these first, then practise questions on each for Class 6 exams.
Are these NCERT Solutions for अहं च त्वं च free?
The first 5 of the 9 solutions on this page are open to read. The other 4 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise अहं च त्वं च for Class 6 exams?
Learn the core ideas first, then work through the 134 practice questions on अहं च त्वं च. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full अहं च त्वं च chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 6 Sanskrit. Free to start, no card needed.