Chapter 16 of 16

Updated 6 August 2026

NCERT Solutions

वृक्षा: सत्पुरुषा: इव — NCERT Solutions

CBSE · Class 6 · Sanskrit

NCERT Solutions for वृक्षा: सत्पुरुषा: इव, CBSE Class 6 Sanskrit: 10 textbook questions solved step by step. Covers वषम् अभ्यास.

135 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying वृक्षा: सत्पुरुषा: इव? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

10 Questions Solved · 1 Section

The first 5 solutions are open to read. The other 5 are free with a Super Tutor account.

वषम् अभ्यास

1पाठे लिखितानि सुभाषितानि सस्वरं पठन्तु, अवगच्छन्तु, लिखन्तु स्मरन्तु च ।Show solution

यह अभ्यास-कार्य (Activity) है। छात्राः पाठ में लिखे सुभाषितों को स्वर सहित पढ़ें, उनका अर्थ समझें, लिखें और कण्ठस्थ करें। उदाहरण के लिए —
$\text{छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।}$
$\text{फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥}$
इस प्रकार सभी सुभाषितों का अभ्यास करें।

2पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
(क) वृक्षाः स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ?
(ख) परोपकाराय काः वहन्ति ?
(ग) दशवापीसमः कः भवति ?
(घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति ?
(ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ?
(च) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?Show solution

दिया गया है: पाठ 'वृक्षाः सत्पुरुषाः इव' के सुभाषित।
उत्तर एकपद में —

(क) वृक्षाः स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{आतपे (धूप में)}$

(ख) परोपकाराय काः वहन्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{नद्यः}$

(ग) दशवापीसमः कः भवति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{हृदः (सरोवर:)}$

(घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{वृक्षाः}$

(ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{वृक्षेभ्यः}$

(च) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{फलानि}$

3पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
(क) नद्यः किं न पिबन्ति ?
(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?
(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ?
(घ) दशपुत्रसमः कः भवति ?
(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ?
(च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ?Show solution

दिया गया है: पाठ 'वृक्षाः सत्पुरुषाः इव' के सुभाषित।
उत्तर पूर्णवाक्य में —

(क) नद्यः किं न पिबन्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{नद्यः स्वयं जलं न पिबन्ति, परोपकाराय एव वहन्ति ।}$

(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{वृक्षाः अस्मभ्यं छायां, फलानि, पुष्पाणि, वल्कलं, दारूणि च यच्छन्ति ।}$

(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{इदं शरीरं परोपकारार्थम् अस्ति ।}$

(घ) दशपुत्रसमः कः भवति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{एकः द्रुमः (वृक्षः) दशपुत्रसमः भवति ।}$

(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{सतां (सज्जनानां) विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ।}$

(च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ?
$\textbf{उत्तरम्} — \text{वृक्षाः अन्यस्य छायां कुर्वन्ति, स्वयं तु आतपे तिष्ठन्ति ।}$

4aपट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यन्तु —
[पट्टिका: तिष्ठन्ति, सुजनस्येव, विभूतयः, वृक्षाः, फलानि, दशपुत्रसमः, परोपकारार्थम्]

यथा — छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।
(क) फलान्यपि परार्थाय ________ सत्पुरुषा इव ।
(ख) दशहृदसमः पुत्रः ________ द्रुमः ।
(ग) ________ येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ।
(घ) ________ इदं शरीरम् ।
(ङ) स्वयं न खादन्ति ________ वृक्षाः ।
(च) परोपकाराय सतां ________ ।Show solution

दिया गया है: पट्टिका के पद — तिष्ठन्ति, सुजनस्येव, विभूतयः, वृक्षाः, फलानि, दशपुत्रसमः, परोपकारार्थम्

प्रयुक्त विधि: प्रत्येक रिक्तस्थान के संदर्भ और अर्थ के अनुसार उचित पद का चयन।

(क) फलान्यपि परार्थाय $\textbf{तिष्ठन्ति}$ सत्पुरुषा इव ।

(ख) दशहृदसमः पुत्रः $\textbf{दशपुत्रसमः}$ द्रुमः ।

(ग) $\textbf{वृक्षाः}$ येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ।

(घ) $\textbf{परोपकारार्थम्}$ इदं शरीरम् ।

(ङ) स्वयं न खादन्ति $\textbf{फलानि}$ वृक्षाः ।

(च) परोपकाराय सतां $\textbf{विभूतयः}$ ।

4bउदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिष्टन्तु —
(क) वृक्षः अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति ।
(ख) वृक्षः परार्थाय फलानि यच्छन्ति ।
(ग) वृक्षः सत्पुरुषाः इव सन्ति ।
(घ) द्रुमः दशसन्तानसमः भवति ।
(ङ) वृक्षः प्राणिभ्यः काष्ठानि यच्छति ।
(च) नद्यः जलं स्वयमेव न पिबन्ति ।
(छ) सज्जनानां सङ्गतिं करोतु ।Show solution

दिया गया है: विभिन्न वाक्यों में स्थूलाक्षर (bold) पद।
प्रयुक्त विधि: संस्कृत में विभक्ति-निर्धारण — कारक के अनुसार।

वाक्य	स्थूलाक्षरपद	विभक्तिः
(क)	वृक्षः	प्रथमा विभक्तिः (कर्ता)
(ख)	परार्थाय	चतुर्थी विभक्तिः (सम्प्रदान)
(ग)	सत्पुरुषाः	प्रथमा विभक्तिः
(घ)	दशसन्तानसमः	प्रथमा विभक्तिः
(ङ)	प्राणिभ्यः	चतुर्थी / पञ्चमी विभक्तिः (सम्प्रदान/अपादान)
(च)	जलं	द्वितीया विभक्तिः (कर्म)
(छ)	सज्जनानां	षष्ठी विभक्तिः (सम्बन्ध)

5अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु —
(क) वृक्षः
(ख) मेघः
(ग) हृदः
(घ) सत्पुरुषः
(ङ) छाया
(च) वापी
(छ) नदी
(ज) शरीरम्
(झ) पुष्पम्

दिया गया है: विभिन्न शब्द।
प्रयुक्त विधि: संस्कृत शब्द-रूप — एकवचन, द्विवचन, बहुवचन (प्रथमा विभक्ति)।

शब्दः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
(क) वृक्षः	वृक्षः	वृक्षौ	वृक्षाः
(ख) मेघः	मेघः	मेघौ	मेघाः
(ग) हृदः	हृदः	हृदौ	हृदाः
(घ) सत्पुरुषः	सत्पुरुषः	सत्पुरुषौ	सत्पुरुषाः
(ङ) छाया	छाया	छाये	छायाः
(च) वापी	वापी	वाप्यौ	वाप्यः
(छ) नदी	नदी	नद्यौ	नद्यः
(ज) शरीरम्	शरीरम्	शरीरे	शरीराणि
(झ) पुष्पम्	पुष्पम्	पुष्पे	पुष्पाणि

Free with a Super Tutor account

9अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा 'कः किं ददाति' इति लिखन्तु —
(क) वृक्षः — दुग्धम्
(ख) गौः — प्रकाशम्
(ग) सूर्यः — विद्याम्
(घ) नदी — शुद्धं वायुम्
(ङ) अग्निः — जलम्
(च) शिक्षकः — तापम्

दिया गया है: दो स्तम्भों में दाता और दान।
प्रयुक्त विधि: सामान्य ज्ञान एवं पाठ के आधार पर उचित मेलन।

दाता	दानम्	वाक्यम्
(क) वृक्षः	शुद्धं वायुम्	वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति ।
(ख) गौः	दुग्धम्	गौः दुग्धं ददाति ।
(ग) सूर्यः	प्रकाशम्	सूर्यः प्रकाशं ददाति ।
(घ) नदी	जलम्	नदी जलं ददाति ।
(ङ) अग्निः	तापम्	अग्निः तापं ददाति ।
(च) शिक्षकः	विद्याम्	शिक्षकः विद्यां ददाति ।

Free with a Super Tutor account

6अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु —
कुर्वन्ति — करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति
तिष्ठन्ति — ?, ?, ?
फलन्ति — ?, ?, ?
यान्ति — ?, ?, ?
पिबन्ति — ?, ?, ?
खादन्ति — ?, ?, ?

दिया गया है: क्रियापदों के बहुवचन रूप।
प्रयुक्त विधि: लट्लकार, प्रथमपुरुष — एकवचन, द्विवचन, बहुवचन।

धातुः (बहुवचनम्)	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
कुर्वन्ति	करोति	कुरुतः	कुर्वन्ति
तिष्ठन्ति	तिष्ठति	तिष्ठतः	तिष्ठन्ति
फलन्ति	फलति	फलतः	फलन्ति
यान्ति	याति	यातः	यान्ति
पिबन्ति	पिबति	पिबतः	पिबन्ति
खादन्ति	खादति	खादतः	खादन्ति

Free with a Super Tutor account

योग्यताविस्तरअधोलिखितां प्रहेलिकां पठित्वा उत्तरं वदन्तु —
वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः
त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणिः ।
त्वय्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी
जलं च बिभ्रन्न घटो न मेघः ॥

प्रहेलिका का अर्थ:

वृक्ष के अग्रभाग (ऊपर) पर रहता है — परन्तु गरुड़ (पक्षिराज) नहीं है।
तीन नेत्र हैं — परन्तु शिव (शूलपाणि) नहीं है।
वल्कल (छाल) वस्त्र धारण करता है — परन्तु सिद्धयोगी नहीं है।
जल धारण करता है — परन्तु घड़ा नहीं है और मेघ भी नहीं है।

उत्तरम् —
$\textbf{नारिकेलः (नारियल का वृक्ष)}$

स्पष्टीकरण:

नारियल वृक्ष के शीर्ष पर रहता है (वृक्षाग्रवासी)।
नारियल में तीन छिद्र (नेत्र) होते हैं (त्रिनेत्रधारी)।
नारियल के वृक्ष की छाल रेशेदार होती है (त्वय्वस्त्रधारी)।
नारियल के भीतर जल होता है (जलं बिभ्रत्)।

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम्1. विद्यालयं गृहं वा परितः विद्यमानानां पञ्च-पादपानां (वृक्षाणां) संरक्षणं कुर्वन्तु ।
2. अन्तर्जालस्य साहाय्येन परोपकारविषये दश-सुभाषितानां संग्रहणं कुर्वन्तु ।

परियोजनाकार्य (Project Work) — निर्देश:

1. विद्यालय अथवा घर के आसपास पाँच पेड़-पौधों की पहचान करें (जैसे — नीम, पीपल, आम, तुलसी, बरगद) और उनकी देखभाल करें — जल दें, उनके आसपास सफाई रखें।

2. इंटरनेट की सहायता से परोपकार विषय पर दस सुभाषितों का संग्रह करें। उदाहरण —
$\text{परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः, परोपकाराय वहन्ति नद्यः ।}$
$\text{परोपकाराय दुहन्ति गावः, परोपकारार्थम् इदं शरीरम् ॥}$
इस प्रकार दस सुभाषितों को एकत्र कर एक सुन्दर चार्ट पर लिखें।

Free with a Super Tutor account

5 more solved questions in वृक्षा: सत्पुरुषा: इव

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in वृक्षा: सत्पुरुषा: इव for CBSE Class 6 Sanskrit?

Key topics in वृक्षा: सत्पुरुषा: इव include मुख्यसुभाषितानि तथा तेषां भावार्थः, शब्दार्थाः तथा व्याकरणबिन्दवः, प्रश्नोत्तराभ्यासः तथा परियोजनाकार्यम्. Study these first, then practise questions on each for Class 6 exams.

Are these NCERT Solutions for वृक्षा: सत्पुरुषा: इव free?

The first 5 of the 10 solutions on this page are open to read. The other 5 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.

How should I revise वृक्षा: सत्पुरुषा: इव for Class 6 exams?

Learn the core ideas first, then work through the 135 practice questions on वृक्षा: सत्पुरुषा: इव. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for वृक्षा: सत्पुरुषा: इव

All CBSE Class 6 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full वृक्षा: सत्पुरुषा: इव chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 6 Sanskrit. Free to start, no card needed.

Try Super Tutor Free

Try this chapter free

वृक्षा: सत्पुरुषा: इव — NCERT Solutions

Studying वृक्षा: सत्पुरुषा: इव? Get the full interactive chapter.

वषम् अभ्यास

Frequently Asked Questions

Sources & Official References

More resources for वृक्षा: सत्पुरुषा: इव

Practice Quiz

Important Questions

Revision Notes

Chapter Summary

Concept Maps

Study Plan

Flashcards

Syllabus

Get the full वृक्षा: सत्पुरुषा: इव chapter — start free.