Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 12 of 16
NCERT Solutions

त्वम् आपणं गच्छ — NCERT Solutions

CBSE · Class 6 · Sanskrit

NCERT Solutions for त्वम् आपणं गच्छ, CBSE Class 6 Sanskrit: 9 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 6 Sanskrit syllabus.

99 questions34 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying त्वम् आपणं गच्छ? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

9 Questions Solved · 9 Sections

The first 5 solutions are open to read. The other 4 are free with a Super Tutor account.

क्यम् अभ्यासं कुमेः (Chapter 12: त्वम् आपणं गच्छ)

1पूर्वपृष्ठस्य कोष्ठके दत्तानि रूपाणि दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूर्यन्तु —

तालिका १:
| लिखतु | लिखताम् | ... |
| ... | लिखतम् | लिखत |
| लिखानि | लिखाव | ... |

तालिका २:
| ... | क्रीडताम् | ... |
| ... | क्रीडतम् | ... |
| क्रीडानि | क्रीडाव | क्रीडाम् |Show solution

दत्तम् / Given: लोट्लकारस्य रूपाणि (√लिख् तथा √क्रीड्)

प्रयुक्तं ज्ञानम्: लोट्लकारस्य प्रत्ययाः —

  • प्रथमपुरुषः: एकवचनम् = अतु, द्विवचनम् = अताम्, बहुवचनम् = अन्तु
  • मध्यमपुरुषः: एकवचनम् = (धातु मात्र), द्विवचनम् = अतम्, बहुवचनम् = अत
  • उत्तमपुरुषः: एकवचनम् = आनि, द्विवचनम् = आव, बहुवचनम् = आम

तालिका १ (√लिख्) — पूर्णरूपम्:

प्रथमपुरुषःलिखतुलिखताम्लिखन्तु
मध्यमपुरुषःलिखलिखतम्लिखत
उत्तमपुरुषःलिखानिलिखावलिखाम

तालिका २ (√क्रीड्) — पूर्णरूपम्:

प्रथमपुरुषःक्रीडतुक्रीडताम्क्रीडन्तु
मध्यमपुरुषःक्रीडक्रीडतम्क्रीडत
उत्तमपुरुषःक्रीडानिक्रीडावक्रीडाम्

उत्तरम् (रिक्तस्थानानि):
तालिका १: लिखन्तु; लिख; लिखाम
तालिका २: क्रीडतु; क्रीडन्तु; क्रीड; क्रीडत

अभ्यासः २

2निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु —
(क) काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी। देशोऽयं क्षोभरहितः सज्जनाः सन्तु निर्भयाः॥
(ख) सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभागभवेत्॥
(ग) इमा आपः शिवाः सन्तु शुभाः स्वच्छाश्च निर्मलाः। पावनाः शीतलाः सन्तु पूताः सूर्यस्य रश्मिभिः॥
(घ) निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्। अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः॥Show solution

दत्तम्: चत्वारि सुभाषितानि
प्रयुक्तं ज्ञानम्: लोट्लकारस्य क्रियापदानि आज्ञार्थे / प्रार्थनार्थे प्रयुज्यन्ते। तेषां प्रत्ययाः — अतु, अताम्, अन्तु, अ, अतम्, अत, आनि, आव, आम।

(क) श्लोकात् लोट्लकारस्य क्रियापदानि:

  • वर्षतु (√वृष् + तु — प्रथमपुरुषः एकवचनम्)
  • सन्तु (√अस् — प्रथमपुरुषः बहुवचनम्)

(ख) श्लोकात् लोट्लकारस्य क्रियापदानि:

  • भवन्तु (√भू — प्रथमपुरुषः बहुवचनम्)
  • सन्तु (√अस् — प्रथमपुरुषः बहुवचनम्)
  • पश्यन्तु (√दृश् — प्रथमपुरुषः बहुवचनम्)
  • भवेत् (√भू — विधिलिङ् / लोट् — एकवचनम्)

(ग) श्लोकात् लोट्लकारस्य क्रियापदानि:

  • सन्तु (√अस् — प्रथमपुरुषः बहुवचनम्) — द्विवारम् आगतम्

(घ) श्लोकात् लोट्लकारस्य क्रियापदानि:

  • निन्दन्तु (√निन्द् — प्रथमपुरुषः बहुवचनम्)
  • स्तुवन्तु (√स्तु — प्रथमपुरुषः बहुवचनम्)
  • समाविशतु (सम् + आ + √विश् — प्रथमपुरुषः एकवचनम्)
  • गच्छतु (√गम् — प्रथमपुरुषः एकवचनम्)
  • अस्तु (√अस् — प्रथमपुरुषः एकवचनम्)

अभ्यासः ३

3उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु —
पठति — पठतु — खादति —
क्रीडामि — — पश्यसि —
हसति — — नयसि —
नृत्यति — — गच्छामि —Show solution

दत्तम्: लट्लकारस्य रूपाणि
प्रयुक्तं ज्ञानम्: लट्लकारात् लोट्लकारं निर्मातुं नियमाः —

  • प्रथमपुरुषः एकवचनम् (ति → तु)
  • उत्तमपुरुषः एकवचनम् (मि → आनि)
  • मध्यमपुरुषः एकवचनम् (सि → [धातुमात्रम्])

उत्तरम्:

लट्लकारम्लोट्लकारम्
पठतिपठतु
खादतिखादतु
क्रीडामिक्रीडानि
पश्यसिपश्य
हसतिहसतु
नयसिनय
नृत्यतिनृत्यतु
गच्छामिगच्छानि

विस्तृतविवरणम्:

  • खादति → खादतु (प्र.पु. एक.)
  • क्रीडामि → क्रीडानि (उ.पु. एक.)
  • पश्यसि → पश्य (म.पु. एक.)
  • हसति → हसतु (प्र.पु. एक.)
  • नयसि → नय (म.पु. एक.)
  • नृत्यति → नृत्यतु (प्र.पु. एक.)
  • गच्छामि → गच्छानि (उ.पु. एक.)

अभ्यासः ४ (प्रथमः — बहुवचनरूपाणि)

4aउदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु —
उतिष्ठतु — उतिष्ठन्तु — खादतु —
आगच्छतु — — पठानि —
उपविशतु — — पततु —
गच्छ — —Show solution

दत्तम्: लोट्लकारस्य एकवचनरूपाणि
प्रयुक्तं ज्ञानम्: लोट्लकारे बहुवचनप्रत्ययाः —

  • प्रथमपुरुषः: एकवचनम् = अतु → बहुवचनम् = अन्तु
  • उत्तमपुरुषः: एकवचनम् = आनि → बहुवचनम् = आम
  • मध्यमपुरुषः: एकवचनम् = (धातु) → बहुवचनम् = अत

उत्तरम्:

एकवचनम्बहुवचनम्
उत्तिष्ठतुउत्तिष्ठन्तु
खादतुखादन्तु
आगच्छतुआगच्छन्तु
पठानिपठाम
उपविशतुउपविशन्तु
पततुपतन्तु
गच्छगच्छत

विस्तृतविवरणम्:

  • खादतु (प्र.पु.) → खादन्तु
  • आगच्छतु (प्र.पु.) → आगच्छन्तु
  • पठानि (उ.पु.) → पठाम
  • उपविशतु (प्र.पु.) → उपविशन्तु
  • पततु (प्र.पु.) → पतन्तु
  • गच्छ (म.पु.) → गच्छत

अभ्यासः ४ (द्वितीयः — वार्षिकोत्सवसूचना)

4bविद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं-किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु —
यथा – दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्ति।
(क) प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठति।
(ख) बालिकाः नृत्यन्ति।
(ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ।
(घ) छात्रनायकः स्वागतं करोति।
(ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति।
(च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति।
(छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति।Show solution

दत्तम्: लट्लकारे वाक्यानि
प्रयुक्तं ज्ञानम्: सूचनारूपेण वाक्यं लिखितुं लोट्लकारस्य प्रयोगः करणीयः।

  • प्रथमपुरुषः एकवचनम्: ति → तु
  • प्रथमपुरुषः बहुवचनम्: न्ति → न्तु
  • मध्यमपुरुषः बहुवचनम्: थ → त

उत्तरम्:

(क) प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठतु।

(ख) बालिकाः नृत्यन्तु।

(ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयत।

(घ) छात्रनायकः स्वागतं करोतु।

(ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयतु।

(च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयतु।

(छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्तु।

अभ्यासः ५

5पट्टिकातः उचितैः क्रियारूपैः अनुच्छेदस्य रिक्तस्थानानि पूर्यन्तु —
शृण्वन्तु गच्छन्तु लिखन्तु पठन्तु पृच्छन्तु कुर्वन्तु वदन्तु उत्तिष्ठन्तु उपविशन्तु अभिवादयन्तु

यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे ... । उपचारवाक्येन तम् ... । यदा सः वदति तदा एव सर्वे ... । तस्य सूचनानुसारं पाठं ... गृहपाठं ... । परस्परं वार्तालापं न ... । प्रश्नस्य उत्तरं ... । संशयं ... । तस्य उपदेशं ... । बहिः मा ...

Free with a Super Tutor account

अभ्यासः ६

6मार्गे सूचनादीपाः फलकानि च भवन्ति। तेषां चित्राणि दृष्ट्वा पट्टिकापदैः वाक्यानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु —
पट्टिका: तिष्ठ / प्रतीक्षस्व / वामतः गच्छ / दक्षिणतः गच्छ / यानं मा स्थापय / पदयात्रिकाः! गच्छ / अग्रे विद्यालयः

Free with a Super Tutor account

अभ्यासः ७ (लोट्लकाररूपैः वाक्यपूर्तिः)

7उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु —
यथा – छात्राः प्रातः शीघ्रम् उत्तिष्ठन्तु। (उत् + तिष्ठ्)
(क) अम्ब! अहं क्रीडार्थ ... (गच्छ्)
(ख) आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं ... (गाय्)
(ग) ज्वरः अस्ति। पुत्र! वृष्टौ न ... (क्रीड्)
(घ) लते! भवती मम उपनेत्रम् ... (आ + नय्)
(ङ) आर्ये! अहम् अन्तः ... (प्रविश्)
(च) अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं ... (वद्)
(छ) यूयं शीघ्रं नगरम् ... (आ + गच्छ्)
(ज) तात! वयं कदा चलचित्रं ... (पश्य्)

Free with a Super Tutor account

अभ्यासः ९

9चिह्नानि (? ! । ,) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु —
यथा – राकेश! कुत्र असि? अत्र आगच्छ।
(क) पुत्र किं करोषि
(ख) कः श्लोकं वदति
(ग) भवान् तत्र तिष्ठतु
(घ) आचार्यः कदा आगच्छति
(ङ) अहो रमणीयः पर्वतः

Free with a Super Tutor account

4 more solved questions in त्वम् आपणं गच्छ

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in त्वम् आपणं गच्छ for CBSE Class 6 Sanskrit?
Key topics in त्वम् आपणं गच्छ include संवादस्य प्रमुखभावाः, मूल्यसूची तथा गणना, लोट्लकारः तथा रूपाणि, उपदेशगीतस्य भावः. Study these first, then practise questions on each for Class 6 exams.
Are these NCERT Solutions for त्वम् आपणं गच्छ free?
The first 5 of the 9 solutions on this page are open to read. The other 4 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise त्वम् आपणं गच्छ for Class 6 exams?
Learn the core ideas first, then work through the 99 practice questions on त्वम् आपणं गच्छ. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for त्वम् आपणं गच्छ

All CBSE Class 6 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full त्वम् आपणं गच्छ chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 6 Sanskrit. Free to start, no card needed.

Try Super Tutor Free
Try this chapter free