शूरा: वयं धीरा: वयम् — NCERT Solutions

सर्वनाम शब्दों की प्रथमा विभक्ति की तालिका के आधार पर उत्तर:

(क) अस्मद्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् → अहम्
(कारण: 'अस्मद्' का एकवचन प्रथमा = अहम्)

(ख) युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् → युवाम्
(कारण: 'युष्मद्' का द्विवचन प्रथमा = युवाम्)

(ग) तद्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् → ते
(कारण: 'तद्' पुंलिङ्ग बहुवचन = ते)

(घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् → एतानि
(कारण: 'एतद्' नपुंसकलिङ्ग बहुवचन = एतानि)

(ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् → एषा
(कारण: 'एतद्' स्त्रीलिङ्ग एकवचन = एषा)

(च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् → ते
(कारण: 'तद्' स्त्रीलिङ्ग द्विवचन = ते)

नियम: लट्लकार में क्रिया का रूप कर्ता के पुरुष और वचन के अनुसार होता है।

• एकवचन (प्रथमपुरुष) → ति
• द्विवचन (प्रथमपुरुष) → तः
• बहुवचन (प्रथमपुरुष) → न्ति
• उत्तमपुरुष एकवचन (अहम्) → मि

यथा – नायिका नृत्यति। (नृत् + ति = नृत्यति) — दिया हुआ

(क) बालकः लिखति। (लिख् + ति; एकवचन, प्रथमपुरुष)

(ख) छात्रौ क्रीडतः। (क्रीड् + तः; द्विवचन, प्रथमपुरुष)

(ग) अहम् गच्छामि। (गच्छ् + मि; एकवचन, उत्तमपुरुष)

(घ) कविः रचयति। (रचय् + ति; एकवचन, प्रथमपुरुष)

(ङ) महिलाः वदन्ति। (वद् + न्ति; बहुवचन, प्रथमपुरुष)

(च) देवाः आगच्छन्ति। (आगच्छ् + न्ति; बहुवचन, प्रथमपुरुष)

(छ) फलानि पतन्ति। (पत् + न्ति; बहुवचन, प्रथमपुरुष)

(ज) गृहिण्यः उपविशन्ति। (उपविश् + न्ति; बहुवचन, प्रथमपुरुष)

(स्वामी विवेकानन्दः — लघुजीवनवृत्तम्)

स्वामी विवेकानन्दस्य जन्म १८६३ तमे वर्षे कोलकातानगरे अभवत्। तस्य बाल्यकालीनं नाम नरेन्द्रनाथ दत्तः आसीत्। सः श्रीरामकृष्णपरमहंसस्य प्रमुखः शिष्यः आसीत्। १८९३ तमे वर्षे शिकागोनगरे विश्वधर्मसम्मेलने तेन प्रदत्तं भाषणं विश्वप्रसिद्धम् अस्ति। 'उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत' — इति तस्य सन्देशः आसीत्। १९०२ तमे वर्षे तस्य महाप्रयाणम् अभवत्। सः भारतस्य महान् सन्तः देशभक्तः च आसीत्।

(छात्राः स्वयम् अपि शिवाजिः / राणाप्रतापः इत्येतयोः जीवनवृत्तं लिखितुं शक्नुवन्ति।)

पाठ 'शूराः वयं धीराः वयम्' में प्रयुक्त प्रथमा विभक्ति बहुवचनान्त पद:

१. शूराः — वयं शूराः स्मः।
२. धीराः — वयं धीराः स्मः।
३. वीराः — वयं वीराः स्मः।
४. बलशालिनः — वयं बलशालिनः स्मः।
५. दृढमानसाः — वयं दृढमानसाः स्मः।
६. शुभचिन्तकाः — वयं शुभचिन्तकाः स्मः।
७. जनसेवकाः — वयं जनसेवकाः स्मः।
८. अतिभावुकाः — वयं अतिभावुकाः स्मः।
९. निखिलाः — वयं निखिलाः स्मः।
१०. वर्चस्वलाः — वयं वर्चस्वलाः स्मः।

यह प्रश्न सामूहिक गतिविधि (Group Activity) पर आधारित है। छात्र किसी संस्कृत देशभक्ति गीत को खोजें, जैसे —

'वन्दे मातरम्' (बंकिमचन्द्र चट्टोपाध्याय रचित) अथवा
'जनगणमन' का संस्कृत अनुवाद।

उदाहरण:
वन्दे मातरम्
सुजलां सुफलां मलयजशीतलाम्।
शस्यश्यामलां मातरम्।।
वन्दे मातरम्।।

छात्र कक्षा में मिलकर इस गीत का सामूहिक वाचन करें।