अहं प्रातः उत्तिष्ठामि — NCERT Solutions
CBSE · Class 6 · Sanskrit
NCERT Solutions for अहं प्रातः उत्तिष्ठामि, CBSE Class 6 Sanskrit: 9 textbook questions solved step by step. Covers वयम् अभ्यासं कुर्मः.
Interactive on Super Tutor
Studying अहं प्रातः उत्तिष्ठामि? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.
Free trial, no card needed.
The first 5 solutions are open to read. The other 4 are free with a Super Tutor account.
वयम् अभ्यासं कुर्मः
1पट्टिकातः शिष्टाचारस्य पदानि चित्वा लिखन्तु —
(पट्टिका में दिए गए शब्दों में से शिष्टाचार के शब्द चुनकर लिखिए।)
पट्टिका: कलहः, गुरुवन्दनम्, वृद्धसेवा, अतिथिसत्कारः, अहङ्कारः, मातृप्रेम, पितृभक्तिः, ज्येष्ठेषु आदरः, कनिष्ठेषु प्रीतिः, परस्परद्वेषः, बन्धुषु प्रीतिः, असूया, स्वाभिमानम्, परोपकारः, प्राणिषु दया, प्रियवचनम्, हिंसा, सत्यकथनम्, सत्पात्रे दानम्, सर्वेषु मैत्रीभावः, अहिंसा, समयपालनम्, स्वच्छता, प्रकृतिरक्षणम्, भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहःShow solution
दिया गया है: पट्टिका में शिष्टाचार तथा अशिष्टाचार दोनों प्रकार के शब्द हैं।
अवधारणा: शिष्टाचार के अन्तर्गत वे आचरण आते हैं जो समाज में सद्भाव, सेवा, प्रेम, सत्य एवं अहिंसा को बढ़ावा देते हैं। कलह, अहङ्कार, परस्परद्वेष, असूया, हिंसा — ये अशिष्टाचार के उदाहरण हैं।
शिष्टाचार के पद (उत्तर):
यथा – गुरुवन्दनम्
१. गुरुवन्दनम्
२. वृद्धसेवा
३. अतिथिसत्कारः
४. मातृप्रेम
५. पितृभक्तिः
६. ज्येष्ठेषु आदरः
७. कनिष्ठेषु प्रीतिः
८. बन्धुषु प्रीतिः
९. स्वाभिमानम्
१०. परोपकारः
११. प्राणिषु दया
१२. प्रियवचनम्
१३. सत्यकथनम्
१४. सत्पात्रे दानम्
१५. सर्वेषु मैत्रीभावः
१६. अहिंसा
१७. समयपालनम्
१८. स्वच्छता
१९. प्रकृतिरक्षणम्
२०. भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहः
(अशिष्टाचार के पद — जो नहीं लिखने हैं: कलहः, अहङ्कारः, परस्परद्वेषः, असूया, हिंसा)
2उदाहरणानुगुणं समयं संख्याभिः लिखन्तु —
यथा – पादोन-सप्तवादनम् – ६:४५
साध्व-दशवादनम् – ………………
दशवादनम् – ………………
सपाद-षड्वादनम् – ………………
साध्व-चतुर्वादनम् – ………………
पादोन-एकादशवादनम् – ………………Show solution
अवधारणा / सूत्र:
- पादोन = पाव (१५ मिनट) कम = अगले घण्टे से १५ मिनट पहले → (घण्टा – १):४५
- सपाद = पाव (१५ मिनट) अधिक → घण्टा:१५
- साध्व = आधा (३० मिनट) अधिक → घण्टा:३०
हल:
| संस्कृत समय | संख्या में | |
|---|---|---|
| यथा – पादोन-सप्तवादनम् | ६:४५ | (७ – १५ मिनट = ६:४५) |
| साध्व-दशवादनम् | १०:३० | (१० + ३० मिनट) |
| दशवादनम् | १०:०० | (ठीक दस बजे) |
| सपाद-षड्वादनम् | ६:१५ | (६ + १५ मिनट) |
| साध्व-चतुर्वादनम् | ४:३० | (४ + ३० मिनट) |
| पादोन-एकादशवादनम् | १०:४५ | (११ – १५ मिनट = १०:४५) |
3उदाहरणानुगुणं समयम् अक्षरैः लिखन्तु —
यथा – ०६:०० – षड्वादनम्
०५:३० – ...
०९:४५ – ...
१२:०० – ...
०६:४५ – ...
११:३० – ...Show solution
अवधारणा:
- X:०० = X-वादनम् (ठीक X बजे)
- X:३० = साध्व-X-वादनम् (X बजकर ३० मिनट)
- X:१५ = सपाद-X-वादनम् (X बजकर १५ मिनट)
- (X+१):४५ = पादोन-(X+१)-वादनम् (अगले घण्टे से १५ मिनट पहले)
हल:
| संख्या में | अक्षरों में |
|---|---|
| यथा – ०६:०० | षड्वादनम् |
| ०५:३० | साध्व-पञ्चवादनम् |
| ०९:४५ | पादोन-दशवादनम् |
| १२:०० | द्वादशवादनम् |
| ०६:४५ | पादोन-सप्तवादनम् |
| ११:३० | साध्व-एकादशवादनम् |
8उदाहरणानुगुणं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
यथा – सः सार्ध-सप्तवादने अध्ययनं करोति। – 'सः कदा अध्ययनं करोति?'
(क) सा सपाद-नववादने विद्यालयं गच्छति।
(ख) सतीशः सार्ध-द्वादशवादने भोजनं करोति।
(ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति।
(घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति।
(ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति।Show solution
दिया गया है: प्रत्येक वाक्य में समय (कदा) के बारे में जानकारी है।
अवधारणा: जब वाक्य में समय (कदा = कब) पूछना हो तो 'कदा' का प्रयोग करते हैं। क्रिया तथा कर्ता यथावत् रहते हैं।
हल:
यथा – सः सार्ध-सप्तवादने अध्ययनं करोति। → सः कदा अध्ययनं करोति?
(क) सा सपाद-नववादने विद्यालयं गच्छति।
→ सा कदा विद्यालयं गच्छति?
(ख) सतीशः सार्ध-द्वादशवादने भोजनं करोति।
→ सतीशः कदा भोजनं करोति?
(ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति।
→ यानं कदा आगच्छति?
(घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति।
→ गोपालः कदा गोदोहनं करोति?
(ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति।
→ माता कदा कार्यालयं गच्छति?
9स्वस्य दिनचर्यां सरलवाक्यैः लिखन्तु —
यथा – 'अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि।'Show solution
दिया गया है: अपनी दिनचर्या संस्कृत के सरल वाक्यों में लिखनी है।
अवधारणा: उत्तम पुरुष एकवचन में 'अहम्' कर्ता के साथ क्रिया का प्रयोग होता है। समय के लिए संस्कृत समय-पद का प्रयोग करें।
नमूना उत्तर (आदर्श दिनचर्या):
१. अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि।
२. अहं सपाद-षड्वादने दन्तधावनं करोमि।
३. अहं साध्व-षड्वादने स्नानं करोमि।
४. अहं सप्तवादने देवपूजां करोमि।
५. अहं साध्व-सप्तवादने प्रातराशं खादामि।
६. अहं अष्टवादने विद्यालयं गच्छामि।
७. अहं साध्व-द्वादशवादने भोजनं करोमि।
८. अहं चतुर्वादने गृहं प्रत्यागच्छामि।
९. अहं पञ्चवादने क्रीडामि।
१०. अहं साध्व-नववादने शयनं करोमि।
(छात्र अपनी वास्तविक दिनचर्या के अनुसार वाक्य लिख सकते हैं।)
शब्दसूची: नियमपालनं, सेवां, मैत्रीभावः, साहाय्यं, सत्कारं, दयाभावः
यथा – युवकः मातापित्रोः सेवां करोति।
(क) सा दुर्बलानां _______ करोति।
(ख) सर्वेषु प्राणिषु _______ भवतु।
(ग) सर्वे छात्राः पाठशालायाः _______ कुर्वन्तु।
(घ) वयं सर्वे अतिथीनां _______ कुर्मः।
(ङ) परस्परं छात्रेषु _______ भवतु।
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
4 more solved questions in अहं प्रातः उत्तिष्ठामि
They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.
Frequently Asked Questions
What are the important topics in अहं प्रातः उत्तिष्ठामि for CBSE Class 6 Sanskrit?
Are these NCERT Solutions for अहं प्रातः उत्तिष्ठामि free?
How should I revise अहं प्रातः उत्तिष्ठामि for Class 6 exams?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for अहं प्रातः उत्तिष्ठामि
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Important Questions
Exam-style questions with answers
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Concept Maps
See how topics connect
Study Plan
Step-by-step plan for this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Syllabus
What topics to cover
For serious students
Get the full अहं प्रातः उत्तिष्ठामि chapter — start free.
Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 6 Sanskrit. Free to start, no card needed.