Skip to main content
Chapter 6 of 16
NCERT Solutions

अहं प्रातः उत्तिष्ठामि — NCERT Solutions

CBSE · Class 6 · Sanskrit

NCERT Solutions for अहं प्रातः उत्तिष्ठामि, CBSE Class 6 Sanskrit: 9 textbook questions solved step by step. Covers वयम् अभ्यासं कुर्मः.

95 questions38 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying अहं प्रातः उत्तिष्ठामि? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Free trial, no card needed.

9 Questions Solved · 1 Section

The first 5 solutions are open to read. The other 4 are free with a Super Tutor account.

वयम् अभ्यासं कुर्मः

1पट्टिकातः शिष्टाचारस्य पदानि चित्वा लिखन्तु —
(पट्टिका में दिए गए शब्दों में से शिष्टाचार के शब्द चुनकर लिखिए।)
पट्टिका: कलहः, गुरुवन्दनम्, वृद्धसेवा, अतिथिसत्कारः, अहङ्कारः, मातृप्रेम, पितृभक्तिः, ज्येष्ठेषु आदरः, कनिष्ठेषु प्रीतिः, परस्परद्वेषः, बन्धुषु प्रीतिः, असूया, स्वाभिमानम्, परोपकारः, प्राणिषु दया, प्रियवचनम्, हिंसा, सत्यकथनम्, सत्पात्रे दानम्, सर्वेषु मैत्रीभावः, अहिंसा, समयपालनम्, स्वच्छता, प्रकृतिरक्षणम्, भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहः
Show solution

दिया गया है: पट्टिका में शिष्टाचार तथा अशिष्टाचार दोनों प्रकार के शब्द हैं।

अवधारणा: शिष्टाचार के अन्तर्गत वे आचरण आते हैं जो समाज में सद्भाव, सेवा, प्रेम, सत्य एवं अहिंसा को बढ़ावा देते हैं। कलह, अहङ्कार, परस्परद्वेष, असूया, हिंसा — ये अशिष्टाचार के उदाहरण हैं।

शिष्टाचार के पद (उत्तर):

यथा – गुरुवन्दनम्

१. गुरुवन्दनम्
२. वृद्धसेवा
३. अतिथिसत्कारः
४. मातृप्रेम
५. पितृभक्तिः
६. ज्येष्ठेषु आदरः
७. कनिष्ठेषु प्रीतिः
८. बन्धुषु प्रीतिः
९. स्वाभिमानम्
१०. परोपकारः
११. प्राणिषु दया
१२. प्रियवचनम्
१३. सत्यकथनम्
१४. सत्पात्रे दानम्
१५. सर्वेषु मैत्रीभावः
१६. अहिंसा
१७. समयपालनम्
१८. स्वच्छता
१९. प्रकृतिरक्षणम्
२०. भ्रातृषु भगिनीषु च स्नेहः

(अशिष्टाचार के पद — जो नहीं लिखने हैं: कलहः, अहङ्कारः, परस्परद्वेषः, असूया, हिंसा)

2उदाहरणानुगुणं समयं संख्याभिः लिखन्तु —
यथा – पादोन-सप्तवादनम् – ६:४५
साध्व-दशवादनम् – ………………
दशवादनम् – ………………
सपाद-षड्वादनम् – ………………
साध्व-चतुर्वादनम् – ………………
पादोन-एकादशवादनम् – ………………
Show solution

अवधारणा / सूत्र:

  • पादोन = पाव (१५ मिनट) कम = अगले घण्टे से १५ मिनट पहले → (घण्टा – १):४५
  • सपाद = पाव (१५ मिनट) अधिक → घण्टा:१५
  • साध्व = आधा (३० मिनट) अधिक → घण्टा:३०

हल:

संस्कृत समयसंख्या में
यथा – पादोन-सप्तवादनम्६:४५(७ – १५ मिनट = ६:४५)
साध्व-दशवादनम्१०:३०(१० + ३० मिनट)
दशवादनम्१०:००(ठीक दस बजे)
सपाद-षड्वादनम्६:१५(६ + १५ मिनट)
साध्व-चतुर्वादनम्४:३०(४ + ३० मिनट)
पादोन-एकादशवादनम्१०:४५(११ – १५ मिनट = १०:४५)
3उदाहरणानुगुणं समयम् अक्षरैः लिखन्तु —
यथा – ०६:०० – षड्वादनम्
०५:३० – ...
०९:४५ – ...
१२:०० – ...
०६:४५ – ...
११:३० – ...
Show solution

अवधारणा:

  • X:०० = X-वादनम् (ठीक X बजे)
  • X:३० = साध्व-X-वादनम् (X बजकर ३० मिनट)
  • X:१५ = सपाद-X-वादनम् (X बजकर १५ मिनट)
  • (X+१):४५ = पादोन-(X+१)-वादनम् (अगले घण्टे से १५ मिनट पहले)

हल:

संख्या मेंअक्षरों में
यथा – ०६:००षड्वादनम्
०५:३०साध्व-पञ्चवादनम्
०९:४५पादोन-दशवादनम्
१२:००द्वादशवादनम्
०६:४५पादोन-सप्तवादनम्
११:३०साध्व-एकादशवादनम्
8उदाहरणानुगुणं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
यथा – सः सार्ध-सप्तवादने अध्ययनं करोति। – 'सः कदा अध्ययनं करोति?'
(क) सा सपाद-नववादने विद्यालयं गच्छति।
(ख) सतीशः सार्ध-द्वादशवादने भोजनं करोति।
(ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति।
(घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति।
(ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति।
Show solution

दिया गया है: प्रत्येक वाक्य में समय (कदा) के बारे में जानकारी है।

अवधारणा: जब वाक्य में समय (कदा = कब) पूछना हो तो 'कदा' का प्रयोग करते हैं। क्रिया तथा कर्ता यथावत् रहते हैं।

हल:

यथा – सः सार्ध-सप्तवादने अध्ययनं करोति। → सः कदा अध्ययनं करोति?

(क) सा सपाद-नववादने विद्यालयं गच्छति।
→ सा कदा विद्यालयं गच्छति?

(ख) सतीशः सार्ध-द्वादशवादने भोजनं करोति।
→ सतीशः कदा भोजनं करोति?

(ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति।
→ यानं कदा आगच्छति?

(घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति।
→ गोपालः कदा गोदोहनं करोति?

(ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति।
→ माता कदा कार्यालयं गच्छति?

9स्वस्य दिनचर्यां सरलवाक्यैः लिखन्तु —
यथा – 'अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि।'
Show solution

दिया गया है: अपनी दिनचर्या संस्कृत के सरल वाक्यों में लिखनी है।

अवधारणा: उत्तम पुरुष एकवचन में 'अहम्' कर्ता के साथ क्रिया का प्रयोग होता है। समय के लिए संस्कृत समय-पद का प्रयोग करें।

नमूना उत्तर (आदर्श दिनचर्या):

१. अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि।
(मैं प्रातः छः बजे उठता/उठती हूँ।)\text{(मैं प्रातः छः बजे उठता/उठती हूँ।)}

२. अहं सपाद-षड्वादने दन्तधावनं करोमि।
(मैं सवा छः बजे दाँत साफ करता/करती हूँ।)\text{(मैं सवा छः बजे दाँत साफ करता/करती हूँ।)}

३. अहं साध्व-षड्वादने स्नानं करोमि।
(मैं साढ़े छः बजे स्नान करता/करती हूँ।)\text{(मैं साढ़े छः बजे स्नान करता/करती हूँ।)}

४. अहं सप्तवादने देवपूजां करोमि।
(मैं सात बजे देवपूजा करता/करती हूँ।)\text{(मैं सात बजे देवपूजा करता/करती हूँ।)}

५. अहं साध्व-सप्तवादने प्रातराशं खादामि।
(मैं साढ़े सात बजे नाश्ता करता/करती हूँ।)\text{(मैं साढ़े सात बजे नाश्ता करता/करती हूँ।)}

६. अहं अष्टवादने विद्यालयं गच्छामि।
(मैं आठ बजे विद्यालय जाता/जाती हूँ।)\text{(मैं आठ बजे विद्यालय जाता/जाती हूँ।)}

७. अहं साध्व-द्वादशवादने भोजनं करोमि।
(मैं साढ़े बारह बजे भोजन करता/करती हूँ।)\text{(मैं साढ़े बारह बजे भोजन करता/करती हूँ।)}

८. अहं चतुर्वादने गृहं प्रत्यागच्छामि।
(मैं चार बजे घर वापस आता/आती हूँ।)\text{(मैं चार बजे घर वापस आता/आती हूँ।)}

९. अहं पञ्चवादने क्रीडामि।
(मैं पाँच बजे खेलता/खेलती हूँ।)\text{(मैं पाँच बजे खेलता/खेलती हूँ।)}

१०. अहं साध्व-नववादने शयनं करोमि।
(मैं साढ़े नौ बजे सोता/सोती हूँ।)\text{(मैं साढ़े नौ बजे सोता/सोती हूँ।)}

(छात्र अपनी वास्तविक दिनचर्या के अनुसार वाक्य लिख सकते हैं।)

10वाक्येषु शिष्टाचारपदं योजयन्तु —
शब्दसूची: नियमपालनं, सेवां, मैत्रीभावः, साहाय्यं, सत्कारं, दयाभावः
यथा – युवकः मातापित्रोः सेवां करोति।
(क) सा दुर्बलानां _______ करोति।
(ख) सर्वेषु प्राणिषु _______ भवतु।
(ग) सर्वे छात्राः पाठशालायाः _______ कुर्वन्तु।
(घ) वयं सर्वे अतिथीनां _______ कुर्मः।
(ङ) परस्परं छात्रेषु _______ भवतु।

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम्-1स्फोरकपत्रे घटीनां चित्राणि रचयन्तु, तेषु विविधान् रङ्गान् पूर्यन्तु, संस्कृतेन समयं च लिखन्तु।

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम्-2मात्रा/पित्रा सह चर्चा कृत्वा स्वस्याः/स्वस्य दिनचर्यां संस्कृतेन लिखन्तु।

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम्-3शिष्टाचारस्य विषये पञ्चानां श्लोकानां संग्रहं कुर्वन्तु स्मरन्तु च।

Free with a Super Tutor account

4 more solved questions in अहं प्रातः उत्तिष्ठामि

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अहं प्रातः उत्तिष्ठामि for CBSE Class 6 Sanskrit?
Key topics in अहं प्रातः उत्तिष्ठामि include मुख्य-पात्राणि दिनचर्या च, संख्यावाचकशब्दाः, समयवाचकपदानि तथा तेषां अर्थः, प्रातःस्मरणम् भूमिवन्दना च. Study these first, then practise questions on each for Class 6 exams.
Are these NCERT Solutions for अहं प्रातः उत्तिष्ठामि free?
The first 5 of the 9 solutions on this page are open to read. The other 4 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise अहं प्रातः उत्तिष्ठामि for Class 6 exams?
Learn the core ideas first, then work through the 95 practice questions on अहं प्रातः उत्तिष्ठामि. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full अहं प्रातः उत्तिष्ठामि chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 6 Sanskrit. Free to start, no card needed.