अतिथिदेवो भव — NCERT Solutions

दिया गया है: पाठ के आधार पर पूर्णवाक्य में उत्तर।

उत्तर (पूर्णवाक्येन):

यदा राधिका दुग्धं स्थापयन्ती गच्छति, तदा मार्जारी राधिकाया: पृष्ठत: आगच्छति।

(अर्थात् जब राधिका दूध रखकर जाती है, तब बिल्ली उसके पीछे-पीछे आती है।)

दिया गया है: पाठ के आधार पर पूर्णवाक्य में उत्तर।

उत्तर (पूर्णवाक्येन):

मार्जार्या: शावका: अतीव सुन्दरा: नूतना: च सन्ति।

(अर्थात् बिल्ली के बच्चे बहुत सुन्दर और नये (छोटे) हैं।)

अवधारणा: स्थानवाचक अव्ययों (अत्र, तत्र, अन्यत्र, सर्वत्र, एकत्र) के स्थान पर प्रश्नवाचक अव्यय 'कुत्र' का प्रयोग करके प्रश्न-वाक्य बनाते हैं।

यथा – लेखनी अत्र अस्ति। → लेखनी कुत्र अस्ति?

(क) वृक्ष: तत्र अस्ति।
→ वृक्ष: कुत्र अस्ति?

(ख) देवालय: अन्यत्र अस्ति।
→ देवालय: कुत्र अस्ति?

(ग) वायु: सर्वत्र अस्ति।
→ वायु: कुत्र अस्ति?

(घ) बालका: एकत्र तिष्ठन्ति।
→ बालका: कुत्र तिष्ठन्ति?

(ङ) माता अत्र अस्ति।
→ माता कुत्र अस्ति?

टिप्पणी: चित्र उपलब्ध नहीं है, अतः सामान्य उत्पीठिका (मेज) पर सामान्यतः जो वस्तुएँ होती हैं, उनके आधार पर उत्तर लिखा गया है। विद्यार्थी अपने चित्र के अनुसार उत्तर लिखें।

अवधारणा: 'अस्ति' = है, 'नास्ति' = नहीं है।

$$\text{यथा}$$

• उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति।
• उत्पीठिकायां घटी नास्ति।
• उत्पीठिकायां लेखनी अस्ति।
• उत्पीठिकायां चषक: अस्ति।
• उत्पीठिकायां कूपी अस्ति।
• उत्पीठिकायां स्यूत: नास्ति।
• उत्पीठिकायां सङ्गणकम् अस्ति।
• उत्पीठिकायां वृक्ष: नास्ति।
• उत्पीठिकायां फलम् नास्ति।
• उत्पीठिकायां कन्दुक: नास्ति।

(विद्यार्थी चित्र देखकर 'अस्ति/नास्ति' का उचित प्रयोग करें।)

अवधारणा: 'अत्र' = यहाँ, 'तत्र' = वहाँ, 'सर्वत्र' = सर्वत्र/हर जगह, 'अन्यत्र' = अन्यत्र/दूसरी जगह।

यथा –

• मार्जारः कुत्र अस्ति? → मार्जारः अत्र अस्ति।
• सेवकः कुत्र अस्ति? → सेवकः तत्र अस्ति।

'अत्र' वाले वाक्यानि:

• छात्रः कुत्र अस्ति? → छात्रः अत्र अस्ति।
• काकः कुत्र अस्ति? → काकः अत्र अस्ति।
• दीपकः कुत्र अस्ति? → दीपकः अत्र अस्ति।
• शिक्षकः कुत्र अस्ति? → शिक्षकः अत्र अस्ति।
• बालिका कुत्र अस्ति? → बालिका अत्र अस्ति।

'तत्र' वाले वाक्यानि:

• विद्यालयः कुत्र अस्ति? → विद्यालयः तत्र अस्ति।
• गायकः कुत्र अस्ति? → गायकः तत्र अस्ति।
• हरिणः कुत्र अस्ति? → हरिणः तत्र अस्ति।
• मूषकः कुत्र अस्ति? → मूषकः तत्र अस्ति।

'सर्वत्र' वाले वाक्यानि:

• प्रकाशः कुत्र अस्ति? → प्रकाशः सर्वत्र अस्ति।
• परमेश्वरः कुत्र अस्ति? → परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति।
• वायुः कुत्र अस्ति? → वायुः सर्वत्र अस्ति।
• प्रेम कुत्र अस्ति? → प्रेम सर्वत्र अस्ति।

'अन्यत्र' वाले वाक्यानि:

• मयूरः कुत्र अस्ति? → मयूरः अन्यत्र अस्ति।
• मित्रम् कुत्र अस्ति? → मित्रम् अन्यत्र अस्ति।
• चटका कुत्र अस्ति? → चटका अन्यत्र अस्ति।

अवधारणा: भोजनशाला = रसोईघर। 'भोजनशालायां ... अस्ति' — इस प्रारूप में वाक्य लिखते हैं।

यथा – भोजनशालायां पाचकः अस्ति।

1. भोजनशालायां पात्रम् अस्ति।
2. भोजनशालायां तण्डुलाः सन्ति।
3. भोजनशालायां शाकानि सन्ति।
4. भोजनशालायां अग्निः अस्ति।
5. भोजनशालायां जलम् अस्ति।

अवधारणा: अव्यय वे शब्द होते हैं जिनका रूप कभी नहीं बदलता — जैसे बहिः, उपरि, अधः, तत्र, अन्तः आदि।

अवधारणा: 'अस्ति' = है, 'नास्ति' = नहीं है। उचित स्थान के साथ वाक्य बनाते हैं।

यथा –

• सिंहः वने अस्ति। कार्यालये नास्ति।
• छात्रः आकाशे नास्ति। विद्यालये अस्ति।

1. मत्स्यः — मत्स्यः समुद्रे अस्ति। वृक्षे नास्ति।

2. मधुरता — मधुरता मोदके अस्ति। कषाये नास्ति।

3. उष्णता — उष्णता सूर्ये अस्ति। चन्द्रे नास्ति।

4. वानरः — वानरः वृक्षे अस्ति। नद्याम् नास्ति।

5. नौका — नौका जले अस्ति। पर्वते नास्ति।

6. अज्ञानम् — अज्ञानम् मूर्खे अस्ति। पण्डिते नास्ति।

7. चन्द्रः — चन्द्रः पूर्णिमायाम् अस्ति। अमावस्यायाम् नास्ति।

8. अवकाशः — अवकाशः रविवासरे अस्ति। सोमवासरे नास्ति।

संकेत एवं उत्तर:

पाठे मार्जारशावकानां नामानि — हिमा, शिमा, तिमा, निमा — इति सन्ति।

राधिकाया: चिन्तनम् आसीत् यत् नाम सरलम्, स्मरणीयम्, तुकबन्दीयुक्तम् च भवेत्। सर्वेषां नामेषु 'इमा' इति अन्तः अस्ति, येन नामानि स्मरणे सुलभानि भवन्ति।

स्वनामधेये उद्देश्यम्:
प्रत्येकस्य नाम्नि किञ्चित् विशेषम् अर्थम् उद्देश्यं वा भवति। यथा —

• 'राधिका' नाम भक्तिभावं सूचयति।
• 'विक्रम' नाम वीरतां सूचयति।

विद्यार्थिनः स्वनाम्नः अर्थं जानन्तु तदनुसारं जीवने उद्देश्यं निर्धारयन्तु च।

संकेत एवं नमूना उत्तर:

अवधारणा: 'अस्ति/सन्ति' = है/हैं; 'नास्ति/न सन्ति' = नहीं है/नहीं हैं।

विद्यालयपरिसरे किम् अस्ति:

1. विद्यालयपरिसरे कक्षाः सन्ति।
2. विद्यालयपरिसरे क्रीडाङ्गणम् अस्ति।
3. विद्यालयपरिसरे पुस्तकालयः अस्ति।
4. विद्यालयपरिसरे उद्यानम् अस्ति।
5. विद्यालयपरिसरे शिक्षकाः सन्ति।

विद्यालयपरिसरे किं नास्ति:

1. विद्यालयपरिसरे वनम् नास्ति।
2. विद्यालयपरिसरे नदी नास्ति।
3. विद्यालयपरिसरे पर्वतः नास्ति।

(विद्यार्थिनः स्वविद्यालयं दृष्ट्वा अधिकानि वाक्यानि लिखन्तु।)