Chapter 13 of 16

Updated 6 August 2026

NCERT Solutions

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि — NCERT Solutions

CBSE · Class 6 · Sanskrit

NCERT Solutions for पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि, CBSE Class 6 Sanskrit: 14 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 6 Sanskrit syllabus.

131 questions35 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

14 Questions Solved · 1 Section

The first 7 solutions are open to read. The other 7 are free with a Super Tutor account.

वचनम् अभ्यासं कृत्वा (Exercise Questions — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि)

1एतानि सर्वाणि सुभाषितानि उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु लिखन्तु च।Show solution

निर्देशः (Instruction-based activity):

यह प्रश्न अभ्यास-आधारित है। छात्राः पाठ में दिए गए सभी सुभाषितों को —

उच्चैः पठन्तु — ऊँचे स्वर से पढ़ें।
स्मरन्तु — कण्ठस्थ करें।
लिखन्तु — अपनी अभ्यास-पुस्तिका में लिखें।

उदाहरणार्थ प्रमुख सुभाषितानि —

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्।
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।

2अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
(क) पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति?
(ख) अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति?
(ग) कार्याणि केन सिद्ध्यन्ति?
(घ) विद्या किं ददाति?
(ङ) जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी?
(च) लड्का कीदृशी आसीत्?Show solution

उत्तराणि (एकपदेन) —

(क) पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति?
$\text{उत्तरम् — त्रीणि।}$

(ख) अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति?
$\text{उत्तरम् — लघुचेतसाम्।}$
(अर्थात् संकुचित/क्षुद्र हृदय वालों की।)

(ग) कार्याणि केन सिद्ध्यन्ति?
$\text{उत्तरम् — उद्यमेन।}$
(परिश्रम से।)

(घ) विद्या किं ददाति?
$\text{उत्तरम् — विनयम्।}$
(विनम्रता देती है।)

(ङ) जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी?
$\text{उत्तरम् — स्वर्गात्।}$
(स्वर्ग से भी महान् है।)

(च) लड्का कीदृशी आसीत्?
$\text{उत्तरम् — मधुरा।}$
(मधुर/मीठी थी।)

3अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु —
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि सन्ति?
(ख) उदारचरितानां भावः कः भवति?
(ग) मृगाः स्वयमेव कस्य मुखे न प्रविशन्ति?
(घ) अभिवादनशीलस्य नित्यं कानि वर्धन्ते?
(ङ) मनुष्यः धनात् किम् आप्नोति?
(च) उत्पन्नेषु कार्येषु कीदृशं धनम् उपयोगाय न भवति?Show solution

उत्तराणि (एकवाक्येन) —

(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि सन्ति?
$\text{उत्तरम् — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम्, अन्नम्, सुभाषितं च सन्ति।}$

(ख) उदारचरितानां भावः कः भवति?
$\text{उत्तरम् — उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् इति भावः भवति।}$
(उदार चरित्र वालों के लिए सारी पृथ्वी ही परिवार है।)

(ग) मृगाः स्वयमेव कस्य मुखे न प्रविशन्ति?
$\text{उत्तरम् — मृगाः स्वयमेव सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति।}$
(हिरण स्वयं सिंह के मुख में नहीं जाते।)

(घ) अभिवादनशीलस्य नित्यं कानि वर्धन्ते?
$\text{उत्तरम् — अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः आयुः विद्या यशः बलं च नित्यं वर्धन्ते।}$

(ङ) मनुष्यः धनात् किम् आप्नोति?
$\text{उत्तरम् — मनुष्यः धनात् पात्रताम् आप्नोति।}$
(मनुष्य धन से योग्यता प्राप्त करता है।)

(च) उत्पन्नेषु कार्येषु कीदृशं धनम् उपयोगाय न भवति?
$\text{उत्तरम् — उत्पन्नेषु कार्येषु परहस्तगतं धनम् उपयोगाय न भवति।}$
(दूसरों के हाथ में गया धन काम नहीं आता।)

4चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि रचयन्तु —
उदाहरणम् — 'वृक्षः फलानि यच्छति।' 'त्वं फलानि स्वीकरोषि।' 'अहं फलानि स्वीकरोमि।'
(क) (ख) (ग) (घ) (ङ)Show solution

निर्देशः: यह प्रश्न चित्र-आधारित है। चित्र उपलब्ध न होने के कारण, उदाहरण के आधार पर सामान्य वाक्य-रचना का प्रारूप नीचे दिया जा रहा है। छात्राः चित्र देखकर इसी प्रकार वाक्य बनाएँ —

(क) बालकः पुस्तकं पठति। / सः पुस्तकं पठति। / अहं पुस्तकं पठामि।

(ख) माता भोजनं पचति। / सा भोजनं पचति। / अहं भोजनं खादामि।

(ग) छात्रः लेखनीं धारयति। / सः लिखति। / अहम् अपि लिखामि।

(घ) वृद्धः आशीर्वादं ददाति। / सः आशीर्वादं ददाति। / अहम् आशीर्वादं स्वीकरोमि।

(ङ) सूर्यः प्रकाशं ददाति। / सः प्रकाशति। / वयं प्रकाशेन पश्यामः।

(छात्राः स्वचित्रानुसारं वाक्यानि रचयन्तु।)

4(आम्/न)अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा 'आम्' अथवा 'न' इति लिखन्तु —
यथा – किं पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति? — आम्
(क) त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति?
(ख) किं धर्मेण सुखं प्राप्यते?
(ग) किं विद्या विनयं ददाति?
(घ) किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते?
(ङ) किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति?
(च) किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति?Show solution

उत्तराणि —

(क) त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति?
$\text{उत्तरम् — न।}$
(पाषाणः रत्नं नास्ति। त्रीणि रत्नानि — जलम्, अन्नम्, सुभाषितं च सन्ति।)

(ख) किं धर्मेण सुखं प्राप्यते?
$\text{उत्तरम् — आम्।}$
(धर्मेण सुखं प्राप्यते।)

(ग) किं विद्या विनयं ददाति?
$\text{उत्तरम् — आम्।}$
(विद्या विनयं ददाति।)

(घ) किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते?
$\text{उत्तरम् — आम्।}$
(अभिवादनशीलस्य आयुः विद्या यशः बलं च वर्धन्ते।)

(ङ) किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति?
$\text{उत्तरम् — न।}$
(उद्यमेन कार्याणि सिद्ध्यन्ति, न नश्यन्ति।)

(च) किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति?
$\text{उत्तरम् — आम्।}$
(जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।)

5चित्रे दर्शितस्य नाम लिङ्गं च निर्दिशन्तु —
(उदाहरणम् — पुष्पम् — नपुंसकलिङ्गम्)Show solution

निर्देशः: चित्र उपलब्ध न होने के कारण सामान्य उदाहरणों के आधार पर उत्तर दिया जा रहा है। छात्राः चित्र देखकर नाम एवं लिङ्ग लिखें —

चित्रम्	नाम	लिङ्गम्
पुष्पम् (उदाहरण)	पुष्पम्	नपुंसकलिङ्गम्
(बालकः)	बालकः	पुंलिङ्गम्
(बालिका)	बालिका	स्त्रीलिङ्गम्
(फलम्)	फलम्	नपुंसकलिङ्गम्
(वृक्षः)	वृक्षः	पुंलिङ्गम्
(नदी)	नदी	स्त्रीलिङ्गम्

(छात्राः स्वचित्रानुसारं नाम लिङ्गं च लिखन्तु।)

6वलये पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु।Show solution

निर्देशः: यह प्रश्न वृत्त (circle/ring) में दिए गए पदों को देखकर सुभाषित पूर्ण करने का है। चित्र उपलब्ध न होने के कारण पाठगत सुभाषितों के आधार पर उत्तर दिया जा रहा है —

पाठ के प्रमुख सुभाषित जो पूर्ण किए जा सकते हैं —

$\text{पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं सुभाषितम्।}$
$\text{मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।।}$

$\text{उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।}$
$\text{न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।।}$

(छात्राः वलये दत्तानि पदानि पठित्वा सुभाषितं पूरयन्तु।)

7पट्टिकातः पदानि चित्वा निर्देशानुसारं पदानि लिखन्तु —
जननी धैर्यम् विद्या विनयः निजः पत्रम् बुद्धिः मूलम् पराक्रमः शक्तिः धनम् उद्यमः

(क) प्रथमान्त-पुंलिङ्गपदानि सन्ति — 1. उद्यमः 2. ___ 3. ___ 4. ___
(ख) प्रथमान्त-स्त्रीलिङ्गपदानि सन्ति — 1. वसुधा 2. ___ 3. ___ 4. ___
(ग) प्रथमान्त-नपुंसकलिङ्गपदानि सन्ति — 1. साहसम् 2. ___ 3. ___ 4. ___

उत्तराणि —

दत्तानि पदानि: जननी, धैर्यम्, विद्या, विनयः, निजः, पत्रम्, बुद्धिः, मूलम्, पराक्रमः, शक्तिः, धनम्, उद्यमः

(क) प्रथमान्त-पुंलिङ्गपदानि —
$1.\text{ उद्यमः} \quad 2.\text{ विनयः} \quad 3.\text{ निजः} \quad 4.\text{ पराक्रमः}$

(पुंलिङ्ग-प्रथमा एकवचने 'ः' प्रत्ययः भवति।)

(ख) प्रथमान्त-स्त्रीलिङ्गपदानि —
$1.\text{ वसुधा} \quad 2.\text{ जननी} \quad 3.\text{ विद्या} \quad 4.\text{ बुद्धिः / शक्तिः}$

(स्त्रीलिङ्गपदानि — जननी, विद्या, बुद्धिः, शक्तिः।)

(ग) प्रथमान्त-नपुंसकलिङ्गपदानि —
$1.\text{ साहसम्} \quad 2.\text{ धैर्यम्} \quad 3.\text{ पत्रम्} \quad 4.\text{ मूलम् / धनम्}$

(नपुंसकलिङ्ग-प्रथमा एकवचने 'म्' प्रत्ययः भवति।)

Free with a Super Tutor account

8पाठगतानि सुभाषितानि स्मृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि ___ सुभाषितम्।
(ख) उदारचरितानां तु ___ कुटुम्बकं भवति।
(ग) उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति ___।
(घ) अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः ___ वर्धन्ते।
(ङ) उद्यमः ___ पराक्रमः।
(च) विद्या ___ ददाति।
(छ) जननी जन्मभूमिश्च ___ गरीयसी भवति।

उत्तराणि —

(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं सुभाषितम्।

$\text{पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं सुभाषितम्।}$

(ख) उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकं भवति।

$\text{उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।}$

(ग) उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।

$\text{उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।}$

(घ) अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः आयुः विद्या यशः बलं च वर्धन्ते।

$\text{अभिवादनशीलस्य नित्यम् आयुर्विद्या यशो बलम्।}$

(ङ) उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः।

$\text{उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः।}$

(च) विद्या विनयं ददाति।

$\text{विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्।}$

(छ) जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी भवति।

$\text{जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।}$

Free with a Super Tutor account

9चित्राणि दृष्ट्वा उचितान् श्लोकांशान् लिखन्तु।

निर्देशः: यह प्रश्न चित्र-आधारित है। चित्र उपलब्ध न होने के कारण पाठ के सभी प्रमुख श्लोकांश नीचे दिए जा रहे हैं। छात्राः चित्र देखकर उचित श्लोकांश लिखें —

पाठगताः प्रमुखाः श्लोकांशाः —

$\text{पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं सुभाषितम्।}$

$\text{अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।}$

$\text{उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।।}$

$\text{उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।}$

$\text{न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।।}$

$\text{विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्।}$

$\text{पात्रत्वाद् धनम् आप्नोति धनाद् धर्मः ततः सुखम्।।}$

$\text{अभिवादनशीलस्य नित्यम् आयुर्विद्या यशो बलम्।}$

$\text{वर्धन्ते चत्वारि तस्य वृद्धोपसेविनः।।}$

$\text{जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।}$

(छात्राः स्वचित्रानुसारं उचितान् श्लोकांशान् लिखन्तु।)

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम्-1पाठस्य सर्वाणि सुभाषितानि बृहत्-स्फोरकपत्रे सचित्रं लिखित्वा कक्षायाः भित्तौ स्थापयन्तु।

निर्देशः (Project Activity):

छात्राः निम्नलिखित चरणों का पालन करें —

एक बड़े चार्ट पेपर पर पाठ के सभी सुभाषित सुन्दर अक्षरों में लिखें।
प्रत्येक सुभाषित के साथ उससे सम्बन्धित चित्र बनाएँ। जैसे —

'उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति' के साथ परिश्रम करते हुए व्यक्ति का चित्र।
'जननी जन्मभूमिश्च' के साथ माता एवं मातृभूमि का चित्र।

चार्ट को रंगीन बनाएँ।
तैयार चार्ट को कक्षा की दीवार पर लगाएँ।

पाठगतानि सुभाषितानि (संदर्भार्थम्) —
$\text{पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं सुभाषितम्।}$
$\text{उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।}$
$\text{उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।}$
$\text{विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्।}$
$\text{जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।}$

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम्-2सुभाषितेषु प्रयुक्तानां क्रियापदानां सूचीं कुर्वन्तु। तेषाम् आधारेण वाक्यरचनां कुर्वन्तु।

पाठगतानि क्रियापदानि एवं वाक्यरचना —

क्रमः	क्रियापदम्	अर्थः	वाक्यम्
1	सिद्ध्यन्ति	सिद्ध होते हैं	उद्यमेन कार्याणि सिद्ध्यन्ति।
2	प्रविशन्ति	प्रवेश करते हैं	मृगाः सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति।
3	ददाति	देती है	विद्या विनयं ददाति।
4	आप्नोति	प्राप्त करता है	पात्रत्वाद् धनम् आप्नोति।
5	वर्धन्ते	बढ़ते हैं	अभिवादनशीलस्य आयुः वर्धते।
6	भवति	होता/होती है	वसुधैव कुटुम्बकं भवति।

वाक्यरचना —

$\text{उद्यमेन कार्याणि सिद्ध्यन्ति।}$
$\text{विद्या विनयं ददाति।}$
$\text{अभिवादनशीलस्य बलं वर्धते।}$
$\text{पात्रत्वाद् धनम् आप्नोति।}$

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम्-3विद्या, उद्यमः, अभिवादनशीलः इत्यादिगुणाः येषु सन्ति तादृशानां पञ्चानां महापुरुषाणां जीवनपरिचयं पठन्तु लिखन्तु च।

निर्देशः: छात्राः निम्नलिखित महापुरुषों का जीवन-परिचय पुस्तकालय से पढ़कर लिखें —

डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम — विद्या एवं उद्यम के प्रतीक। अत्यन्त परिश्रम से वैज्ञानिक एवं राष्ट्रपति बने।

स्वामी विवेकानन्दः — विद्या एवं विनय के आदर्श। ज्ञान एवं सेवा के लिए प्रसिद्ध।

महात्मा गान्धी — अभिवादनशीलता एवं सत्य के प्रतीक। सरलता एवं परिश्रम से देश को स्वतन्त्र कराया।

आर्यभट्टः — उद्यम एवं विद्या के महान् उदाहरण। गणित एवं खगोलशास्त्र में अपूर्व योगदान।

कल्पना चावला — परिश्रम एवं साहस की प्रतीक। अन्तरिक्ष में जाने वाली प्रथम भारतीय महिला।

(छात्राः इनके जीवन-परिचय विस्तार से लिखें।)

Free with a Super Tutor account

परियोजनाकार्यम्-4'वसुधैव कुटुम्बकम्' इति विषये एकां भाषणप्रतियोगिताम् आयोजयन्तु।

निर्देशः (Speech Competition Activity):

विषयः — 'वसुधैव कुटुम्बकम्'

भाषणस्य प्रमुखाः बिन्दवः —

अर्थः — 'वसुधैव कुटुम्बकम्' अर्थात् सम्पूर्ण पृथ्वी ही हमारा परिवार है।

स्रोतः — यह सुभाषित महोपनिषद् एवं पञ्चतन्त्र में मिलता है।

सन्देशः — उदार हृदय वाले व्यक्ति के लिए कोई पराया नहीं होता। सभी मनुष्य एक परिवार के सदस्य हैं।

आधुनिक सन्दर्भः — आज विश्व में शान्ति एवं सहयोग के लिए यह भावना अत्यन्त आवश्यक है। भारत का यह सन्देश विश्व को एकता का मार्ग दिखाता है।

उपसंहारः — हमें संकुचित मनोवृत्ति त्यागकर सभी को अपना मानना चाहिए।

नमूना-वाक्यम् —
$\text{अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।}$
$\text{उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।।}$

(छात्राः कक्षा में भाषण-प्रतियोगिता आयोजित करें।)

Free with a Super Tutor account

7 more solved questions in पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि for CBSE Class 6 Sanskrit?

Key topics in पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि include सुभाषितानां मूलभावः, वसुधैव कुटुम्बकम्, परिश्रमः, साहसम्, धैर्यम् च, वृद्धसेवा, विद्या, विनयः. Study these first, then practise questions on each for Class 6 exams.

Are these NCERT Solutions for पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि free?

The first 7 of the 14 solutions on this page are open to read. The other 7 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.

How should I revise पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि for Class 6 exams?

Learn the core ideas first, then work through the 131 practice questions on पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि

All CBSE Class 6 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 6 Sanskrit. Free to start, no card needed.

Try Super Tutor Free

Try this chapter free

पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि — NCERT Solutions

Studying पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि? Get the full interactive chapter.

वचनम् अभ्यासं कृत्वा (Exercise Questions — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि)

Frequently Asked Questions

Sources & Official References

More resources for पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि

Practice Quiz

Important Questions

Revision Notes

Chapter Summary

Concept Maps

Study Plan

Flashcards

Syllabus

Get the full पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि chapter — start free.