Chapter 15 of 16

Updated 6 August 2026

NCERT Solutions

माधवस्य प्रियम् अङ्गम् — NCERT Solutions

CBSE · Class 6 · Sanskrit

NCERT Solutions for माधवस्य प्रियम् अङ्गम्, CBSE Class 6 Sanskrit: 8 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 6 Sanskrit syllabus.

117 questions28 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying माधवस्य प्रियम् अङ्गम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

8 Questions Solved · 1 Section

The first 4 solutions are open to read. The other 4 are free with a Super Tutor account.

वयम् अभ्यासं कुर्मः — माधवस्य प्रियम् अङ्गम् (कक्षा ६)

1चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु —
(क) — —
(ख) — —
(ग) — —
(घ) — —
(ङ) — —Show solution

(टिप्पणी: प्रश्ने चित्रं दत्तम् अस्ति, परन्तु अत्र चित्रं दृश्यते न। सामान्यतः शरीराङ्गानां चित्राणि दत्तानि भवन्ति। सम्भाव्यानि उत्तराणि निम्नलिखितानि सन्ति —)

(क) शिरः (सिर)
(ख) नयनम् (आँख)
(ग) नासिका (नाक)
(घ) हस्तः (हाथ)
(ङ) पादः (पैर)

छात्राः स्वपाठ्यपुस्तके दत्तं चित्रं दृष्ट्वा सम्बन्धितानि अङ्गनामानि लिखन्तु।

2कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु —
यथा – नयनं — पश्यति
(क) मुखम् — — (चलति, हसति, वदति)
(ख) पादः — — (लिखति, चलति, पश्यति)
(ग) कर्णः — — (हसति, वदति, शृणोति)
(घ) नासिका — — (आग्राणं करोति, नृत्यति, धावति)
(ङ) जिह्वा — — (धावनं करोति, आस्वादनं करोति, पश्यति)Show solution

दत्तं सूत्रम्: नयनम् → पश्यति (आँख देखती है)

प्रत्येक अङ्गस्य स्वाभाविकं कार्यं विचार्य समुचितं क्रियापदं चीयते —

(क) मुखम् — वदति
(मुखेन वयं बोलामः। अतः 'वदति' उचितम्।)

(ख) पादः — चलति
(पादेन वयं चलामः। अतः 'चलति' उचितम्।)

(ग) कर्णः — शृणोति
(कर्णेन वयं शृणुमः। अतः 'शृणोति' उचितम्।)

(घ) नासिका — आग्राणं करोति
(नासिकया वयं गन्धं जानीमः। अतः 'आग्राणं करोति' उचितम्।)

(ङ) जिह्वा — आस्वादनं करोति
(जिह्वया वयं स्वादं जानीमः। अतः 'आस्वादनं करोति' उचितम्।)

3कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूर्यन्तु —
(क) मम शिरः अस्ति। (एकम्, अनेकं, चत्वारि)
(ख) मम पादौ स्तः। (त्रयः, द्वौ, पञ्च)
(ग) मम केशाः सन्ति। (दश, अष्ट, बहवः)
(घ) मम दन्ताः सन्ति। (चत्वारः, अष्टाविंशतिः, द्वात्रिंशत्)
(ङ) मम हस्तयोः अङ्गुल्यः सन्ति। (अष्ट, दश, पञ्चदश)Show solution

शरीरस्य वास्तविकसंख्यां विचार्य उत्तराणि —

(क) मम एकम् शिरः अस्ति।
(मनुष्यस्य एकमेव शिरः भवति।)

(ख) मम द्वौ पादौ स्तः।
(मनुष्यस्य द्वौ पादौ भवतः। 'पादौ' द्विवचनम् अस्ति।)

(ग) मम बहवः केशाः सन्ति।
(मस्तके बहवः केशाः भवन्ति।)

(घ) मम द्वात्रिंशत् दन्ताः सन्ति।
(पूर्णवयस्कस्य मनुष्यस्य ३२ दन्ताः भवन्ति।)

(ङ) मम हस्तयोः दश अङ्गुल्यः सन्ति।
(द्वयोः हस्तयोः मिलित्वा दश अङ्गुल्यः भवन्ति।)

4कोष्ठकात् समुचित क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु —
यथा – पश्यति – नयनम्
(क) शृणोति – ... (गुल्फः, चिबुकम्, कर्णः)
(ख) धावति – ... (पादद्वयम्, हस्तद्वयम्, नयनद्वयम्)
(ग) नमति – ... (शिरः, कूर्परः, जङ्घा)
(घ) सूचयति – ... (अङ्गुली, नखः, चरणः)
(ङ) लिखति – ... (हस्तः, मणिबन्धः, कटिः)Show solution

दत्तं सूत्रम्: पश्यति → नयनम् (देखना → आँख)

प्रत्येक क्रियायाः सम्बन्धितम् अङ्गं विचार्य —

(क) शृणोति – कर्णः
(सुनने का कार्य कान करता है।)

(ख) धावति – पादद्वयम्
(दौड़ने का कार्य दोनों पैर करते हैं।)

(ग) नमति – शिरः
(नमस्कार करते समय सिर झुकाते हैं।)

(घ) सूचयति – अङ्गुली
(इशारा करने का कार्य उँगली करती है।)

(ङ) लिखति – हस्तः
(लिखने का कार्य हाथ करता है।)

5पट्टिकातः शब्दान् चित्वा यथायोग्यं गणेषु लिखन्तु —
नासिका, मणिबन्धः, चिबुकम्, कूर्परः, हस्तः, कपोलः, भुजः, ललाटम्, स्कन्धः, जङ्घा, नयनम्, जानु, ऊरः
(चित्रेषु मुखम्, हस्तः, पादः, उदरम् इत्यादि गणाः सन्ति — चित्रं दृश्यते न, अतः सामान्यवर्गीकरणम् उत्तरे दीयते।)

(टिप्पणी: प्रश्ने पट्टिकायाः शब्दाः दत्ताः सन्ति तथा वर्गीकरणाय चित्राणि दत्तानि सन्ति। चित्राणि अत्र दृश्यन्ते न। सामान्यतः शरीरस्य भागानुसारं वर्गीकरणं निम्नलिखितम् —)

मुखस्य अङ्गानि (मुख-सम्बन्धिताः):
नासिका, चिबुकम्, कपोलः, ललाटम्, नयनम्

हस्तस्य अङ्गानि (हस्त-सम्बन्धिताः):
मणिबन्धः, कूर्परः, हस्तः, भुजः, स्कन्धः

पादस्य अङ्गानि (पाद-सम्बन्धिताः):
जङ्घा, जानु, ऊरः

छात्राः स्वपाठ्यपुस्तके दत्तानि चित्राणि दृष्ट्वा यथायोग्यं गणेषु शब्दान् लिखन्तु।

Free with a Super Tutor account

6कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु —
(क) अहं ... गायनं करोमि। (पादेन, नासिकया, मुखेन)
(ख) अहं ... धावनं करोमि। (पादाभ्यां, ललाटेन, कूर्परेण)
(ग) अहं ... आग्राणं करोमि। (नखैः, नासिकया, चरणेन)
(घ) अहं ... श्रवणं करोमि। (कर्णाभ्याम्, नासिकया, अङ्गुष्ठेः)
(ङ) अहं ... भोजनं करोमि। (मुखेन, पादेन, नासिकया)

प्रत्येक क्रियायाः सम्बन्धितम् अङ्गं विचार्य समुचितं पदं चीयते —

(क) अहं मुखेन गायनं करोमि।
(गाना मुख से किया जाता है।)

(ख) अहं पादाभ्यां धावनं करोमि।
(दौड़ना दोनों पैरों से किया जाता है।)

(ग) अहं नासिकया आग्राणं करोमि।
(सूँघना नाक से किया जाता है।)

(घ) अहं कर्णाभ्याम् श्रवणं करोमि।
(सुनना दोनों कानों से किया जाता है।)

(ङ) अहं मुखेन भोजनं करोमि।
(भोजन मुख से किया जाता है।)

Free with a Super Tutor account

7 (प्रश्नसंख्या ९ — भगिनी कुत्र किं धरति)पट्टिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु —
कण्ठे, ललाटे, नयनयोः, ओष्ठयोः, पादयोः, कर्णयोः, हस्तयोः, वामहस्ते, अङ्गुल्यां, नेत्रयोः
भगिनी ... पादुकाद्वयं धरति।
भगिनी ... कङ्कणानि धरति।
भगिनी ... मुद्रिकां धरति।
भगिनी ... घटीयन्त्रं धरति।
भगिनी ... मालां धरति।
भगिनी ... कुण्डलद्वयं धरति।
भगिनी ... उपनेत्रं धरति।
भगिनी ... कुङ्कुमं धरति।
भगिनी ... ओष्ठरागं धरति।
भगिनी ... कज्जलं धरति।

प्रत्येक आभूषणस्य / वस्तुनः सम्बन्धितम् अङ्गं विचार्य —

भगिनी पादयोः पादुकाद्वयं धरति।
(जूते/चप्पल पैरों में पहने जाते हैं।)

भगिनी हस्तयोः कङ्कणानि धरति।
(कंगन दोनों हाथों में पहने जाते हैं।)

भगिनी अङ्गुल्यां मुद्रिकां धरति।
(अँगूठी उँगली में पहनी जाती है।)

भगिनी वामहस्ते घटीयन्त्रं धरति।
(घड़ी बाएँ हाथ में पहनी जाती है।)

भगिनी कण्ठे मालां धरति।
(माला गले में पहनी जाती है।)

भगिनी कर्णयोः कुण्डलद्वयं धरति।
(कुण्डल दोनों कानों में पहने जाते हैं।)

भगिनी नेत्रयोः उपनेत्रं धरति।
(चश्मा आँखों पर पहना जाता है।)

भगिनी ललाटे कुङ्कुमं धरति।
(कुमकुम/बिन्दी माथे पर लगाई जाती है।)

भगिनी ओष्ठयोः ओष्ठरागं धरति।
(लिपस्टिक होठों पर लगाई जाती है।)

भगिनी नयनयोः कज्जलं धरति।
(काजल आँखों में लगाया जाता है।)

Free with a Super Tutor account

8 (प्रश्नसंख्या ४ — वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा)वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु —
(क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि।
(ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि।
(ग) अहम् अङ्गुष्ठेः गणनां करोमि।
(घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि।
(ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि।

प्रत्येक वाक्यस्य शरीराङ्गस्य कार्यं विचार्य शुद्धाशुद्धता निर्धार्यते —

(क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि। — अशुद्धम्
(भोजनं मुखेन क्रियते, कर्णाभ्यां न। कर्णाभ्यां श्रवणं क्रियते।)

(ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि। — शुद्धम्
(श्वासः नासिकाद्वारा एव स्वीक्रियते।)

(ग) अहम् अङ्गुष्ठेः गणनां करोमि। — शुद्धम्
(अङ्गुलिभिः / अङ्गुष्ठेः गणना क्रियते।)

(घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि। — अशुद्धम्
(श्रवणं कर्णाभ्यां क्रियते, नयनाभ्यां न। नयनाभ्यां दर्शनं क्रियते।)

(ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि। — शुद्धम्
(हस्तेन विविधानि कार्याणि क्रियन्ते।)

Free with a Super Tutor account

4 more solved questions in माधवस्य प्रियम् अङ्गम्

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in माधवस्य प्रियम् अङ्गम् for CBSE Class 6 Sanskrit?

Key topics in माधवस्य प्रियम् अङ्गम् include कथायाः मुख्यभावः, अङ्गानां कार्याणि, विवादः तथा समाधानम्, मधुराष्टकम् तथा कर्ता. Study these first, then practise questions on each for Class 6 exams.

Are these NCERT Solutions for माधवस्य प्रियम् अङ्गम् free?

The first 4 of the 8 solutions on this page are open to read. The other 4 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.

How should I revise माधवस्य प्रियम् अङ्गम् for Class 6 exams?

Learn the core ideas first, then work through the 117 practice questions on माधवस्य प्रियम् अङ्गम्. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for माधवस्य प्रियम् अङ्गम्

All CBSE Class 6 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full माधवस्य प्रियम् अङ्गम् chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 6 Sanskrit. Free to start, no card needed.

Try Super Tutor Free

Try this chapter free

माधवस्य प्रियम् अङ्गम् — NCERT Solutions

Studying माधवस्य प्रियम् अङ्गम्? Get the full interactive chapter.

वयम् अभ्यासं कुर्मः — माधवस्य प्रियम् अङ्गम् (कक्षा ६)

Frequently Asked Questions

Sources & Official References

More resources for माधवस्य प्रियम् अङ्गम्

Practice Quiz

Important Questions

Revision Notes

Chapter Summary

Concept Maps

Study Plan

Flashcards

Syllabus

Get the full माधवस्य प्रियम् अङ्गम् chapter — start free.